Trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ và công nghệ số phát triển nhanh chóng, trên thế giới, văn hóa được nhìn từ một chiều kích mới là an ninh. Không chỉ là đời sống tinh thần, văn hóa còn đóng vai trò quan trọng trong vấn đề sinh tồn của quốc gia. Nghị quyết số 80 (NQ 80)-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã bắt nhịp cùng xu thế chung của thế giới khi đặt văn hóa trong mối quan hệ hữu cơ với chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Ngoài việc bảo vệ văn hóa trước các tác động bên ngoài, trước hết là xây dựng năng lực nội sinh để nâng cao khả năng tự chủ, thích ứng, sáng tạo. Tất yếu, an ninh văn hóa là một bộ phận quan trọng của an ninh quốc gia. Khi hệ giá trị, ký ức lịch sử, chuẩn mực ứng xử, căn tính cộng đồng có nguy cơ bị xâm hại, tức an ninh quốc gia bị ảnh hưởng.
An ninh không chỉ là bảo vệ lãnh thổ
Trước đây, an ninh thường được đặt ra trong quan hệ với chủ quyền, lãnh thổ, thể chế, trật tự, ổn định. Trong sự bùng nổ của công nghệ số, truyền thông xuyên biên giới và kinh tế tri thức, một quốc gia có thể bị tác động từ biên giới thông tin, biên giới dữ liệu, những biến đổi trong nhận thức, tâm lý, lối sống. Sự cạnh tranh không chỉ diễn ra trên các lĩnh vực kinh tế, khoa học, công nghệ, còn về giá trị và ảnh hưởng của công nghiệp văn hóa. Thế giới ngày càng quan tâm đến tác động của các nền tảng trực tuyến cùng những tác động tiêu cực tới việc gìn giữ, phát huy các giá trị lịch sử, truyền thống văn hóa, con người.
Nhờ xử lý hài hòa các mối quan hệ truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển, đại chúng và bác học, đời sống thực và không gian số, mới có thể tạo nên sức mạnh văn hóa. Từ đó mới đủ bản lĩnh để tiếp nhận mà không đánh mất mình, hội nhập mà không hòa tan, đổi mới mà không phủ nhận nền tảng, có khả năng tự làm giàu, tự khẳng định giá trị. Những vấn đề này đều có thể được nhìn dưới góc độ an ninh văn hóa. Trong môi trường số, càng phải coi trọng "sức đề kháng văn hóa" để tạo nên một "cơ thể văn hóa" cường tráng, biết chấp nhận, tiếp thu cái mới, có khả năng phân biệt giá trị và phản giá trị, chủ động tiếp nhận tinh hoa bên ngoài, biết đối thoại với thế giới. Có tri thức, có năng lực công nghệ nhưng thiếu hiểu biết về lịch sử, văn hóa, tâm hồn dân tộc sẽ dễ bị cuốn theo những dòng thông tin và xu hướng văn hóa do không đủ năng lực phân tích, lựa chọn. Vì vậy, giáo dục văn hóa cũng là một cách xây dựng năng lực an ninh.
An ninh con người - nền tảng của an ninh văn hóa
Coi nhân tố con người vừa là mục tiêu phấn đấu, vừa là động lực cho sự xây dựng, phát triển đất nước, Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh tới "an ninh con người". Đến NQ 80 là sự khẳng định mang tầm chiến lược: "Quán triệt quan điểm phát triển văn hóa ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội, gắn với xây dựng thế trận an ninh văn hóa, an ninh con người, chủ quyền văn hóa số". Với quan điểm phát triển văn hóa để xây dựng con người, từ NQ 80 toát ra quan điểm coi con người là chủ thể đầu tiên của an ninh, cùng vấn đề mang tính bản chất của thời đại số là chủ quyền văn hóa số - tức năng lực tự chủ trong bảo vệ, quản lý, phát triển, lan tỏa các giá trị văn hóa trên không gian số.
Mỗi cá nhân có ý thức cao với cộng đồng, tôn trọng pháp luật, có năng lực phân biệt đúng/sai, thật/giả, biết kiểm chứng thông tin, có bản lĩnh trước những tác động tiêu cực từ môi trường truyền thông sẽ tạo nên một nền tảng an ninh vững chắc từ bên trong. Việc xây dựng con người theo tinh thần NQ 80 cũng có thể được hiểu là xây dựng "hàng rào mềm" của an ninh quốc gia, tạo nên từ tri thức, đạo đức, bản lĩnh, văn hóa, bổn phận và trách nhiệm công dân.
