Theo một cách hiểu phổ quát nhất trong đời sống, sáng tạo là tạo ra những điều mới lạ, khác biệt với những gì đã có. Với các nhà khoa học, nghệ sĩ, người sáng tạo nội dung số (digital content creator), sự sáng tạo mang một ý nghĩa lớn hơn rất nhiều. Thành quả mà họ tạo ra không chỉ khác biệt, mới lạ mà đôi khi tạo nên bước ngoặt trong cuộc sống.
Nhà văn người Mỹ Thomas Michael Disch (1940-2008) từng nói: “Sáng tạo là khả năng nhìn ra những mối liên quan ở nơi tưởng chừng không có”, bởi thế chúng ta cần một sự tôn trọng trong khai thác và sử dụng, nhất là khi xuất hiện trí tuệ nhân tạo, vấn đề quyền sở hữu trí tuệ đang đặt ra nhiều thách thức về nguy cơ xâm phạm... Ngày 15/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 174/2026/NĐ-CP (về quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin), tại Điều 95 (phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để thực hiện một trong các hành vi), ở khoản d có nêu: “Cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ hoặc chưa được phép lưu hành hoặc đã có quyết định cấm lưu hành hoặc tịch thu”.
Ở nội dung trên, điều mà người viết chú ý nhất chính là “chủ thể quyền sở hữu trí tuệ” - một khái niệm đã rõ ràng nhưng bấy lâu nay dễ bị “quên”, đặc biệt trên các nền tảng mạng xã hội. Nếu chỉ cần search trên thanh công cụ tìm kiếm bằng từ khóa này, chúng ta đã có được trên 42.500 kết quả liên quan. Trong Luật Sở hữu trí tuệ (29/11/2005) đã nêu rất rõ: “Chủ thể quyền sở hữu trí tuệ là chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ hoặc tổ chức, cá nhân được chủ sở hữu chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ” và “Tác phẩm là sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào” (theo: Điều 4. Giải thích từ ngữ). Chắc chắn, khi Nghị định 174/2026/NĐ-CP được ban hành và tổ chức thực hiện, hẳn không ít người dù không mấy bận tâm đến các quy định pháp luật cũng sẽ giật mình bởi thói quen copy và paste các đường link, hay đơn giản hơn là share nội dung từ tài khoản khác của mình bấy lâu nay... với đủ nội dung từ tò mò, độc lạ, rùng rợn đến những thông tin chưa được kiểm chứng.
Chưa cần bàn đến tính pháp lý và quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, có thể nhận ra trong 2 thập kỉ xuất hiện mạng xã hội Facebook ở Việt Nam (từ 26/9/2006), đã hình thành thói quen làm “đầy” trang rất lạ. Một lần, có anh bạn chia sẻ với người viết: “Chú để ý mà xem, trong nhóm mình, ngoài anh với chú ra có cậu nào viết được cái tus dài quá hai chục chữ đâu”. Lại có người bạn khác chia sẻ kinh nghiệm khi xem lời mời kết bạn: “Hồi mới lập tài khoản, tôi mong có bạn bè để tương tác lắm, giờ thì tài khoản tôi cứ ngấp nghé năm ngàn rồi nên cứ phải lọc và cân nhắc khi thêm bạn. Kinh nghiệm của tôi khi nhận lời kết bạn với ai là vào trang xem nội dung của người đó có phong phú, chân thực, tôn trọng pháp luật, cộng đồng không chứ nếu cứ toàn share bài người khác thì mình không muốn chơi cùng...”.
Ngẫm ra, sự chia sẻ của hai người bạn thật chí lí. Hóa ra, câu thành ngữ “chọn bạn mà chơi” vẫn còn nguyên giá trị trong thời đại công nghệ hôm nay. Nhưng, ngoài kinh nghiệm sống đó, sự trải nghiệm của chúng ta trên mạng xã hội còn đem lại một bài học thú vị khác: Từ sự vay mượn nội dung dễ dãi, chạy theo những nội dung chưa được kiểm chứng và tùy tiện chia sẻ đã tự “tố cáo” một thói quen coi thường giá trị của các nội dung được sáng tạo, công sức và tài năng của người sáng tạo hay nói một cách khác là câu hỏi: Bạn đã trả giá như thế nào cho một tác phẩm/sản phẩm?
