Thế hệ trước: Nhìn dọc - Thế hệ sau: Nhìn ngang

Nếu có ai hỏi tôi sẽ quan tâm đến thế hệ theo chiều nào? Tôi sẽ trả lời cả hai. Tôi vẫn nghĩ rằng 7X và 8X là 2 thế hệ “gạch nối” giữa thế hệ cũ - “thế hệ sinh ra và lớn lên trong chiến tranh” với thế hệ mới - “thế hệ sinh ra đã toàn cầu”, “sinh ra đã 4.0”. 

1. Tôi là một người thuộc thế hệ 8X, biết đến Internet lần đầu tiên vào năm 2001. Tôi nhớ khi đó sau giờ học, một người bạn rủ tôi “đi chat không?” và thế là sau đó tôi được kéo đến “phòng chat”. 

Ông chủ của “phòng chat” hóa ra lại là một người quen, vì đó cũng là ông chủ của quán điện tử cầm tay mà tôi vẫn hay chơi. Ông này nắm bắt xu thế rất nhanh, quy hoạch thêm một phòng bầy khoảng 7-8 máy tính để bàn, chuyên phục vụ cho việc vào Internet (hồi đó vẫn là ADSL). 

Và sở dĩ gọi là “đi chat” là vì người dùng hầu như không biết làm gì ngoài việc vào một số web chat, nơi có thể kết bạn và tán gẫu với nhiều người ở khắp nơi (cần nhớ năm 2001, thậm chí là báo VNExpress cũng mới ra đời và chưa thực sự được biết đến nhiều). 

Người bạn “ảo” đầu tiên tôi quen (qua chat) khi đó là một bạn ở Nam Định, hơn tôi 1 tuổi nhưng đến tận bây giờ tôi cũng không biết mặt. Hồi đó, người ta vẫn chủ yếu chụp ảnh bằng máy phim và việc gửi 1 bức ảnh qua email hay qua chat cũng tốn rất nhiều sức lực. Chúng tôi có trao đổi email qua lại với nhau chừng 2-3 năm sau đó rồi thôi.

Thế hệ sinh năm 2001 (trước và sau đó 1-2 năm) có thể gọi là thế hệ "sinh ra đã là toàn cầu" (born-to-be-global generation).
Thế hệ sinh năm 2001 (trước và sau đó 1-2 năm) có thể gọi là thế hệ "sinh ra đã là toàn cầu" (born-to-be-global generation).

2. Chếch bên kia đường “quán chat” mà tôi vẫn chơi khi đó là một cây đa cổ thụ, nơi người ta vẫn đến cúng để cầu về những chuyện liên quan đến con cái. Tôi vẫn nhớ những hình ảnh người bà cắp một chiếc làn nhỏ, lật đật đi đến gốc đa, đặt lễ, thắp hương, khấn vái. Có bà đến cầu cho có cháu bế, có bà lại đến để lễ tạ.

3. Năm nay cách năm tôi biết Internet lần đầu đúng 18 năm. Tức là một em bé, có thể là cháu của một bà đứng khấn ở gốc đa năm xưa, năm nay có thể đang chuẩn bị thi đại học hoặc chuẩn bị lên đường du học. 

Thế hệ sinh năm 2001 (trước và sau đó 1-2 năm) có thể gọi là thế hệ “sinh ra đã là toàn cầu” (born-to-be-global generation). Bởi các em sinh ra trong thời đại Internet bắt đầu phát triển mạnh. 

Ví dụ, bà của một em bé sinh năm 2001, có thể sau khi khấn ở gốc đa, tiện thể sẽ đi qua đường, vào quán nét nhờ ông chủ viết mail cho người nhà ở nước ngoài báo về việc con dâu/con gái sắp (hoặc đã) sinh con. 

Điều này tiện lợi hơn nhiều so với thế hệ của tôi. Mẹ tôi vẫn kể, khi tôi ra đời thì phải vài tháng sau người nhà ở nước ngoài mới nhận được tin qua thư tay. Thời đó điện thoại bàn cũng chưa phổ biến ở Việt Nam.

