Cách nay trên dưới nửa thế kỷ, ở nhà quê, mỗi đứa trẻ trâu thường quen thuộc với hai cái roi. Đứa nào cũng có cái roi - để “điều khiển” trâu. Rất linh tinh, đơn giản, chỉ là một thanh nứa, thanh tre, hoặc cành cây nhỏ. Đứa nào cầu kỳ, “thửa” bằng đoạn mây vàng óng…

Dòng sông Gâm từ xứ sở Lâm Bình xuôi về vùng đất Na Hang (Tuyên Quang) sở hữu hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ trên mặt hồ, những khu rừng nguyên sinh với thảm thực vật vô cùng phong phú và làn nước trong xanh tựa ngọc. Với khung cảnh thiên nhiên sơn thủy hữu tình, đất trời, non nước giao hòa, nơi đây, từ lâu được xem như “Vịnh Hạ Long” trên núi, “Nàng tiên xanh” giữa đại ngàn Đông Bắc.

Biết tôi có ý định tìm hiểu về phố cổ Mã Mây (Hà Nội), ông bạn cùng học đại học Văn hóa năm xưa tên là Đạt, nhà ở phố này, gọi điện với giọng vồn vã: “Ông lên nhà tôi, văn phòng Tour du lịch quãng giữa phố nhé, tôi sẽ đưa ông đi khắp phố, tha hồ tìm hiểu…Phố này nhiều cái kỳ lạ lắm!”

Bảo tàng Nguyễn Tử Lan tọa lạc trên đường Đông Phương Hồng, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, do Nhà nghiên cứu Lịch sử Văn hóa Nguyễn Tử Chương sáng lập từ năm 2020. Đó là một không gian nghiêm tĩnh, lưu giữ những tư liệu, kỷ vật thiêng liêng về cựu chiến binh - nhà giáo Nguyễn Tử Lan cùng đồng đội - những người đã tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ ngay từ những ngày đầu, và góp phần không nhỏ làm nên chiến thắng vĩ đại của dân tộc.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, đình thần Thoại Ngọc Hầu vẫn giữ nguyên nét cổ kính, uy nghiêm và trở thành “linh hồn” của vùng đất Thoại Sơn. Năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận bia Thoại Sơn là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Văn chương Quách Liêu cũng giống như tính cách con người anh: không ồn ào, không phô trương, chỉ lặng lẽ cảm thông và chia sẻ với số phận của những con người bình dị.

Trong “Truyện Kiều”, đoạn tả Mã Giám Sinh trên đường đưa Kiều đi, có “độc thoại nội tâm” rất hay: “Về đây nước trước bẻ hoa/ Vương tôn, quý khách, ắt là đua nhau/ Hẳn ba trăm lạng kém đâu/ Cũng đà vừa vốn, còn sau thì lời/ Miếng ngon kề đến tận nơi/ Vốn nhà cũng tiếc, của trời cũng tham/ Đào tiên đã bén tay phàm/ Thì vin cành quýt cho cam sự đời”. Đây là “âm mưu” của Mã Giám Sinh sau khi mua Kiều “ba trăm lạng”.

Ngày ấy mẹ tôi tầm sáu tuổi, chưa biết chữ và sống dưới những tiếng nổ inh tai. Những tiếng nổ từ mấy loại vũ khí chiến tranh - thứ mà thời của chúng tôi ít khi chứng kiến. Mẹ kể, bầu trời dạo đó toàn bóng khói. Những làn khói từ thuốc súng, từ đạn bom, từ mấy ngôi nhà cháy trụi sau trận càn đột ngột.

Bởi khí hậu nóng ẩm, thuận lợi cho loài mối phát triển – một đe doạ với sự đục phá nhà cửa, đồ dùng,… nên con mối không được thiện cảm trong văn hóa Việt. Nó thường bò vào ngụ ngôn, không được làm “nhân vật”, chỉ là cái cớ để cốt truyện phát triển.

