Dòng chảy di sản
Triển lãm “Dòng chảy sơn mài Việt” diễn ra tại đình Hà Vĩ, 22 Hàng Hòm, Hà Nội không chỉ là một sự kiện nghệ thuật đơn thuần mà còn là minh chứng về sức sống bền bỉ của sơn mài. “Dòng chảy sơn mài Việt” tái hiện lại hành trình phát triển của sơn mài và sự chuyển mình của nghệ thuật này qua từng giai đoạn lịch sử.
Từ những tác phẩm cổ mang tính trang trí, với gam màu trầm ấm, bố cục chặt chẽ, cho đến các sáng tác hiện đại đầy tính thể nghiệm, phá vỡ giới hạn truyền thống, triển lãm cho thấy rõ một dòng chảy liên tục nhưng không ngừng biến đổi của sơn mài trong hành trình thích ứng với thời đại. Điểm đáng chú ý là các nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở việc kế thừa kỹ thuật mà còn chủ động sáng tạo, đưa vào sơn mài những tư duy mới, những câu chuyện mới phù hợp với bối cảnh xã hội hiện nay.
Sơn mài vốn được biết đến với quy trình chế tác công phu: từ việc xử lý vóc, phủ sơn, mài, đánh bóng, cho đến việc sử dụng các chất liệu như vàng, bạc, vỏ trứng, xà cừ… Tất cả đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và tay nghề cao. Tuy nhiên, trong triển lãm, nhiều nghệ sĩ đã mạnh dạn thử nghiệm với chất liệu mới, kết hợp sơn mài với các hình thức nghệ thuật đương đại như sắp đặt, điêu khắc, thậm chí là nghệ thuật đa phương tiện. Điều này cho thấy sơn mài không hề bị “đóng khung” trong quá khứ mà hoàn toàn có thể thích nghi với những xu hướng nghệ thuật mới.
Bên cạnh đó, triển lãm còn phản ánh sự đa dạng trong cách tiếp cận đề tài. Nếu như trước đây, sơn mài thường gắn liền với những hình ảnh mang tính biểu tượng như phong cảnh làng quê, đời sống sinh hoạt hay các tích truyện dân gian, thì nay, các nghệ sĩ đã mở rộng phạm vi sáng tác sang những vấn đề mang tính cá nhân và xã hội. Có những tác phẩm khai thác cảm xúc nội tâm, có những tác phẩm phản ánh sự đô thị hóa, biến đổi môi trường hay những xung đột trong đời sống hiện đại. Sự chuyển dịch này cho thấy sơn mài không chỉ là một phương tiện biểu đạt thẩm mỹ mà còn là một công cụ để nghệ sĩ đối thoại với thế giới xung quanh.
Những thách thức đối với chất liệu truyền thống
“Dòng chảy sơn mài Việt” cho thấy tín hiệu tích cực về tư duy sáng tạo của thế hệ nghệ sĩ trẻ. Họ không còn coi sơn mài chỉ là một chất liệu truyền thống, mà là một “ngôn ngữ” có thể đối thoại với nghệ thuật đương đại toàn cầu. Sự sáng tạo giữa truyền thống và hiện đại; giữa kỹ thuật thủ công và tư duy đương đại sẽ tạo ra sức bật mới cho sơn mài Việt Nam.
Tuy nhiên, sơn mài Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình phát triển. Anh Chu Viết Cường, nghệ nhân sơn mài của làng nghề Sơn Tây cho biết: “Trước hết là vấn đề thị trường. So với các loại hình nghệ thuật khác, sơn mài có giá thành cao do quy trình sản xuất phức tạp và tốn thời gian. Điều này khiến sản phẩm sơn mài khó tiếp cận với đại đa số công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Ngoài ra, việc thiếu những kênh quảng bá hiệu quả cũng khiến sơn mài chưa thực sự được biết đến rộng rãi trên thị trường quốc tế. Một thách thức khác là sự mai một của kỹ thuật truyền thống. Nhiều làng nghề sơn mài đang dần thu hẹp quy mô do thiếu nhân lực kế cận bởi nghề sơn mài đòi hỏi thời gian học nghề dài, thu nhập không ổn định, trong khi giới trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn nghề nghiệp hấp dẫn hơn. Vì thế, nếu không có những chính sách hỗ trợ kịp thời, nguy cơ sẽ mất đi những kỹ thuật quý giá”.