4. Vợ chồng tôi vừa sinh cháu thứ hai. Vợ tôi là người chuẩn bị hầu hết đồ đạc cho em bé trước khi sinh. Nhưng bằng một cách nào đó, đúng ngày cháu ra đời, khi tôi chạy từ viện về nhà lấy đồ, tranh thủ mở máy tính thì ngay lập tức, rất nhiều quảng cáo liên quan đến trẻ sơ sinh (xe đẩy, địu, sữa, cũi...) hiện lên màn hình Facebook của tôi. Con tôi và các bạn cùng thế hệ của nó có thể xem là “thế hệ đẻ ra đã 4.0”.

5. Nghiên cứu về các thế hệ, xu hướng, hành vi, thói quen và các tiền đề/yếu tố ảnh hưởng/liên quan là một chủ đề lớn đối với các học giả phương Tây. Lên Google Scholar, gõ chữ generation (thế hệ) thì ngay lập tức bạn sẽ được gợi ý tìm kiếm tiếp các từ khóa như “Generation X” (chỉ những người sinh 1960-1980), “Generation Baby Boomer” (chỉ những người sinh ra sau Chiến tranh thế giới thứ 2)... 

Ở Việt Nam, ta hay gọi là thế hệ 8X, 9X... (tôi đoán chữ X là trùng với khái niệm Generation X ở trên, chỉ có điều, với thế hệ sau đó, phương Tây gọi là thế hệ Y còn ta dùng tiếp chữ X). Năm 2015, tôi có viết một bài trên báo có tiêu đề “Những thế hệ như là một đối tượng nghiên cứu khoa học” nhằm kêu gọi các học giả trong nước đào sâu hơn về việc tìm hiểu về sự khác biệt giữa các thế hệ người Việt qua từng thời kỳ. 

6. Sau 4 năm, dường như lời kêu gọi của tôi không được hưởng ứng. Mặc dù vậy, tôi cũng không phải buồn lắm vì đâu đó trên không gian mạng cũng tìm được một số người có cùng mối quan tâm (chủ đề các thế hệ) như tôi, nhất là từ các trí thức. Trên trang Facebook của mình tháng trước, nhà văn hóa Vương Trí Nhàn đã có một bài viết gây nhiều tranh cãi về chủ đề “thế hệ”. 

Về đại ý, nhà văn hóa Vương Trí Nhàn chê trách rằng thế hệ Việt Nam ngày nay nhiều tật xấu hơn so với thế hệ người Việt trước kia. Trăn trở này có lẽ cũng là một trăn trở phổ biến của nhiều người cùng thế hệ với ông Vương Trí Nhàn (4X, 5X). Thực vậy, rất nhiều người ở thế hệ tôi (7X, 8X, 9X) luôn lớn lên với nỗi ám ảnh của câu nói “thời bọn tao thì...” của người lớn.

7. Quan sát của cá nhân tôi cho thấy rằng những người trẻ hôm nay không có nhiều nỗi trăn trở “theo chiều dọc” (thế hệ trước so sánh với thế hệ sau) kiểu như của nhà văn hóa Vương Trí Nhàn. Người trẻ hôm nay dường như quan tâm đến “chiều ngang” nhiều hơn. Tức là một bạn trẻ 10X ngày nay sẽ không so sánh họ với thế hệ bố mẹ mà họ có thiên hướng nhìn ra thế giới, nhìn ra những người đồng trang lứa ở các nơi khác, nước khác. 

Ví dụ, tôi có quen một bạn học lớp 10 quyết định học thêm một chương trình đào tạo e-learing của Mỹ để lấy bằng tú tài quốc tế, bên cạnh học chính khóa ở trường phổ thông trong nước. Bạn này tâm sự: “Em muốn được học như những gì các bạn cùng tuổi trên thế giới đang học. Nhưng gia đình chưa có điều kiện thì em chọn cách học từ xa”.

8. Trên chuyên mục "Góc nhìn" của VNExpress gần đây, nhà văn Việt kiều Thanh Việt cũng có một bài viết nói về sự khác biệt giữa các thế hệ người Việt nhưng là người Việt ở hải ngoại. 

Trong bài viết, nhà văn Thanh Việt - một người thuộc thế hệ 7X, sang Mỹ từ khi còn nhỏ - có mô tả mình như một người luôn tự đặt câu hỏi nội tâm: “Người Việt là gì?”. 

