Khi Đại tá… “đánh tá lả”!
Với gần 40 năm cầm bút, hàng chục đầu sách và hàng trăm bài báo, cứ ngỡ với vị Đại tá nhà văn này, niềm say mê vô tận phải là ngồi bên những giá sách khổng lồ, đàm luận chuyện cao siêu hay dự các cuộc hội thảo đao to búa lớn. Thế nhưng có lẽ ít ai biết, điều say mê lớn nhất của Lê Lựu lại là... đánh tá lả (một kiểu chơi bài tú lơ khơ). Lê Lựu sẵn sàng từ chối một buổi tọa đàm, một cuộc giao lưu, thậm chí bỏ cả một cuộc họp nếu anh cảm thấy nhạt nhẽo để đi đánh tá lả.
Tuy nhiên, trình đánh bài của Lê Lựu rất thấp và thua là... chủ yếu. Thật ra, thua được ở đây cũng rất khiêm tốn. Người thắng cuộc cả một ngày chủ nhật không đủ chiêu đãi một bữa bia hơi hay một chầu tiết canh lòng lợn. Thậm chí chỉ là bữa bún đậu phụ, mắm tôm. Vui nữa là bất cứ một gã khờ nào cũng có thể đánh thắng Lê Lựu vì anh có bộ mặt như cái khay hàng xén, bày ra hết những gì mình có nên rất dễ đọc "vị" bài anh.
Mỗi khi chia bài xong, Lê Lựu thường cẩn thận xếp thật gọn ghẽ, bàn tay khum khum che lưng quân bài, đưa sát bộ bài lên mặt và hồi hộp hé ra từng phần lá bài. Khi quan sát "tổng thể" xong, Lê Lựu vội gập bài lại và lần này thì tỉ mẩn xếp các "cạ" vào nhau với một động tác vừa mơ hồ vừa bí ẩn. Thế nhưng, cứ nhìn vào mặt Lê Lựu là có thể đọc vanh vách bài anh.
Mỗi lần chờ "ù", cái chân phải của Lê Lựu thường giật giật, đầu ngón chân cái ngọ nguậy như một con ruồi. Khi đó, Lê Lựu thường có bộ mặt rất "kịch" và thỉnh thoảng lại lấy tay huých huých vào người ngồi trên cánh: "Đánh cho tao ăn quân đi mày. Đánh cho tao ăn quân đi mày".
Khi "ù", mặt Lê Lựu nở như ngô rang bằng nồi áp suất. Từ mắt, môi cho đến những sợi tóc lưa thưa trên cái đầu hói cũng rung lên. "Ù zồi đây này, ù zồi đây này. Tôi ù zồi đây này...". Quả thật mỗi lần nhớ về khuôn mặt anh lúc ấy, tôi thường nghĩ đến vẻ rạng ngời của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump ngày ông trúng cử lần 2.
Một điều không thể không nói tới, Lê Lựu giấu bài rất kỹ nhưng ai cũng có thể đọc được bài của anh chỉ vì một lẽ đơn giản, khi tay phải bốc bài thì tay trái anh thường "quên mất" lại xòe cả cỗ bài ra với bàn dân thiên hạ. Có lần anh mắng: "Sao chú cứ nhìn bài của tớ?". "Bác cứ xòe vào mặt em nên em có không muốn nhìn cũng không được". "Xòe cũng không được nhìn". "Nhưng mà nó cứ đập vào mắt". Tôi cãi.
Đi đánh bài với Lê Lựu rất sướng vì đều là chỗ bè bạn và anh thường được mọi người chào đón rất nồng hậu nên mình cũng được hưởng lộc lây. Có lần đến nhà một người bạn, trước khi chơi bài, ông chủ đã chuẩn bị một bàn tiệc toàn sơn hào hải vị với rượu ngoại. Đến nửa đêm, lại thấy bà chủ lễ mễ bê lên một nồi cháo gà nghi ngút khói. Gần sáng, vào toa lét đã thấy chủ nhà bật nước nóng lạnh để các bác đánh răng, rửa mặt. Trước khi ra về, ông chủ còn lại quả một lời hẹn đầy hy vọng, chủ nhật tuần sau các bác nhớ đến chơi cho vui nhé.
Thế nhưng cũng không khỏi có những hôm buồn thê thảm. Có bữa tôi với anh vét túi chỉ còn đúng 7.000 đồng, hai anh em vào quán gọi 2 bát bún 3.000 đồng/bát với 2 chén nước chè rồi ai về nhà nấy.
Lúc nhà văn… làm thơ!
Có lẽ cũng cần nói thêm, những năm mới lên Hà Nội làm báo, tôi tá túc cùng Lê Lựu ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Lý do, tôi không có nhà để về còn Lê Lựu thì nhà cao, cửa rộng lại không có thú vui ở nhà. Thế là 2 anh em vạ vật, lang thang, tối tối mò về căn phòng của anh ở số 4 Lý Nam Đế.
Một hôm, Lê Lựu mặt đầy căng thẳng:
- Chú đi với tôi lên Đường Thành, có việc gấp.
- Việc gì thế ạ?
- Đi là đi, hỏi làm cái gì.
Thấy Lê Lựu cao giọng, tôi không dám hỏi thêm. Đến Đường Thành, Lê Lựu bắt tôi đứng ngoài chờ, một mình đi vào một tiệm vàng rất hoành tráng. Tôi nghĩ bụng, bác này đi Mỹ về, chắc giàu có lắm nên khi thấy anh vừa từ tiệm vàng bước ra, tôi liền hỏi:
- Anh đi bán vàng hả?