Giữa nhịp sống gấp gáp của thời đại số, con người khỏe hơn về thể chất nhưng lại mong manh hơn về tinh thần. Khi y học chăm lo tuổi thọ sinh học, câu hỏi đặt ra là: ai nuôi dưỡng đời sống nội tâm? Trong bối cảnh ấy, nghệ thuật tạo hình không còn chỉ là lĩnh vực của cái đẹp, mà trở thành một phương thức chữa lành âm thầm nhưng bền bỉ.

Tôi ngồi bên dòng An Sơn một chiều tháng tư nghe hoàng hôn võ vàng sóng nước. Dòng An Sơn là một nhánh rẽ của con sông Sài Gòn chảy qua Lái Thiêu. Mười năm gá thân vào đất này, tôi thấy Lái Thiêu có quá nhiều câu chuyện để kể.

Hạ Hòa (Phú Thọ) vốn là vùng đất địa linh, sơn thủy hữu tình, nơi có Chiến khu 10 và thủ đô văn nghệ trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong đời sống văn hóa, tinh thần của vùng đất này, đền Chu Hưng là công trình tín ngưỡng tâm linh có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ; là điểm nhấn quan trọng trong tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương nói chung và văn hóa tâm linh của vùng đất Hạ Hòa nói riêng.

Không có gì xảy ra hai lần phản ánh đúng thực tế cuộc sống. Mỗi người chúng ta đều nằm trong quy luật vật đổi sao dời, mỗi người chỉ sống có một lần và chỉ có vậy, số phận con người không lập lại.

Nguyễn Đức Mậu là một người thơ hiền lành và rất mực thương quý bạn bè. Chơi với nhau hơn ba chục năm, ông chưa bao giờ lớn tiếng và cứ thủ thà thủ thỉ với tôi như một người em thân thiết.

Đường Yên Phụ (Hà Nội) chạy dọc theo sông Hồng. Đây nguyên là một đoạn đê cổ, và một phần được sử dụng làm đường Yên Phụ. Đường dài khoảng gần 1,5 km, bắt đầu từ ô Yên Phụ (đầu dốc đường Thanh Niên) chạy cắt qua các phố Cửa Bắc, Hàng Bún, Hàng Than, Hòe Nhai và kết thúc tại phố Hàng Đậu (gần đầu cầu Long Biên). Từ xưa, tên gốc là Yên Hoa. Năm 1841, vì kỵ húy mẹ vua Thiệu Trị là Hồ Thị Hoa, nên đổi thành Yên Phụ.    

Theo nghĩa đen, "tung hỏa mù" là tung ra khói lửa khiến đối phương mất phương hướng, khó phát hiện được mục tiêu. Ban đầu được dùng phổ biến trong quân sự, như là một mưu kế để che giấu quân đội rút lui, di chuyển… Cách này rất thường gặp trong binh pháp cổ Trung Hoa.

Thật không ngờ, trong đời sống văn hóa đương đại gấp gáp và bận rộn, đôi khi người ta chỉ lướt qua những giá trị truyền thống thì vẫn có những người lặng lẽ dành tâm sức và cả cuộc đời của mình để bảo tồn những giá trị văn hóa quý báu. Tôi vô tình có cuộc gặp gỡ quý giá với ông Nguyễn Trọng Hải, là người cung cấp nhiều tư liệu quý cho Thư viện điện tử Quan họ Bắc Ninh.

Giữa nhịp sống nhiều đổi thay, Lê Hồng Thiện vẫn lặng lẽ đi qua tuổi 85 bằng một tâm thế đáng ngưỡng mộ: lạc quan, yêu đời và bền bỉ sáng tạo. Thời gian dường như không làm cạn đi nguồn cảm xúc trong ông, trái lại càng lắng sâu, càng nồng cháy.

Tháng Tư, đứng bên bờ sông Thạch Hãn nhìn dòng nước lặng trôi, khó ai hình dung nơi đây từng là ranh giới của sự sống và cái chết. Năm 1972, dòng sông ấy chứng kiến một trong những cuộc chiến khốc liệt nhất của chiến tranh Việt Nam, khi đất trời bị xé nát bởi bom đạn, còn con người bừng lên như những ngọn lửa.