Để trả lời được câu hỏi này, hẳn nhiên Thanh Việt sẽ phải nhìn lại quá khứ, để xem “Người Việt trước đây là như thế nào?”. “Họ nghe nhạc Khánh Ly? Họ có nhãn hiệu nước mắm ưa thích? Hay họ biết phân biệt phở ngon và phở dở?”. 

Cũng trong bài, Thanh Việt mô tả về một thế hệ người Việt hải ngoại khác, sinh ra sau, lớn lên hoàn toàn trong xã hội Mỹ. Họ, theo lời Thanh Việt là những người “không làm bất cứ điều gì để cố gắng tỏ ra Việt”. Cũng như cậu bạn lớp 10 mà tôi quen, những bạn này không nhìn “thế hệ” theo chiều “dọc” của quá khứ - hiện tại, họ nhìn “ngang”.

9. Thay cho lời kết, nếu giờ có ai hỏi tôi sẽ quan tâm đến thế hệ theo chiều nào? Tôi sẽ trả lời cả hai. Tôi vẫn nghĩ rằng 7X và 8X là 2 thế hệ “gạch nối” giữa thế hệ cũ - “thế hệ sinh ra và lớn lên trong chiến tranh” với thế hệ mới - “thế hệ sinh ra đã toàn cầu”, “sinh ra đã 4.0”. 

Chúng tôi buộc phải “nhìn ngang” để cạnh tranh và hội nhập với quốc tế. Chúng tôi cũng phải “nhìn dọc” để làm trọn vai trò “gạch nối” của mình.

Và khi nhìn vào thế hệ sau, không đồng quan điểm với nhà văn hóa Vương Trí Nhàn, tôi cho rằng càng ngày thế hệ sau càng tài giỏi hơn, trách nhiệm hơn, ít thói hư tật xấu hơn thế hệ trước. 

Và kể cả khi có điều gì chưa hài lòng với thế hệ sau, thì theo tôi, người của thế hệ trước cũng không nên nặng lời trách móc. Tại sao? Là bởi thế hệ sau được thế hệ trước sinh ra và giáo dưỡng cơ mà.

Tại sao ta lại phàn nàn về sản phẩm của chính chúng ta? 

Phạm Hiệp

Các tin khác

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

“Việc nhẹ, lương cao”, “thế giới tự do”, “không cần lao động vẫn có cuộc sống sung túc, được bảo lãnh đi định cư tại các nước thứ ba như Mỹ, Canada, Australia”... Đó là những lời dụ dỗ khiến một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên tin theo và di cư bất hợp pháp sang Thái Lan mong được “đổi đời”.

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Trong đời sống âm nhạc, nhiều tác phẩm ra đời theo “đơn đặt hàng” hay yêu cầu, mong muốn nào đó không phải là điều xa lạ. Nhưng vượt ra khỏi mục tiêu ban đầu, nhiều tác phẩm đã ghi dấu ấn bền vững trong lòng công chúng. Đơn đặt hàng - tưởng chừng là khuôn khổ - lại giống như chiếc khung để nhạc sĩ vẽ lên những bức tranh âm nhạc sống động và nhiều điều thú vị.

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Trần Đại Thắng chưa bao giờ thực sự rời sông Đà. Dòng sông ấy vẫn lững lờ trong từng trang sách anh làm, trong mùi giấy in thoang thoảng, trong cả những đêm khuya anh ngồi viết lại chính đời mình. Từ cậu bé 6 tuổi mê mẩn ngắm những cuốn sách Nga trong một hiệu sách bên kia dòng sông Đà đến người dựng nên Đông A Books, Thắng chỉ làm một việc, giữ cho sách không trở thành một thứ thoáng qua. Cuốn "Tôi kể" dày 500 trang không phải lời kết. Chỉ là một lần nữa, anh lật giở ký ức, để xem tất cả những chi tiết nhỏ bé anh đã dành cả đời chăm chút, liệu có đủ nặng để níu lại một chút gì đó giữa dòng đời đang trôi quá vội.

