Văn chương và chuyện chê vùi dập, khen ngất trời

Cả đời lao tâm khổ tứ, vật vã, sống chết với văn chương, mưu sự thành danh mà bị chê thì buồn nản, chán chường, tức giận biết bao. Nhưng cũng có kiểu khen bốc giời như một kiểu ban phát…

Chê vùi dập

Chê văn chương là chuyện gian nan, với đối tượng này chê có ích vì họ biết lắng nghe, với đối tượng kia lời chê như nước đổ đầu vịt. Trong các loại chê thì chê văn nhạt, thơ nhạt là đau đớn nhất. Đại loại là: “Con ấy viết thơ nhạt lắm”; “Văn bác này có tra thêm một tấn muối nữa vẫn cứ… nhạt”; “Ông đọc làm gì, nó là thơ văn coca cola ấy mà”; “Văn thằng ấy… vua nhạt”... Người có cá tính thì văn cũng khác lạ, ít ra là ngôn ngữ diễn đạt. Thường thì người “sống mặn” thì “văn mặn”; người “sống nhạt”, văn chương cũng nhạt.

Chê văn chương có khi cũng là chê hùa theo, chê phong trào. Thấy mọi người chê, cũng chê. Chê: Thơ lớp trước thì chê cũ mòn, lặp lại, chữ nghĩa vật vã choang choang. Chê: Thơ lớp trẻ thì chê quẩn quanh, tù túng với tình cảm cá nhân, yêu đương riêng tư vụn vặt. Cứ buông các lời chê, mà không chứng minh cũ mòn bằng câu thơ nào, nó mòn cũ ra sao. Chê tứ bài thơ ấy lặp lại, ý câu thơ ấy có người viết rồi, mà không đem hai bài thơ, hai câu thơ ra so sánh, phân tích. Chê rất vô trách nhiệm, rất a dua.

Trong các loại chê thì chê “đạo văn” là tương tàn nhất, thù hận nhất. Văn chương khi đã công bố là hiển lộ giữa ánh mặt trời, không giấu được. Hay hoặc dở, đạo văn ai, ảnh hưởng người nào, hoặc một mình một cõi cứ chình ình ra đấy. Có người chê chân thành, dù chê sai cũng là cái sai của tấm lòng chân thành. Người được chê không giận, mà lại cảm ơn vì họ đã đọc mình. Còn kẻ cố tình chê, đánh tráo khái niệm, bằng cách dựng điêu, trích dẫn cắt khúc. Chẳng hạn, chê tác giả “đạo văn”, nhưng không dẫn chứng, phân tích cốt truyện giống thế nào, nhân vật giống ra sao, ngôn ngữ bắt chước như thế nào…?

Lại nói “văn mình, vợ người”, văn mình thì ai cũng thấy hay, bởi mình khổ sở viết, mình đau đớn viết, mình hiểu cái nỗi lòng tâm sự và gửi gắm ý tưởng của mình, chứ người khác thì sao hiểu được. Vả lại, có phải so sánh nặng nhẹ thì mang cân ra, xem ai cao thấp thì có thước mét, con số rõ ràng, kết quả rành mạch, chứ “văn chương vô bằng cớ”, đôi khi nó rất tù mù. Bị chê “sấp mặt” là nổi đóa lên, là mất bạn mất bè. Chê cần có kỹ năng, có phương pháp khi giao tiếp bằng lời. Các cụ ngày trước đã từng dặn: “Lời nói chẳng mất tiền mua/ Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”. Nhưng, dù khen hay chê thì cũng phải lấy sự chân thành làm đầu. Đi những bước đi đầu tiên lẫm chẫm vào nghề, bị ông lớn lỡ miệng chê một cái là có khi mất một mầm non văn chương, chột một tài năng của tương lai.

