Từ chuyện ngành Toán đứng đầu Asean, nghĩ về chính sách cho khoa học Việt Nam

Ngày 1-1-2019, nhiều cơ quan truyền thông trong nước đồng loạt thông báo về việc ngành toán Việt Nam đã có 4 năm liên tiếp đứng đầu ASEAN, tính theo số lượng công bố trên các tạp chí thuộc danh mục ISI (là danh mục thống kê các tạp chí uy tín hàng đầu thế giới).

Quả là thông tin đáng phấn khởi, nhất là trong bối cảnh giáo dục - khoa học vừa trải qua một năm với nhiều scandal (từ gian lận thi cử, bạo lực học đường cho đến lạm phát giáo sư...). 

Trong rất nhiều lĩnh vực, chúng ta còn đang phấn đấu để bằng được Thái Lan hay Indonesia đã là khó thì ở ngành toán, ta đã vượt xa tất cả các nước trong khu vực trong nhiều năm, kể cả Singapore (nơi có 2 đại học luôn thuộc top 100 thế giới trong 10 năm vừa qua là NUS và NTU).

Mặc dù vậy, với bản thân người viết bài này nói riêng cũng như cộng đồng nhỏ các nhà khoa học ít nhiều có kinh nghiệm hội nhập quốc tế nói chung thì thông tin ngành toán đứng thứ nhất ASEAN kể trên không có gì mới và bất ngờ. 

Từ vài năm nay, chúng tôi vẫn có nhiều cách theo dõi sự phát triển và mức độ hội nhập quốc tế của các ngành khoa học nói chung, trong đó có ngành toán và đã biết thông tin kể trên. Có điều, các thông số này có thể chỉ được lưu truyền trong cộng đồng học thuật tương đối hẹp, chưa thu hút được sự quan tâm của truyền thông mà thôi. 

Giáo sư Lê Văn Thiêm.
Giáo sư Lê Văn Thiêm.

Những thống kê mà chúng tôi ghi nhận được từ nguồn dữ liệu Scopus (là một danh mục các tạp chí uy tín khác, bên cạnh ISI) thì ngay từ năm 1996 (tức là cách đây 23 năm), ngành toán của Việt Nam đã đứng thứ 2 ASEAN (chỉ sau Singapore) về sản lượng công bố.

Còn nếu tính theo tỷ lệ % về sản lượng công bố khoa học của ngành toán Việt Nam trên tất cả các ngành vào năm 1996 thì dữ liệu Scopus cho ra con số là 23%. Điều này nghĩa là trong năm 1996, cứ 4 công bố khoa học từ các địa chỉ Việt Nam, lại có 1 công bố là của ngành toán - một con số hẳn sẽ làm ấn tượng nhiều người.

Tôi đưa ra con số từ cách đây hơn 2 thập niên để cho thấy không phải bây giờ ngành toán mới hội nhập quốc tế mà việc này đã diễn ra từ rất lâu. 

Nói cho đúng hơn, ngành toán thực tế chưa bao giờ không hội nhập quốc tế, bởi ngay từ những năm 1950-1970, các nhà toán học Việt Nam mà tiêu biểu là GS Lê Văn Thiêm, GS Hoàng Tụy, ngay trong điều kiện đất nước gặp vô vàn khó khăn đã cố gắng hội nhập và có nhiều công trình công bố quốc tế.

Cũng chính thế hệ của GS Thiêm, GS Tụy lại là những người quan trọng nhất trong việc gây dựng Viện Toán học (thành lập đầu những năm 1970) - một trong những đơn vị có vai trò chính trong việc phát triển nền toán học Việt Nam giai đoạn 1970 đến nay.

Bên cạnh đó, cũng phải kể đến các đơn vị truyền thống khác được thành lập từ trước đó như Khoa Toán, Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Đại học Quốc gia Hà Nội), Khoa Toán, Đại học Sư phạm Hà Nội.

Cũng cần lưu ý, cho đến khi Viện Nghiên cứu cao cấp về toán (do GS Ngô Bảo Châu làm Giám đốc Khoa học) được Chính phủ thành lập cùng với Chương trình trọng điểm toán học quốc gia năm 2011 thì về cơ bản, các chính sách về đầu tư, ưu tiên cho ngành toán không hề có sự khác biệt đáng kể so với các ngành, lĩnh vực khác.