Có một vùng quê trung du yên bình nơi Chiến khu 10 xưa đã đi vào thế giới nghệ thuật, lấp lánh, ấm áp những trang thơ, nhật ký và lắng đọng những ân tình sâu nặng đối với nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ. Nơi đây, ông cất tiếng khóc chào đời và trở thành ngọn nguồn gieo mầm cho cảm hứng nghệ thuật. Vùng quê ấy đã trở thành “địa chỉ tâm hồn”, làm nên “suối nguồn” trong mát cho những tác phẩm để đời của nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ.

Giữa dải đất miền Trung nắng gió, Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị) từ lâu được biết đến như cái nôi của những câu hò mộc mạc mà thấm đẫm tình người. Trong đó, Hò khoan Lệ Thủy với nhịp chèo khoan thai, với tiếng đáp tình tứ giữa đôi bờ sông Kiến Giang đã trở thành linh hồn của một vùng đất.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã mang đến cho chúng ta những bản tình ca thổn thức, nhưng ông không bao giờ có được hạnh phúc lứa đôi trọn vẹn. Nhiều bóng hồng lặng lẽ xuất hiện trong đời nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã để lại những giai điệu xao xuyến khôn nguôi.

Nhà văn lớn Nguyễn Công Hoan (1903 - 1977) để lại một gia tài tác phẩm văn học đồ sộ, với hơn 200 truyện ngắn, 30 truyện dài và nhiều tiểu luận văn học. Tài năng và phong cách của ông thể hiện chủ yếu ở thể truyện ngắn.

Những dãy núi cao vời vợi cùng những cánh rừng mênh mang của đại ngàn Tây Nguyên là không gian sinh tồn của các tộc người. Sống giữa núi rừng, họ có cách ứng xử tôn trọng và hòa hợp với thiên nhiên cây cỏ, từ đó hình thành nên hệ tín ngưỡng và những nghi lễ tâm linh độc đáo, giàu bản sắc của miền rừng.

Trong nền thi ca đương đại Việt, nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn là gương mặt nữ tiêu biểu chiếm được cảm tình đặc biệt của bạn đọc. Thành công nhất ở chị là mảng thơ tình yêu bởi sự đa dạng, tinh tế, đậm một phong cách riêng.

Ở mạn phía Tây của dãy núi Yên Tử được các nhà tu hành và giới nghiên cứu cho rằng chính là "Con đường hoằng dương Phật pháp" của các vị Tổ Trúc Lâm hơn 700 năm trước. Con đường ấy ngày nay đã và đang được khôi phục, mở mang, trở thành lộ trình hành hương quan trọng về vùng thánh địa.

Muốn có được "phẩm giá của thơ ca", cần phải có những nhà thơ biết rèn giũa và gìn giữ phẩm giá của mình như rèn giũa và gìn giữ những viên ngọc. Ở xứ Đồ Bàn quê hương tôi, từ xưa đã có những nhà thơ như thế. Họ luôn được bạn đọc yêu quý, kính trọng, từ tác phẩm cho đến cuộc đời.

Hàng năm vào dịp đầu Xuân mới, du khách gần xa thường nô nức đổ về đền Quán Thánh (Hà Nội) thắp hương cầu nguyện cho gia đình cả năm được nhiều sức khỏe, may mắn, gia đạo bình an.

Từ xa xưa, đại ngàn mênh mang là không gian sinh tồn của những tộc người sống giữa núi rừng. Nương náu đại ngàn nên người dân phụ thuộc vào rừng, vào thiên nhiên hoang dã. Những vật dụng thường ngày, từ dụng cụ làm nương, chiếc gùi lên rẫy, vật dụng bắt cá... đều được làm từ cây lá của rừng, qua đôi bàn tay khéo léo cùng óc sáng tạo của con người mà thành. Nghề đan lát vì thế đã trở thành nét văn hóa đặc trưng của đồng bào M’Nông.