Lê Lựu nhìn tôi đầy kinh ngạc:
- Tôi làm gì có cái của ấy.
Té ra tháng đó chậm nộp tiền nước, ông Đại tá nhà văn đến thằng cháu vay tiền. Nhớ lúc từ văn phòng thu tiền điện nước bước ra, mặt Lê Lựu đầy mãn nguyện:
- Xong rồi, xong rồi. Đúng là khổ như mất nước. Rồi hứng chí, anh ngửa cổ đọc… thơ, rằng: “Trong tay sẵn có đồng tiền/ Đến nộp tiền nước xong ngay rồi về”.
Tôi ngạc nhiên trước sự hồn nhiên đến trong trẻo của anh bèn chắp hai tay: “Em vái lạy bác. Cụ Nguyễn Tiên Điền dưới suối vàng chắc cũng phải chắp tay lạy bác trăm lạy”. Và 2 anh em cùng phá lên cười như hai gã rồ dại.
Nhà văn, nhà báo liên danh làm… kinh tế!
Gần tết năm 1999, Lê Lựu bảo tôi: "Tết này tôi với chú phải mở chiến dịch làm kinh tế". "Em có biết buôn bán gì ở đất này đâu?". "Ôi giời, tao với chú thì có mà buôn trấu bán tro. Viết báo Tết. Nhiều nơi đặt quá mà tao chẳng viết đi được". "Viết báo tết?". "Ừ. Năm trước đám thằng Khoa vớ bẫm. Nghe đâu đăng mấy chục tờ báo, kiếm tiền triệu đấy". Và thế là từ hôm đó, cứ tối tối, tôi lại ngồi nghe Lê Lựu kể, ghi chép lại, đêm về hì hục viết ra giấy để sáng hôm sau đưa Lê Lựu sửa lại, rồi thuê người đánh máy. Khoảng tầm 10 giờ, khi bài vở đã sửa sang lần cuối, tôi lại chở Lê Lựu đến các tòa soạn để "nộp quyển".
Tất nhiên, những bài như thế đều ký tên Lê Lựu bởi nhiều lẽ. Trước hết, đó là ý tưởng của anh, văn phong của anh, tôi chỉ là người ghi chép lại. Thứ nữa, lúc đó việc để in được một bài báo trên số Tết với tôi không dễ dàng gì. Mà giả sử có được in thì nhuận bút cũng chẳng được là bao. Thế nhưng, với một nhà văn có tên tuổi như Lê Lựu thì khác.
Các tòa soạn vừa muốn người có tên tuổi, vừa ưu ái nên nhuận bút thường là rất cao so với mặt bằng, nhất là với một người như Lê Lựu. Song, cũng có điều bất cập nảy sinh, ví như đối với những bài phỏng vấn, chả lẽ Lê Lựu lại đi phỏng vấn... Lê Lựu? Thế là đành ghi Giang Minh, Châu Khoái... gì gì đó là người thực hiện.
Cũng không ít lần Lê Lựu hành tôi ra trò về chuyện câu chữ: "Ký tên tao, tao phải chịu trách nhiệm thương hiệu đấy nên không thể làm bừa, làm ẩu". Cuối năm đó, hai anh em đèo nhau đi lĩnh nhuận bút, cả thảy 11 bài được hơn 8 triệu đồng, liên hoan một bữa rồi chia nhau. Lê Lựu đưa tôi hơn 4 triệu, bảo: "Mày phải lo nhiều, cầm lấy".
Vụ “ra giá” với Tổng biên tập Hữu Ước
Nhớ hôm đến nộp bài cho Báo An ninh thế giới, nhà văn Hữu Ước mời vào phòng, mở rượu Tây. Lê Lựu nâng chén nói bằng giọng vô cùng thiểu não: "Ước cho anh gửi một bài báo Tết nhé". "Vâng, thế thì tốt quá, bác đưa ngay cho em nhé" - Hữu Ước hào hứng. Lê Lựu lục lục trong chiếc túi dã chiến ra một tờ giấy A4 nhàu nát, cỡ 600 chữ, giọng còn nhàu nhĩ hơn cả tờ bản thảo: "Anh bây giờ viết lách khó khăn lắm. Chữ nghĩa nó chạy đâu sạch cả. Mà bài này có được... 3-4 triệu không Ước nhỉ?".
Nhà văn Hữu Ước cười phá lên: "Bác định cho em bán nhà đấy à? Nhưng mà ông anh cứ yên tâm, em sẽ trả bác bằng 3 bài khác". Và bài báo đó, tôi nhớ không nhầm thì được hơn 1 triệu. Không nói ra nhưng hai anh em đều biết đây là tấm lòng của tòa soạn với văn nghệ sĩ chứ sòng phẳng ra, nhuận bút làm gì có cao mức đó.
Giờ thì Lê Lựu về nơi suối vàng đã 3 năm (9/11/2022). Mỗi lần nhớ về nhà văn Lê Lựu, nhiều người thường nhớ về anh nông dân Giang Minh Sài người Phủ Khoái. Nhiều khi tôi tự hỏi, không biết Lê Lựu làm nên Giang Minh Sài hay Giang Minh Sài làm nên Lê Lựu? Song, trong lòng anh em, bè bạn, Lê Lựu còn sống mãi với những giai thoại vui buồn!