Nói điều này để thấy, trong thành tựu mà ngành toán đã đạt được suốt mấy chục năm qua, nguồn lực đầu tư hay ưu tiên tài chính không phải là yếu tố quan trọng nhất. 

Quan trọng hơn ở đây chính là yếu tố con người mà cụ thể là các nhà khoa học đầu ngành như GS Thiêm, GS Tụy kể trên và các thế hệ sau như GS Hà Huy Khoái, GS Ngô Việt Trung, GS Nguyễn Tự Cường, GS Lê Tuấn Hoa, GS Nguyễn Hữu Dư và nhiều nhà toán học khác.

Theo quan sát cá nhân, vai trò của các nhà khoa học đầu ngành này có thể tóm tắt trong 3 nội dung chính:

Thứ nhất, các nhà toán học này đã làm gương cho các thế hệ sau trong việc không ngừng làm nghiên cứu ở trình độ cao, công bố trên các tạp chí quốc tế. Xin lấy ví dụ về trường hợp GS Hoàng Tụy, người có công trình quốc tế công bố đầu tiên vào năm 1959, cũng là giai đoạn cuối của thời gian làm nghiên cứu sinh phó tiến sỹ (nay là tiến sỹ) của ông.

Công trình mới nhất của ông là vào năm 2017, năm ông đã 90 tuổi - tuổi mà không còn ai ép buộc ông phải làm việc nữa. Với nhiều người ở tuổi này, việc sinh hoạt cá nhân có khi cũng cần sự giúp đỡ của người nhà, chứ đừng nói đến làm khoa học ở trình độ quốc tế như GS Tụy.

Giáo sư Hoàng Tụy.
Giáo sư Hoàng Tụy.

Giai đoạn 1980-1989 là giai đoạn GS Tụy làm Viện trưởng Viện Toán học, thông thường với người khác, làm viện trưởng sẽ giảm năng suất vì phải san sẻ thời gian cho việc hành chính nhưng GS vẫn công bố đến 33 công trình; tính trung bình mỗi năm 3,3 bài - một sản lượng mà nhiều nhà khoa học trẻ ở độ tuổi sung sức, không vướng bận việc gì khác cũng phải rất cố gắng mới có được.

Công việc thứ hai mà các nhà toán học đầu ngành đã làm được là tìm kiếm các nguồn lực, tạo điều kiện cho các sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh tiềm năng có cơ hội tiếp cận quốc tế thông qua các chương trình học bổng, trao đổi. 

Ngành toán trong hàng chục năm có thể duy trì được mức độ hội nhập quốc tế cao là bởi các nhà toán học trẻ liên tục có cơ hội cọ xát quốc tế, bên cạnh các học bổng chung theo các chương trình của Nhà nước.

Thứ ba, với tư cách là lãnh đạo của các đơn vị toán học, họ còn tạo ra môi trường làm việc dân chủ, công bằng, thực sự khuyến khích chuyên môn thay vì những yếu tố phi khoa học khác (như tuổi tác, thành phần xuất thân...). Trong khoảng 10 năm gần đây, chúng ta thường xuyên thấy trong ngành toán có những nhà khoa học, tuy tuổi đời còn trẻ nhưng đã đạt thành tựu và được bổ nhiệm vào các chức danh khoa học rất cao.

Tiêu biểu là trường hợp GS Phạm Hoàng Hiệp, người được công nhận GS trẻ nhất Việt Nam năm 2017 khi mới 36 tuổi - kỷ lục trong lịch sử khoa học Việt Nam (trước đó, năm 2011, anh Hiệp cũng chính là phó GS trẻ nhất ở độ tuổi 29).

Bây giờ, xin được bàn sang phạm vi rộng hơn đối với cả nền khoa học Việt Nam nói chung. Ở thời điểm đầu năm 2019, có thể nói, đã có sự đồng thuận tương đối cao giữa các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý đại học - khoa học cũng như giới chuyên môn về hoạt động khoa học, cụ thể như sau:

- Một là, khoa học có vai trò then chốt, làm động lực cho sự phát triển của đất nước trên mọi lĩnh vực: kinh tế, văn hóa, xã hội.

- Hai là, hội nhập quốc tế (ví dụ như sử dụng các bảng xếp hạng quốc tế như đối với ngành toán kể trên) là biện pháp cơ bản, giúp khoa học có thể thực hiện được sứ mệnh của mình.

