Người "dệt sử thi"

1. Tôi gặp bà Y Yin rất tình cờ. Ấy là sau khi thăm ngôi nhà rông đẹp bậc nhất Tây Nguyên tọa lạc giữa làng, tôi đi dạo và bắt gặp một phụ nữ ngồi dệt thổ cẩm trong lều tranh ven đường. Đó là bà Y Yin, sinh năm 1953, năm nay đã 72 tuổi.

Bà đang dệt dải ruy-băng, được phối bởi màu đen và trắng, trông lịch lãm. Hoa văn là những hình thoi kỷ hà, hết sức tinh xảo, không có bất kỳ lỗi sợi nào. Tôi ngỡ ngàng, tưởng chúng được dệt bằng máy móc hiện đại do AI lập trình. Bà cho biết, từ tám giờ sáng tới giờ, trong bảy tiếng đồng hồ, bà dệt được bốn tấc.

Khung dệt truyền thống của nhiều dân tộc bản địa Tây Nguyên rất đơn giản. Gọi là khung cho bài bản, thực ra chỉ là mấy thanh tre và gỗ rời rạc. Sợi được căng vào một ống tre giăng giữa hai cột nhà, đầu còn lại quấn vào thanh gỗ buộc trước bụng người thợ ngồi bệt trên nền nhà. Độ căng của sợi tùy thuộc vào sức ghì của đôi chân lên bậc cửa hoặc thanh chắn. Công việc ngỡ thong dong nhưng thực ra rất tốn công, tốn sức. Mặt phẳng sợi luôn rung rinh, rất khó xỏ sợi ngang. Người và sợi vải dính chùm với nhau như mối lương duyên bền chặt bất đắc dĩ.

Khung dệt thổ cẩm bà Y Yin đang sử dụng và của nhiều thợ dệt Ba Na ở làng Kon Kơ Tu bây giờ khác hẳn. Đó là khung gỗ hình chữ F đặt ngửa, có mấy trục gỗ tròn nằm ngang, để căng quấn sợi và vải. Kích cỡ khung tùy theo chiều ngang khổ vải. Dải ruy-băng bề ngang chừng ba ngón tay, khung cửi chỉ dài năm tấc, rộng một tấc, như món đồ chơi trẻ em.

Với khung dệt nhỏ gọn này, người thợ có thể ngồi, thậm chí đứng, làm việc, dừng nghỉ bất kỳ lúc nào, nơi nào. Mặt sợi lại luôn căng phẳng, đỡ tốn công sức. Khung cửi lạ lẫm và tiện lợi này, theo tôi, là cuộc “cách mạng” về công nghệ đối với nghề dệt thổ cẩm truyền thống đã tồn tại suốt nhiều thế kỷ qua.

Giống như bao thiếu nữ trong buôn làng, cô bé Y Yin đến với công việc dệt thổ cẩm từ sự quan sát, bắt chước và hướng dẫn của mẹ. Dệt vải là công việc mặc định muôn thuở dành cho phái nữ. Từ xa xưa, tiêu chí hàng đầu của trai tráng khi chọn vợ là cô gái giỏi thêu dệt. Ngược lại, chàng trai phải rành việc săn bắt chim muông. Với Y Yin, sợi vải như tơ trời, lấp lánh sắc màu, thỏa chí để biến những mộng mơ trở thành hình tượng trực quan. Thổ cẩm dùng để may trang phục và làm mền đắp.

Hoa văn trên vải thổ cẩm truyền thống Ba Na chủ yếu là hình kỷ hà. Từ hơn hai chục năm qua, bà Y Yin đã sáng tạo, đưa vào vải thổ cẩm Ba Na những hình ảnh chân thực của cuộc sống. Đó là hình người và cảnh vật của buôn làng. Đặc sắc hơn, bà đã dệt nhiều hoạt động cộng đồng như nhảy múa, lên rẫy, chèo thuyền, cắt lúa, giã gạo, kiếm củi, dệt vải, đan lát, uống rượu cần,... Và điều sau cùng khiến tôi kinh ngạc, đó là nghệ nhân Y Yin đã dệt thủ công lên vải thổ cẩm những truyện cổ dân gian và sử thi Ba Na.

Ngay từ tuổi niên thiếu, bà Y Yin đã tham dự và nhập hồn vào những đêm sử thi, những câu chuyện cổ tích Ba Na. Bà thuộc lòng nhiều truyện. Ngồi trò chuyện với tôi, bà bảo: “Mình nhớ rất nhiều. Như cái tivi. Trẻ em và người lớn thích vây quanh nghe mình kể chuyện. Mà giờ có tivi, người ta quên mình rồi”.