Không gian số đang trở thành một "môi trường sống" mới của văn hóa: đọc sách trên nền tảng số, xem phim trên nền tảng xuyên biên giới, nghe nhạc bằng thuật toán, giao tiếp qua mạng xã hội, học tập bằng trí tuệ nhân tạo, lưu giữ ký ức bằng dữ liệu số. Không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn, số hóa di sản sẽ tạo nên một hạ tầng dữ liệu văn hóa có giá trị lâu dài cho giáo dục, nghiên cứu, sáng tạo và quảng bá. Đây là cơ hội để văn hóa Việt Nam lan tỏa ra thế giới, đồng thời đặt ra những câu hỏi về quyền kiểm soát dữ liệu, khả năng lưu giữ di sản, khả năng hiện diện của văn hóa Việt Nam trong môi trường số. Nếu di sản được số hóa nhưng dữ liệu không được bảo đảm an toàn? Nếu người Việt sử dụng công nghệ nhưng phần lớn nội dung văn hóa tiếp nhận lại được tạo lập, định hình hoặc phân phối từ bên ngoài? Vấn đề không chỉ là thị trường văn hóa, còn liên quan trực tiếp tới năng lực tự chủ văn hóa...
Xây dựng an ninh văn hóa từ mỗi con người
Khái niệm "an ninh" ngày nay được hiểu không chỉ là trạng thái được bảo vệ, còn là năng lực tự bảo vệ và phát triển. Phải bắt đầu từ con người. Hiểu lịch sử dân tộc để tạo điểm tựa xác định căn tính. Có năng lực văn hóa sẽ có khả năng chọn lọc thông tin. Có bản lĩnh sẽ không dễ bị thao túng bởi những xu hướng nhất thời. Có niềm tin, có hệ giá trị, có ý thức trách nhiệm sẽ tạo ra sức chống chịu bền bỉ trước những biến động. Vì thế, phát triển văn hóa chính là một trong những phương thức tạo dựng nền tảng xã hội của an ninh. Như vậy NQ 80 không chỉ là chiến lược về phát triển văn hóa, còn mở ra một tư duy rộng hơn về an ninh văn hóa, an ninh con người và chủ quyền văn hóa số.
Làm thế nào để bảo vệ những gì đã có, cơ bản hơn, làm thế nào để sáng tạo ra những giá trị mới, đưa những giá trị ấy vào đời sống, có khả năng đối thoại với nhân loại? NQ 80 đưa ra phương hướng vừa cùng nhịp, đồng hướng với thế giới, vừa phù hợp với bản sắc Việt: Chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh mềm, chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển, chuyển hóa bản sắc thành năng lực hội nhập, chuyển hóa con người thành chủ thể sáng tạo, chuyển hóa sức mạnh văn hóa thành sức mạnh tự chủ của quốc gia. Vì thế, "an ninh" là bảo vệ trước những nguy cơ, quan trọng hơn, là kiến tạo một nền văn hóa đủ mạnh có căn tính rõ ràng, đậm đà bản sắc, có sức hấp dẫn, lan tỏa để tạo ra những giá trị có khả năng định hướng, tiếp nhận, loại bỏ.
Một nền văn hóa có thể sở hữu di sản giàu có nhưng vẫn có thể có nguy cơ yếu thế trong không gian số, nếu không làm chủ được quá trình số hóa, lưu trữ, tìm kiếm, hiển thị, kể lại và sáng tạo lại. Hiện nay, AI đang làm thay đổi sâu sắc cách văn hóa được tạo ra, lưu giữ, trao truyền. Vấn đề chủ quyền văn hóa không còn nằm ở việc ai sở hữu di sản, còn ở việc ai có năng lực về dữ liệu, công nghệ, tri thức. Vì vậy, chủ quyền văn hóa số phải bao hàm cả năng lực sáng tạo bằng công nghệ, năng lực làm chủ dữ liệu trong môi trường số.
Tinh thần của NQ 80 là các vấn đề mang tính nguyên lý và chân lý: Để bảo vệ văn hóa, phải làm cho văn hóa sống. Để bảo vệ con người, phải làm cho con người có văn hóa. Để an ninh quốc gia bền vững, phải xây dựng sức mạnh nội sinh mạnh mẽ. Không dừng lại ở việc giữ gìn, bồi đắp, làm giàu cái đã có, an ninh văn hóa còn thể hiện ở tạo năng lực để văn hóa tự hiện diện, tự sáng tạo, tự diễn giải trong không gian số.