Mặc dù vậy, suốt vài chục năm đổi mới kể trên, dường như chúng ta vẫn loay hoay trong việc tìm ra giải pháp hiệu quả nhất trong việc nâng tầm khoa học Việt Nam. 

Thực vậy, dù xem xét bằng bất kỳ phép đo nào, cũng có thể thấy, khoa học Việt Nam đang ở vị trí khiêm tốn so với thế giới. Dữ liệu thống kê từ hệ thống cơ sở dữ liệu Scopus cho thấy, khoa học Việt Nam hiện chỉ đứng thứ 5 ASEAN, thua Malaysia, Singapore, Thái Lan và Indonesia. 

Trong bối cảnh đó, những bài học từ vai trò của các nhà khoa học đầu ngành trong ngành toán như đã phân tích ở trên chắc chắn sẽ đem lại nhiều gợi ý cho toàn lĩnh vực khoa học ở Việt Nam.

Viện Nghiên cứu cao cấp về toán do giáo sư Ngô Bảo Châu làm Giám đốc Khoa học. Ảnh: L.G.
Viện Nghiên cứu cao cấp về toán do giáo sư Ngô Bảo Châu làm Giám đốc Khoa học. Ảnh: L.G.

Nói cách khác, nếu muốn khoa học phát triển vượt bậc, theo cá nhân tôi, chúng ta cần một chiến lược đầu tư dài hơi trong đó lấy việc đầu tư cho các nhà khoa học đầu ngành làm trọng tâm. 

Cụ thể hơn, những nhà khoa học đầu ngành - thể hiện qua mức độ hội nhập quốc tế - cần được đầu tư nhiều nguồn lực hơn và được trao nhiều quyền tự quyết hơn trong phạm vi chuyên môn của mình. Đến lượt họ, các nhà khoa học này sẽ phải tự biết và sẽ có trách nhiệm để làm sao để giúp ngành mình phát triển và hội nhập hơn.

Khi ý tưởng của bài viết này được hình thành ngay khi thông tin ngành toán Việt Nam vượt Singapore, đứng đầu ASEAN năm thứ tư liên tiếp bắt đầu lan truyền trên truyền thông, tôi đã thử hỏi ngay một người có trách nhiệm trong ngành toán về cảm nghĩ lúc đó.

Câu trả lời, đúng như tôi dự đoán, đại ý: “Về sản lượng thì ta hơn họ (Singapore) nhưng chúng ta cũng biết sản lượng chỉ là một phần. Chúng ta tự biết chúng ta hơn họ cái gì và vẫn còn kém họ cái gì. Hơn nữa, chúng ta cũng cần tự biết chúng ta sẽ phải tập trung vào cái gì trong tương lai. Điều đó quan trọng hơn vị trí số 1 hay số 2”.

Tiến sĩ Phạm Hiệp

Các tin khác

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

“Việc nhẹ, lương cao”, “thế giới tự do”, “không cần lao động vẫn có cuộc sống sung túc, được bảo lãnh đi định cư tại các nước thứ ba như Mỹ, Canada, Australia”... Đó là những lời dụ dỗ khiến một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên tin theo và di cư bất hợp pháp sang Thái Lan mong được “đổi đời”.

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Trong đời sống âm nhạc, nhiều tác phẩm ra đời theo “đơn đặt hàng” hay yêu cầu, mong muốn nào đó không phải là điều xa lạ. Nhưng vượt ra khỏi mục tiêu ban đầu, nhiều tác phẩm đã ghi dấu ấn bền vững trong lòng công chúng. Đơn đặt hàng - tưởng chừng là khuôn khổ - lại giống như chiếc khung để nhạc sĩ vẽ lên những bức tranh âm nhạc sống động và nhiều điều thú vị.

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Trần Đại Thắng chưa bao giờ thực sự rời sông Đà. Dòng sông ấy vẫn lững lờ trong từng trang sách anh làm, trong mùi giấy in thoang thoảng, trong cả những đêm khuya anh ngồi viết lại chính đời mình. Từ cậu bé 6 tuổi mê mẩn ngắm những cuốn sách Nga trong một hiệu sách bên kia dòng sông Đà đến người dựng nên Đông A Books, Thắng chỉ làm một việc, giữ cho sách không trở thành một thứ thoáng qua. Cuốn "Tôi kể" dày 500 trang không phải lời kết. Chỉ là một lần nữa, anh lật giở ký ức, để xem tất cả những chi tiết nhỏ bé anh đã dành cả đời chăm chút, liệu có đủ nặng để níu lại một chút gì đó giữa dòng đời đang trôi quá vội.