Tập truyện ngắn và ký "Những người đàn bà đi qua chiến tranh" là một tác phẩm vừa được NXB Phụ nữ Việt Nam ấn hành đầu năm nay của nhà văn, nhà báo Nguyễn Thị Vân Anh – một cây bút nữ đã lặng lẽ nhưng bền bỉ góp tiếng nói riêng của mình vào dòng chảy văn học Việt Nam đương đại.

Năm 1991, tôi tốt nghiệp đại học, từ Đà Nẵng về quê trình làng tập thơ “Cổ tích tình yêu”, cùng lúc Quang Vĩnh Khương mang từ Sài Gòn về tập “Tạ ơn nỗi buồn”. Hai đứa cùng lứa, cùng in thơ đầu tay, cùng được tổ chức ra mắt chung, rồi sau đó là… rất nhiều sự “cùng” nữa.

Trong dòng chảy ngôn ngữ và văn chương Việt Nam, có những hình tượng đã vượt qua phạm trù ký hiệu thông thường để trở thành những phức thể văn hóa, chứa đựng và kết tinh nhiều tầng ý nghĩa của lịch sử, triết lý và mỹ học. Thuyền quyên chính là một hình tượng tiêu biểu cho sự chuyển hóa diệu kỳ ấy trong tâm thức văn hóa phương Đông.

“Đầu thập niên 1990 việc sưu tầm ấm trà cổ không hề dễ dàng. Tôi nhớ có lần vào làng gốm Chu Đậu cổ (Hải Dương), nơi có nhiều lò gốm quan (chuyên làm đồ cho quan lại dùng) bị chôn vùi theo năm tháng. Khi tôi được dẫn tới một gia đình trong làng cùng xem những vỉa đất họ đào ngay trên nền nhà”.

Nhà văn Nguyên Hồng - Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (truy tặng năm 1996), sinh ngày 5/11/1918 tại phố Hàng Cau, nay thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình. Ông tuổi Mậu Ngọ, cầm tinh con ngựa. Nhắc đến Nguyên Hồng, những người từng qua phổ thông hẳn còn nhớ đến nhân vật Tám Bính trong tiểu thuyết "Bỉ vỏ" của ông.

Hình tượng mưa xuân trong trường mỹ cảm mùa xuân của thơ Việt Nam là một trong những biểu tượng giàu sức gợi nhất, không chỉ vì vẻ đẹp thiên nhiên mà còn vì chính nghệ thuật thi ca Việt đã gửi vào đó những triết lý thẩm mỹ, tâm hồn văn hóa và cảm thức thời gian độc đáo.

Không thể nói khác, Lê Lựu là một trong số nhà văn hàng đầu của Văn đàn Việt Nam nửa sau thế kỉ 20, đầu thế kỉ 21. Với lối sống mộc mạc, hồn hậu và hóm hỉnh của người nông dân cầm bút mặc áo lính, xung quanh anh có khá nhiều giai thoại. Thật có, bạn bè yêu mến thêm thắt cho vui cũng không ít. Song với tôi, do nhiều năm sống gần gũi cùng Lê Lựu nên những câu chuyện dưới đây thật đến 101%.

Hăm ba tết, ngày ông Táo chầu giời, mới tờ mờ sáng đã thấy xe máy nhà văn Dương Duy Ngữ đỗ xịch ở trước cửa: Hôm nay em sẽ đưa bác lên thăm vườn lan nhà thầy Dương Xuân Trinh, Chủ tịch Hội lan Hà Nội.

Không cứ ở Việt Nam, trong văn hóa phương Đông nói chung, rất phổ biến bức tranh “Mã đáo thành công” (Ngựa thành công trở về) tả 8 con ngựa (số 8 là số của may mắn) đầy khí thế, mạnh mẽ mà an nhiên đang phi nước đại.