Tôi cũng từng chê thơ. Ấy là có anh bạn thơ tặng tôi tập trường ca, và chờ đợi xem bạn mình đọc chưa, nhận xét thế nào. Một ngày đẹp trời, anh ấy mời đến phòng uống rượu, rất chân thành bảo: “Tôi biết ông đã đọc xong trường ca của tôi, ông thấy nó thế nào?”. Tôi hỏi lại, hỏi để khỏi phải đưa ra lời nhận xét của mình: “Ông hỏi tôi thành thật, thì tôi sẽ trả lời thành thật. Chỉ có điều lời ngay khó nghe, ông đừng tức, đừng giận thì tôi mới nói”. “Giận dỗi gì! Ông cứ nói, tôi dám nghe và tôi chịu được phán xét”. Nói đến thế mà anh bạn vẫn muốn nghe mình, thì cũng đành can đảm nói thật lòng mình: “Thường là một trường ca có nhiều chương, không thể chương nào cũng hay, nhưng ít nhất cũng nên có một chương hay. Tập này không có chương nào hay. Trong một chương có nhiều đoạn thơ, không thể đoạn nào cũng hay, song ít nhất cũng phải có một đoạn hay. Tập này, không có đoạn thơ nào hay”. Anh bạn bảo tôi: “Ông khắt khe quá”. “Thì ông đã bảo tôi nói thật kia mà”. “Ừ. Thì ông nói nốt đi”. “Trong một đoạn thơ không thể câu thơ nào cũng hay, nhưng ít nhất cũng phải có một câu hay. Tập này, không có câu thơ nào hay. Nhung tuyết của ông nó ở những tập trước cả rồi, tập này viết theo đơn đặt hàng, thôi thì lấy mấy chục triệu đồng đóng học cho con cũng tốt”. Anh ấy có vẻ không bằng lòng: “Cả tập trường ca của người ta mà bảo không có câu nào hay?”. Tôi nhẹ nhàng: “Ông thử dẫn một câu nào hay ra, tôi phân tích, tranh luận cùng ông”. Đến lúc này thì anh bạn tôi sa sầm mặt, hổn hển đứt quãng: “Ôn… ông… đ** biết đọc thơ”… Đêm hôm ấy, tôi không ngủ được, lại lôi tập thơ của anh bạn ra đọc, đọc và cố nghĩ, cố mót xem có câu thơ nào hay, vẫn không tìm được. Rồi nghĩ mình phũ quá, và cũng dại quá. Sáng hôm sau gặp anh ấy làm lành: “Lời ngay khó nghe. Ông thông cảm! Có thể là tôi cảm thơ ông sai. Và tôi đang rất mong là tôi cảm nhận sai, nên nhận xét sai”. Anh ấy cười hì hì, bảo: “Ai cũng bảo tập thơ của tôi rất được, chỉ có ông là… khó tính”.

Khen ngất trời

Trong “Thi nhân Việt Nam”, Hoài Thanh “lấy lòng ta để hiểu lòng người”, suốt cuộc đời bình thơ ông không chê mà chỉ khen, ông cho rằng cái dở không tiêu biểu gì thì cần gì phải mất thời gian với nó. Vũ Ngọc Phan lại quan niệm: Chê rất cần thiết, chê mới làm cho tác giả giật mình, để viết hay hơn. Hoài Thanh khen Xuân Diệu: “Người đã tới giữa chúng ta với một y phục tối tân và chúng ta đã rụt rè không muốn làm thân với con người có hình thức phương xa ấy” và Xuân Diệu “mới nhất trong các nhà thơ mới”. Khen đến thế, còn gì hơn nữa, mà là khen đúng, khen chuẩn. Cũng là một cách khen, chỉ chọn cái được, cái hay, cái tốt để bình, để khen. Cũng có trường hợp tác phẩm chưa hoàn hảo, còn xộc xệch, người phê bình, hoặc người đọc cố tìm ra một cái được nhất, bằng góc nhìn xiển dương mà khen bạn văn. Vì đường đời, đường văn vốn dài.

Khen, có loại khen xoa đầu. Tưởng mình có quyền lực văn chương, nghĩ mình là “già làng, trưởng bản” văn chương, nghĩ mình to lắm cứ ban phát lời khen không tiếc như phát chẩn nạn đói năm Ất Dậu. Rồi, vô tình đặt mình vào ông kễnh có quyền xếp hạng văn chương của từng người, người này làm thơ hạng nhất, người kia viết văn trong top đương đại, kẻ này nhà văn hạng hai, kẻ kia nhà văn mậu dịch, người đó là nhà văn số một của trung tâm, người kia nữa là nhà văn ngoại biên hàng đầu…

Nhưng cũng có kiểu “khen cho nó chết”. “Chết” là bởi tác giả mới còn chưa kinh qua “trường văn trận bút”, thiếu bản lĩnh, được nhiều ông lớn, bà lớn khen là tối tăm mặt mũi, tưởng mình viết hay thật, tưởng mình là hiện tượng văn chương thật. Thay vì điềm đạm, điềm tĩnh tiếp thu những lời chen chê chân thành, đúng mực, để bước xa hơn trên con đường văn vốn quá nhọc nhằn, thì lại cứ lao vào viết theo những giá trị lời khen ấy. Vô tình hỏng từ lúc được khen, cứ viết theo những định giá réo rắt, du dương ấy. Người mới chập chững vào nghề rất cần những lời khen chân thành, trung thực, đúng mức để người viết có thể đi xa hơn, hay dừng lại không bước, quay sang làm nghề khác. Bởi người viết không có nội lực văn chương, người khen lại đọc qua quýt rồi bốc lên tận mây xanh khiến họ ảo tưởng về văn chương của mình. Ảo tưởng về tài năng rồi mặt vênh lên, coi trời bằng vung và cho rằng mình tuyệt đỉnh, thành ra suốt đời đuổi theo cái mình không có. Lãng phí thời gian, sức khỏe, tiền bạc, vợ con nhếch nhác, lam lũ mà sự nghiệp văn chương không thành.