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Sau gần một thập kỷ hoạt động trên không gian mạng, hệ thống phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV vừa bị Cơ quan công an triệt phá, khởi tố hàng chục đối tượng liên quan. Đằng sau những đường link xem bóng đá miễn phí tưởng chừng vô hại là cả một "hệ sinh thái" web lậu vận hành theo kiểu "đầu rắn nhiều thân", gắn chặt với quảng cáo cá cược và dòng tiền ngầm có quy mô lớn.

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Tôi quyết định làm chuyến “du lịch bụi” đến Hà Lan vào những ngày cuối năm 2025. Với tôi, đây thật sự là chuyến đi đáng nhớ, bởi Hà Lan không chỉ có kênh đào thơ mộng, cối xay gió, cánh đồng hoa Tulip rực rỡ, văn hóa xe đạp độc đáo mà còn là mảnh đất có nhiều điều để khám phá.

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Năm 2025, lịch sử và âm nhạc cùng lúc tìm được đường trở lại đời sống đương đại. Những bộ phim chiến tranh như "Mưa đỏ" đã lập kỷ lục doanh thu phòng vé với doanh thu trên 700 tỷ đồng; các chương trình Đại nhạc hội quy mô lớn thắp sáng không gian công cộng bằng cảm xúc tập thể, concert "Tổ quốc trong tim" thu hút 50.000 khán giả, Concert "Rạng rỡ Việt Nam" sau vài giờ mở bán đã cháy vé, cho thấy dư địa để phát triển công nghiệp văn hóa rất lớn. Vấn đề là làm thế nào để biến những khoảnh khắc bùng nổ ấy thành một chiến lược phát triển bền vững cho ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam.

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị không ngừng leo thang, một mô hình hợp tác độc đáo đang hình thành ngay tại trung tâm châu Âu. Thủ đô London của nước Anh sắp trở thành thành phố đầu tiên trên thế giới chứng kiến xe tự lái của hai gã khổng lồ công nghệ đến từ Mỹ và Trung Quốc cùng vận hành. Sự hiện diện song hành này không đơn thuần là một cuộc đua công nghệ, mà còn mở ra một lối đi mới, nơi những đối thủ toàn cầu cùng phát triển dưới một khung pháp lý chung, mang đến hy vọng về khả năng phối hợp trong một lĩnh vực then chốt của tương lai.

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Năm 2001, khán giả đã hồi hộp dõi theo những pha hành động và đấu trí trong bộ phim Oceans Eleven (11 tên cướp thế kỷ) về một vụ cướp casino được dàn dựng tinh vi đến mức hoàn hảo ở Los Angeles. Và cuối năm 2025, khi nước Đức đang yên bình tận hưởng kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, một vụ cướp ngân hàng táo bạo, với những tình tiết ly kỳ như phim điện ảnh, đã khiến người ta không khỏi bàng hoàng.

Khi chim bỏ đường bay

Khi chim bỏ đường bay

Có thể gọi vụ hủy chương trình “Về đây bốn cánh chim trời” hôm 28/12 vừa qua là “vụ bể show thế kỷ” bởi nó chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam. Hệ lụy của nó là tranh cãi kéo dài, gay gắt giữa bên bênh vực và bên công kích các nghệ sĩ đã tham gia “đình công”.

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Năm 2025 của điện ảnh thế giới mở ra với tâm thế bất an. Hollywood, biểu tượng của nền công nghiệp điện ảnh toàn cầu tiếp tục đối mặt chu kỳ suy giảm doanh thu, sự bế tắc của dòng phim trung cấp, chi phí sản xuất leo thang và tình trạng phụ thuộc quá mức vào các thương hiệu cũ. Thị phần phòng vé phim Hollywood đang giảm dần so với 2 thập kỷ trước, nhất là ở các thị trường châu Á, nơi khán giả trẻ chuyển sang nội dung bản địa và dịch vụ trực tuyến.