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Sau gần một thập kỷ hoạt động trên không gian mạng, hệ thống phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV vừa bị Cơ quan công an triệt phá, khởi tố hàng chục đối tượng liên quan. Đằng sau những đường link xem bóng đá miễn phí tưởng chừng vô hại là cả một "hệ sinh thái" web lậu vận hành theo kiểu "đầu rắn nhiều thân", gắn chặt với quảng cáo cá cược và dòng tiền ngầm có quy mô lớn.

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Tôi quyết định làm chuyến “du lịch bụi” đến Hà Lan vào những ngày cuối năm 2025. Với tôi, đây thật sự là chuyến đi đáng nhớ, bởi Hà Lan không chỉ có kênh đào thơ mộng, cối xay gió, cánh đồng hoa Tulip rực rỡ, văn hóa xe đạp độc đáo mà còn là mảnh đất có nhiều điều để khám phá.

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Năm 2025, lịch sử và âm nhạc cùng lúc tìm được đường trở lại đời sống đương đại. Những bộ phim chiến tranh như "Mưa đỏ" đã lập kỷ lục doanh thu phòng vé với doanh thu trên 700 tỷ đồng; các chương trình Đại nhạc hội quy mô lớn thắp sáng không gian công cộng bằng cảm xúc tập thể, concert "Tổ quốc trong tim" thu hút 50.000 khán giả, Concert "Rạng rỡ Việt Nam" sau vài giờ mở bán đã cháy vé, cho thấy dư địa để phát triển công nghiệp văn hóa rất lớn. Vấn đề là làm thế nào để biến những khoảnh khắc bùng nổ ấy thành một chiến lược phát triển bền vững cho ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam.

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị không ngừng leo thang, một mô hình hợp tác độc đáo đang hình thành ngay tại trung tâm châu Âu. Thủ đô London của nước Anh sắp trở thành thành phố đầu tiên trên thế giới chứng kiến xe tự lái của hai gã khổng lồ công nghệ đến từ Mỹ và Trung Quốc cùng vận hành. Sự hiện diện song hành này không đơn thuần là một cuộc đua công nghệ, mà còn mở ra một lối đi mới, nơi những đối thủ toàn cầu cùng phát triển dưới một khung pháp lý chung, mang đến hy vọng về khả năng phối hợp trong một lĩnh vực then chốt của tương lai.

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Năm 2001, khán giả đã hồi hộp dõi theo những pha hành động và đấu trí trong bộ phim Oceans Eleven (11 tên cướp thế kỷ) về một vụ cướp casino được dàn dựng tinh vi đến mức hoàn hảo ở Los Angeles. Và cuối năm 2025, khi nước Đức đang yên bình tận hưởng kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, một vụ cướp ngân hàng táo bạo, với những tình tiết ly kỳ như phim điện ảnh, đã khiến người ta không khỏi bàng hoàng.

Khi chim bỏ đường bay

Khi chim bỏ đường bay

Có thể gọi vụ hủy chương trình “Về đây bốn cánh chim trời” hôm 28/12 vừa qua là “vụ bể show thế kỷ” bởi nó chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam. Hệ lụy của nó là tranh cãi kéo dài, gay gắt giữa bên bênh vực và bên công kích các nghệ sĩ đã tham gia “đình công”.

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Năm 2025 của điện ảnh thế giới mở ra với tâm thế bất an. Hollywood, biểu tượng của nền công nghiệp điện ảnh toàn cầu tiếp tục đối mặt chu kỳ suy giảm doanh thu, sự bế tắc của dòng phim trung cấp, chi phí sản xuất leo thang và tình trạng phụ thuộc quá mức vào các thương hiệu cũ. Thị phần phòng vé phim Hollywood đang giảm dần so với 2 thập kỷ trước, nhất là ở các thị trường châu Á, nơi khán giả trẻ chuyển sang nội dung bản địa và dịch vụ trực tuyến.

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Bắt nguồn từ một câu hỏi thắc mắc trên diễn đàn mạng xã hội của một vài sinh viên, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội Phạm Văn Long cùng 2 cấp dưới bị khởi tố hành vi "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ", với cáo buộc đã "ăn chặn" tiền hỗ trợ tham gia phục vụ sự kiện A80 của sinh viên. Số tiền được cho là bị xà xẻo ấy không lớn (chỉ hơn 200 triệu) nhưng thứ mất đi lại lớn hơn nhiều lần.