Những năm đầu vào nghề văn, tôi cũng từng được các ông lớn trong làng văn khen. Một ngày đẹp trời gặp nhau trong buổi hội thảo nghề nghiệp, hay ra mắt sách của bạn văn, tay bắt mặt mừng, ông lớn khen: “Ôi! Sương Nguyệt Minh, cây bút văn xuôi sung sức nổi tiếng của văn học đương đại”. Nghe phởn lắm. Nhưng, thời khắc ấy qua đi, trong lòng lắng lại, mới thấy mình còn ngoi ngóp ngụp lặn giữa làng văn đầy sóng gió. Rồi, chẳng chờ quá lâu, cũng ông lớn nhà văn ấy gặp một tác giả trẻ khác, cũng khen họ bốc giời như thế. Lúc đó mới thấy cái sự nhảm nhí của khen chê biết bao. Nếu không tỉnh táo nhận ra thì suốt đời mộng du trong hào quang miệng lưỡi ngợi khen.

Khen xuất hiện ở nhiều chỗ, nhưng tưng bừng khen nhất là “Tựa”, là “Lời giới thiệu” ở đầu sách. Khen tư tưởng độc đáo, khen thần bút, rồi khen cả chuyện đảm nhiệm chức to, quyền lớn mà vẫn mang vác tình yêu văn chương cuồn cuộn, vẫn chắt bóp thời gian hiếm hoi làm thơ, và thơ xuất thần. Đọc cứ có cảm giác tác giả như sắp được giải thưởng Nobel, hoặc ít ra cũng thuộc top đầu của văn học hiện đại. Tôi cũng đã từng mắc cái “bệnh” này. Khen quá lên một tý, hay nhiều tí thì cũng có mất gì đâu? Dù không nịnh khen, thì cũng vuốt ve bạn văn, mà chẳng biết không thể không vô hại.

Có một lần tôi khen bạn văn thế này: “Nếu phải chọn 20 tiểu thuyết đương đại, dứt khoát quyển của ông phải trong số đó. Chọn xuống 15 hay chọn 10 thì tiểu thuyết của ông cũng lọt vào. Nhưng, chọn đến 5 cuốn tiểu thuyết đương đại hay nhất, thì còn phải đắn đo về ông”. Khen như thế cũng đã là ngất giời rồi. Khen bởi thấy tiểu thuyết của bạn mình hay, và khen lúc nhắn tin cho nhau, khen khi bạn mình đang hoàn thành những chương cuối cùng, rất cần truyền lửa, động viên, rất cần gây áp lực cho sáng tác.

Nhà văn nhà thơ hay khen nhất là người thường xuyên xuất hiện và phát biểu ở các cuộc ra mắt sách, rất trịnh trọng, hả hê, hân hoan khen không tiếc lời. Chả gì tác giả cũng ra mắt sách lần đầu, hoặc lâu lâu mới trình làng, mình được mời trân trọng đến dự, được năn nỉ phát biểu đánh giá tác phẩm… Vậy là… khen búa xua.

Khen tưng bừng nhất là lúc trà dư tửu hậu, đám nhà văn ngồi vóng vót với nhau, đùa cợt với nhau, giễu nhau. “Dạo này, ông đang viết cái gì?”. “Viết cái gì được nữa. Sách của ông ra nó là núi Thái Sơn, nó chặn mất cửa nhà tôi rồi”. Hay: “Ba ông ngồi đây là một nửa nền văn học hiện đại rồi”… Cái sự khen ngợi này, chẳng nên lấy làm điều phán xét. Vui ấy mà, ngồi riêng với nhau khen rồi lại quên luôn cả sự khen ấy, nhưng nếu người ngoài bỗng nghe được, thì nghĩ ngay là các ông rồ, các bà hâm, là giống nòi nào đó rơi xuống trái đất, chứ không phải loài người.

Vĩ thanh

Hầu như ai cũng thích được khen hơn là bị chê. Khen thì sung sướng hân hoan, râm ran cả tháng, từ khen đến thân thiết chỉ cách nhau một sợi chỉ vô hình. Chê thì buồn bã, u sầu, thậm chí tức giận; từ chê đến thù hận cũng nhanh như chớp mắt. Nhưng, đôi khi bị chê một câu mà giật mình, đầu óc sáng ra, thành ân nhân, tri kỉ; được khen một câu mà đê mê đến lú lẫn hỏng cả đời văn. Cuộc sống mà không có khen, chê thì chẳng biết nó ra sao? Tẻ nhạt hay cái gì đó, tôi cũng không hình dung nổi.