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Bắt nguồn từ một câu hỏi thắc mắc trên diễn đàn mạng xã hội của một vài sinh viên, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội Phạm Văn Long cùng 2 cấp dưới bị khởi tố hành vi "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ", với cáo buộc đã "ăn chặn" tiền hỗ trợ tham gia phục vụ sự kiện A80 của sinh viên. Số tiền được cho là bị xà xẻo ấy không lớn (chỉ hơn 200 triệu) nhưng thứ mất đi lại lớn hơn nhiều lần.

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Trong bối cảnh Bitcoin và các tài sản kỹ thuật số khác liên tục tăng giá, những ví tiền số trở thành “kho vàng di động”, đây không đơn thuần là dạng tống tiền truyền thống nữa. Tội phạm kết hợp giữa công nghệ và thủ đoạn tàn ác truyền thống để chiếm đoạt những khối tài sản ảo. Chúng sử dụng kỹ thuật doxxing (thu thập và tiết lộ thông tin cá nhân trên mạng), khai thác mạng xã hội, truy vết on-chain, rồi chuyển sang hành vi bạo lực ngoài đời thực để bắt cóc, khống chế và ép nạn nhân mở ví, tiết lộ mật khẩu crypto hoặc buộc gia đình nạn nhân chuyển tiền.

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Sáng sớm 19/10, bốn tên cướp cải trang thành công nhân xây dựng đã thực hiện một vụ cướp được lên kế hoạch tỉ mỉ tại Bảo tàng Louvre ở thủ đô Paris (Pháp). Chỉ trong vòng chưa đầy 10 phút, chúng đã cuỗm đi 8 món đồ từ bộ sưu tập Trang sức Hoàng gia Pháp - những món đồ nổi tiếng với ý nghĩa lịch sử và tổng giá trị ước tính lên tới 88 triệu euro. Mặc dù một vài nghi phạm đã bị bắt giữ, công tố viên Paris Laure Beccuau vẫn mô tả hoạt động này "rất có thể là hành động của tội phạm có tổ chức".

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Sau khi Hoàng Hường - người được mệnh danh là "nữ hoàng" thực phẩm chức năng bị bắt, cơ quan điều tra tiếp tục bắt một mắt xích quan trọng trong "đế chế" Hoàng Hường, đó là Nguyễn Thị Tường An, người không livestream, không xuất hiện trên truyền thông nhưng được dư luận cho rằng, vai trò của Tường An cực kì quan trọng trong hệ thống của Hoàng Hường.

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Trên sân khấu lớn, Jack97 bước ra hào hoa như một “công tử” miền Tây, để rồi cậu ca sĩ ấy “tông cửa mồm” ném một câu “dồn cửa tai” của khán giả: “Lào gì cũng tôn”. Lập tức, video ấy tràn lan trên mạng, kéo theo phản ứng giận dữ của rất nhiều người…

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Đò dọc phải tránh đò ngang

Ngụ cư phải tránh dân làng cho xa

"Đò" là từ "độ" tiếng Hán - Việt chuyển qua tiếng Việt, theo nhà ngôn ngữ học Lê Ngọc Trụ. Khi ai đó bảo: "Thành công rồi, việc này có trời độ", ta hiểu là do trời ủng hộ giúp đỡ, chứ không hẳn hiểu theo nghĩa độ/ đò là chở qua sông.

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Trong báo cáo dài hơn 200 trang mới được công bố, Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) và Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ xác định Prince Holding Group (Prince Group) - đế chế kinh doanh trải khắp thế giới của ông trùm lừa đảo Chen Zhi, là một tổ chức tội phạm xuyên quốc gia. Không chỉ vận hành hàng loạt trại lừa đảo quy mô lớn ở Campuchia và Myanmar, Prince Group còn rửa hàng trăm triệu USD tiền bẩn qua hệ thống ngân hàng Hàn Quốc, fintech Singapore, bất động sản Dubai và quỹ đầu tư ở London (Anh).

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Có những kẻ từng được ca ngợi là “người mở đường cho kỷ nguyên khởi nghiệp”, nhưng khi bức màn rơi xuống, người ta mới nhận ra đó không phải người mở đường mà là kẻ đào hố. Đào Minh Phú, trong nhiều năm, được nhắc đến như hình mẫu của một “doanh nhân 4.0”: năng động, sắc sảo, nói đâu trúng đó.

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã yêu cầu sáp nhập, giải thể các cơ sở giáo dục đại học không đạt chuẩn; nghiên cứu chuyển một số trường đại học về địa phương quản lý để đáp ứng tốt hơn yêu cầu đào tạo nhân lực của địa phương...