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Trong bối cảnh Bitcoin và các tài sản kỹ thuật số khác liên tục tăng giá, những ví tiền số trở thành “kho vàng di động”, đây không đơn thuần là dạng tống tiền truyền thống nữa. Tội phạm kết hợp giữa công nghệ và thủ đoạn tàn ác truyền thống để chiếm đoạt những khối tài sản ảo. Chúng sử dụng kỹ thuật doxxing (thu thập và tiết lộ thông tin cá nhân trên mạng), khai thác mạng xã hội, truy vết on-chain, rồi chuyển sang hành vi bạo lực ngoài đời thực để bắt cóc, khống chế và ép nạn nhân mở ví, tiết lộ mật khẩu crypto hoặc buộc gia đình nạn nhân chuyển tiền.

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Sáng sớm 19/10, bốn tên cướp cải trang thành công nhân xây dựng đã thực hiện một vụ cướp được lên kế hoạch tỉ mỉ tại Bảo tàng Louvre ở thủ đô Paris (Pháp). Chỉ trong vòng chưa đầy 10 phút, chúng đã cuỗm đi 8 món đồ từ bộ sưu tập Trang sức Hoàng gia Pháp - những món đồ nổi tiếng với ý nghĩa lịch sử và tổng giá trị ước tính lên tới 88 triệu euro. Mặc dù một vài nghi phạm đã bị bắt giữ, công tố viên Paris Laure Beccuau vẫn mô tả hoạt động này "rất có thể là hành động của tội phạm có tổ chức".

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Sau khi Hoàng Hường - người được mệnh danh là "nữ hoàng" thực phẩm chức năng bị bắt, cơ quan điều tra tiếp tục bắt một mắt xích quan trọng trong "đế chế" Hoàng Hường, đó là Nguyễn Thị Tường An, người không livestream, không xuất hiện trên truyền thông nhưng được dư luận cho rằng, vai trò của Tường An cực kì quan trọng trong hệ thống của Hoàng Hường.

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Trên sân khấu lớn, Jack97 bước ra hào hoa như một “công tử” miền Tây, để rồi cậu ca sĩ ấy “tông cửa mồm” ném một câu “dồn cửa tai” của khán giả: “Lào gì cũng tôn”. Lập tức, video ấy tràn lan trên mạng, kéo theo phản ứng giận dữ của rất nhiều người…

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Đò dọc phải tránh đò ngang

Ngụ cư phải tránh dân làng cho xa

"Đò" là từ "độ" tiếng Hán - Việt chuyển qua tiếng Việt, theo nhà ngôn ngữ học Lê Ngọc Trụ. Khi ai đó bảo: "Thành công rồi, việc này có trời độ", ta hiểu là do trời ủng hộ giúp đỡ, chứ không hẳn hiểu theo nghĩa độ/ đò là chở qua sông.

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Trong báo cáo dài hơn 200 trang mới được công bố, Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) và Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ xác định Prince Holding Group (Prince Group) - đế chế kinh doanh trải khắp thế giới của ông trùm lừa đảo Chen Zhi, là một tổ chức tội phạm xuyên quốc gia. Không chỉ vận hành hàng loạt trại lừa đảo quy mô lớn ở Campuchia và Myanmar, Prince Group còn rửa hàng trăm triệu USD tiền bẩn qua hệ thống ngân hàng Hàn Quốc, fintech Singapore, bất động sản Dubai và quỹ đầu tư ở London (Anh).

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Có những kẻ từng được ca ngợi là “người mở đường cho kỷ nguyên khởi nghiệp”, nhưng khi bức màn rơi xuống, người ta mới nhận ra đó không phải người mở đường mà là kẻ đào hố. Đào Minh Phú, trong nhiều năm, được nhắc đến như hình mẫu của một “doanh nhân 4.0”: năng động, sắc sảo, nói đâu trúng đó.

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã yêu cầu sáp nhập, giải thể các cơ sở giáo dục đại học không đạt chuẩn; nghiên cứu chuyển một số trường đại học về địa phương quản lý để đáp ứng tốt hơn yêu cầu đào tạo nhân lực của địa phương...