Miễn phí, giảm giá, xả hàng... là những từ khóa nhan nhản trên các biển quảng cáo, loa phát từ các gian hàng, shop và đặc biệt là từ bảng news feed trên mạng xã hội Facebook... bủa vây đón đợi chúng ta. Cũng không biết từ bao giờ đã hình thành một tư duy hạch toán chi phí hình thành theo thói quen đó. Theo cảm nhận của người viết, hình như trong bảng giá trị tiêu dùng ấy không có khoản chi trả nào cho sáng tạo của người khác. Bởi, có vô vàn thứ “xài chùa”, đọc ké, xin, hỏi mượn... mà với nhiều người đó là cách khôn ngoan.
Thi sĩ Joseph Brodsky (1940-1966), đạt giải Nobel Văn học năm 1987, từng có một câu nói rất hay: “Cho dù là nhà văn hay là người đọc, nhiệm vụ của mỗi người đầu tiên là làm chủ cuộc sống của chính mình...”. Khái niệm “làm chủ cuộc sống của chính mình” không hề mới nhưng chưa bao giờ được thực hiện một cách triệt để. Làm chủ cuộc sống có thể chỉ là sự trân trọng với công sức, với sự sáng tạo của người khác và tạo cho mình cách tiếp cận xứng đáng. Cái giá mà một người biết trân trọng giá trị sống, trân trọng sáng tạo của cộng đồng không chỉ được định lượng bằng tiền bạc mà đôi khi là sự cống hiến trong cả cuộc đời.
Chúng ta biết đến Nghệ nhân Ưu tú Sầm Văn Bình (sinh năm 1962), quê bản Yên Luốm, xã Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An, tác giả của cuốn sách “Từ điển tiếng Thái” (Nxb Nghệ An - năm 2018), “Lời ai điếu của Thầy Mo” (Nxb Nghệ An - năm 2024 và nhiều sách quý khác đã dành cả đời sưu tầm nghiên cứu về văn hóa Thái. Nhưng, không phải mấy ai đã được nghe anh chia sẻ: “Khi học phổ thông, tôi học tiếng Trung, vào đại học học tiếng Nga, sau này tôi học thêm tiếng Anh và tiếng Đức. Thế nhưng, tôi vẫn chưa hiểu hết tiếng Thái của dân tộc mình. Càng trở về, tôi càng thấy mình thiếu hiểu biết về phong tục, tập quán, văn hóa của cha ông” (theo: Quang Dũng, Báo Dân trí).
Cách Nghệ nhân Ưu tú Sầm Văn Bình ứng xử với một chữ “thiếu” thật sâu sắc. Ông không tích góp cho riêng mình để khoe khoang, “làm màu” mà nỗ lực để đóng góp làm sáng tỏ những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc và làm giàu có hơn cho tâm hồn mình. Tương tự như nghệ nhân Bình, từ năm 1996, PGS.TS Đặng Văn Đông và một số đồng nghiệp xin thành lập bộ môn nghiên cứu hoa - cây cảnh tại Viện Nghiên cứu rau quả (FAVRI). Bởi thế, thành quả thu được là ông và cùng các đồng nghiệp là tấm bằng bảo hộ giống hoa lay ơn Việt Hà 01. PGS TS Đặng Văn Đông chia sẻ: "Nếu các nước láng giềng làm được, chúng ta cũng làm được. Để rồi không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước, mà thậm chí xuất khẩu ra nước ngoài" (theo: Nguyễn Nguyễn, Báo Dân trí). Câu chuyện về nghệ nhân, nhà khoa học nêu trên không chỉ là tấm gương lao động, sáng tạo mà còn là tấm gương ứng xử với giá trị làm giàu thêm cho cộng đồng, cho đất nước bằng những cách khác nhau, khẳng định vị thế của cái đẹp, của tình yêu cuộc sống. Họ đã góp công sức không hề nhỏ bé, tạo nên cái đẹp và ý nghĩa của sáng tạo.
Tất nhiên, sự sáng tạo, nhà khoa học, nghệ sĩ là tinh túy, họ chỉ chiếm số lượng nhất định trong xã hội và công việc của họ không phải hoạt động lao động phổ thông. Bởi thế, không phải ai cũng có thể áp dụng, học tập và dễ dàng đạt hiệu quả. Nhưng, vấn đề ở đây chính là ý thức, nhận thức, cách đánh giá đúng về giá trị sáng tạo, quyền sở hữu sáng tạo và sự trân trọng ngay cả khi bạn đã bỏ ra khoản tiền sở hữu dịch vụ, thành quả của sản phẩm đó. Chỉ khi ấy bạn mới nhận thức đúng về giá trị của sáng tạo và tránh được những sai lầm trong việc tiếp cận và chia sẻ...