Vừa qua, một không gian văn hóa mang tên nhà văn Tô Hoài vừa chính thức ra mắt tại ngôi nhà ông từng sinh sống và gắn bó nhiều năm (số 21B phố Đoàn Nhữ Hài, Hà Nội) mang tên “Tô Hoài House”. Đây là tâm huyết nhiều năm của ông Nguyễn Phương Vũ, con trai út nhà văn Tô Hoài, cùng gia đình với mong muốn “di sản chữ” của nhà văn trở nên gần gũi với bạn đọc và những người yêu mến ông.

Nguyễn Khắc Xương (1922-2018) không chỉ được biết đến là một nhà văn hóa, nhà dân tộc học lỗi lạc của vùng Đất Tổ Vĩnh Phú trước đây và Phú Thọ sau này, mà ông còn mang một thân thế đặc biệt: Là con trai trưởng của thi sĩ Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu - "trùm ngông".

Trong kho tàng ngôn ngữ và văn hóa dân gian Việt Nam, con ngựa - hay “mã” theo cách gọi Hán Việt - là một hình tượng đặc biệt giàu sức gợi.

Có một sự thật như định mệnh, như triết lý sống của cả một dân tộc: Khi một con tuấn mã phi nước đại đến bờ biển, trước mặt nó chỉ còn 3 lối: quay đầu, dừng bước, hoặc lao mình về phía trước. Quay đầu là lùi bước. Dừng lại là chết mòn. Lao đi là hóa thân vào đại dương, hòa vào cõi mênh mông để... bước tiếp.

Trong kho tàng huyền thoại nhân loại, có một mẫu số chung về cổ mẫu "hang": mang tính thiêng, là nơi tái sinh, nơi sản sinh, trú ngụ của các tài năng, là nơi cội nguồn, nơi tiếp thêm sức mạnh… Những nét nghĩa phổ quát ấy hoàn toàn ứng với quan niệm về hang Cốc Bó trong văn hóa Việt Nam.

Nguyễn Nhược Pháp là chàng trai chỉ đi qua dương thế chưa tròn 24 năm, nhưng những vần thơ trong trẻo “lúc nào hình như cũng thoảng thấy bóng một người đương khúc khích cười” của Nguyễn Nhược Pháp vẫn luôn được người đời nhớ đến, nhất là bài thơ dài “Chùa Hương”. Và nỗi tiếc thương Nguyễn Nhược Pháp “đóa hoa một mùa” vẫn còn mãi trong lòng những người thương mến...

Làng Kon Kơ Tu của người Ba Na nằm bên dòng sông Đăk Bla thơ mộng, chỉ cách trung tâm Kon Tum chừng tám cây số. Không xa phố thị, may mắn thay, Kon Kơ Tu vẫn gìn giữ được nhiều dấu ấn của bản sắc Ba Na, đặc biệt là nghề dệt vải thổ cẩm với người thợ thượng đẳng tài hoa Y Yin lần đầu tôi được biết, dù đã hàng chục năm rong ruổi trên đất Tây Nguyên.

Có những nhà thơ xuất hiện như một cơn bão rồi vội lắng xuống. Lại có những người thơ bước vào văn đàn nhẹ nhàng nhưng ở lại lâu bền, trở thành một phần ký ức thân thuộc của bao thế hệ.

Trong di sản thơ ca Việt Nam hiện đại, Trần Dần là một thi sĩ đặc biệt, mang số phận dữ dội với tư duy nghệ thuật cách tân quyết liệt, và đời sống riêng tư chất chứa nhiều u uẩn.

Vùng Nhân Mục có tên nôm là Kẻ Mọc, nằm bên bờ sông Tô Lịch, ở phía Tây Nam của thành Đại La xưa, Hà Nội ngày nay. Cả vùng Kẻ Mọc gồm 5 làng là: Giáp Nhất, Quan Nhân, Chính Kinh, Cự Lộc và Phùng Khoang, nay thuộc các phường Nhân Chính (quận Thanh Xuân cũ) và Trung Văn (quận Nam Từ Liêm cũ), Hà Nội.

Trong nền âm nhạc, đã có nhiều bài hát hay viết về đề tài mang âm hưởng bản địa, trong đó ca khúc “Hồn buôn” mang một sức hút đặc biệt.