Tuy nhiên, anh Cường nhấn mạnh rằng đổi mới không đồng nghĩa với việc đánh mất những giá trị cốt lõi. Bởi hồn cốt của sơn mài nằm ở kỹ thuật mài nhiều lớp và chiều sâu của chất liệu; nếu làm nhanh, làm công nghiệp thì sẽ mất đi giá trị đặc trưng. Hoạ sĩ Lương Xuân Đoàn, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam cũng cảnh báo về nguy cơ “hiện đại hóa nửa vời”, khi nghệ sĩ chỉ thay đổi hình thức mà chưa hiểu sâu bản chất của chất liệu. Để sơn mài có thể phát triển bền vững trong đời sống đương đại, cần có những giải pháp mang tính hệ thống, kết hợp giữa bảo tồn và đổi mới.
Theo Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn, việc giáo dục và truyền thông đóng vai trò then chốt. Sơn mài cần được đưa vào chương trình giáo dục một cách bài bản hơn, không chỉ ở các trường mỹ thuật mà còn ở các cấp học phổ thông trong các giờ sinh hoạt ngoại khóa, nhằm giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng giá trị của nghệ thuật truyền thống. Đồng thời, các phương tiện truyền thông hiện đại như mạng xã hội, nền tảng số cần được tận dụng để quảng bá sơn mài một cách sáng tạo và hấp dẫn hơn.
Đồng quan điểm này, nhiều ý kiến cho rằng để sơn mài thực sự phát triển trong đời sống đương đại, cần có sự thay đổi từ hệ sinh thái nghệ thuật. Điều quan trọng là cần thúc đẩy sự kết nối giữa nghệ sĩ và thị trường. Các triển lãm như “Dòng chảy sơn mài Việt” nên được tổ chức thường xuyên hơn, không chỉ trong nước mà còn ở nước ngoài, nhằm tạo cơ hội cho nghệ sĩ tiếp cận với công chúng quốc tế.
Bên cạnh đó, việc hợp tác với các nhà thiết kế, kiến trúc sư để đưa sơn mài vào các sản phẩm ứng dụng như nội thất, thời trang, quà tặng… nơi sơn mài có thể hiện diện trong đời sống hàng ngày chứ không chỉ trong phòng triển lãm. Khi sơn mài trở thành một phần của đời sống hàng ngày, giá trị của nó sẽ được khẳng định một cách tự nhiên. Điểm quan trọng nữa là chúng ta cần có chính sách hỗ trợ cho các làng nghề và nghệ nhân. Nhà nước và các tổ chức liên quan nên có những chương trình đào tạo, hỗ trợ tài chính, cũng như tạo điều kiện để nghệ nhân truyền nghề cho thế hệ trẻ.
Việc xây dựng các trung tâm sáng tạo, nơi nghệ sĩ và nghệ nhân có thể cùng nhau làm việc và trao đổi ý tưởng, cũng sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của sơn mài. Và cốt lõi, các nghệ sĩ cũng cần chủ động đổi mới tư duy sáng tạo. Trong một thế giới ngày càng toàn cầu hóa, việc giữ gìn bản sắc không có nghĩa là bảo thủ, mà là biết cách thích nghi và phát triển trên nền tảng truyền thống. Sơn mài Việt Nam chỉ có thể thực sự “sống” khi nó tiếp tục được làm mới, được đặt trong những bối cảnh mới và được kể bằng những ngôn ngữ mới.
Triển lãm “Dòng chảy sơn mài Việt” không chỉ là một sự kiện nghệ thuật mà còn là một lời nhắc nhở về trách nhiệm của chúng ta đối với di sản văn hóa. Nó cho thấy rằng sơn mài không phải là một dòng chảy đã khép lại, mà vẫn đang tiếp tục vận động, chờ đợi sự sáng tạo của những người trẻ để tiếp tục kể câu chuyện mới về sơn mài, giúp nghệ thuật truyền thống trở thành một phần sống động của đời sống đương đại.
Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân 