Với dệt thủ công, không thể phác thảo trước bức tranh trên mặt sợi. Bà Y Yin đã hình tượng hóa các câu chuyện bằng trí tưởng tượng phong phú của mình. Để rồi chúng từ từ xuất hiện đồng thời theo chiều ngang khung dệt, khi từng sợi vải giao kết với nhau. Độc đáo nhất, là bà gửi gắm được mong ước, xúc cảm của mình qua các hình tượng.

Tôi xem tấm thổ cẩm thể hiện truyện cổ Ba Na với hai nhân vật chính là HRít và Bok Rơ thông qua mười bức tranh liên hoàn theo thứ tự từ dưới lên trên. Mở đầu là ngôi làng của tay trọc phú Bok Rơ với nhà rông mái lởm khởm xấu xí. Bức tranh cuối truyện là khu làng của chàng trai tốt bụng HRít với ngôi nhà rông rất đẹp và sắc sảo. Tất cả là dụng ý của người thợ dệt tài hoa.

Hàng ngày, bà Y Yin kể, cho tới nay đã dệt hơn 60 truyện cổ và sử thi. Chẳng hạn như truyện Tấm Cám, Thằng cuội ngồi gốc cây đa, Tấm thớt - Cây củi - Mèo đen, HRít và Bok Rơ, ...

2. Bà Y Yin đã từng được mời giảng dạy năm khóa đào tạo về dệt thổ cẩm. Mỗi khóa ba tháng, thu hút khoảng 30 học viên. Bà kể, tổng cộng hơn trăm học viên, chỉ duy nhất có một người là đàn ông, học rất giỏi, giờ không biết ở đâu và có còn làm cái nghề vốn chỉ dành riêng cho phụ nữ. Tuy nhiên, đó là chuyện của mười năm trước. May mắn thay, làng Kon Kơ Tu hiện nay có cô Y Nụ, sinh năm 1998, bị liệt cả hai chân, là người có khả năng kế nghiệp bà Y Yin.

Một điều không thể không nhắc đến. Người tiếp lửa cho nghề dệt thủ công truyền thống Ba Na ở làng Kon Kơ Tu lại là một chàng trai người Kinh, vóc dáng rất thư sinh. Đó là anh Huỳnh Nguyên Thông, sinh năm 1987, quê ở Kon Tum, có biệt danh là Thông Bahnar. Trong căn phòng giống như bảo tàng nhỏ về nghề dệt thổ cẩm Ba Na tại làng Kon Kơ Tu, anh kể rằng hoa văn, họa tiết, sắc màu thổ cẩm luôn là điều bí ẩn, chất chứa những giá trị truyền thống, độc đáo, làm mê hoặc mình từ thuở bé.

Hơn 20 năm nay, Thông Bahnar đã tới nhiều buôn làng Tây Nguyên tìm hiểu nghề và nghệ nhân dệt thổ cẩm. Khung dệt cải tiến có tên gọi Inkle, phỏng chế từ khung cửi truyền thống của người Bắc Âu, được anh trao tặng và hướng dẫn sử dụng miễn phí cho bà con ở Kon Kơ Tu và một số buôn làng khác. Anh cũng là người cung cấp sợi bông, được nhuộm màu từ cây cỏ thiên nhiên để dệt thổ cẩm. Với Thông Bahnar, bà Y Yin là người thợ dệt tài ba nhất mà anh được gặp.

Hơn mười năm qua, anh đã đặt hàng và bao tiêu toàn bộ sản phẩm thổ cẩm, với giá thỏa đáng, do các thợ dệt giỏi được anh tập hợp làm ra, nhất là của nghệ nhân Y Yin. Thổ cẩm qua tay anh đã hiện diện trên áo dài, khăn quàng, túi xách, giày dép, rèm cửa, khăn trải bàn, trang trí nội thất ô tô, khách sạn. Năm 2019 tại Hội nghị Trẻ em toàn cầu, một tấm thổ cẩm kích thước 30cm vuông, thể hiện hình ảnh về cuộc sống của người Ba Na, do Huỳnh Nguyên Thông lên ý tưởng và nghệ nhân Y Yin thực hiện, đã đại diện cho Việt Nam, gửi tới trao tặng Đức Giáo hoàng Francis.

Thực ra, tôi đã dăm lần đến làng Kon Kơ Tu. Lần đầu chỉ “thấy” nhà rông, nhà thờ, nhà sàn. Lần sau biết thêm dòng sông Đăk Bla, đi thuyền độc mộc. Tiếp nữa gặp già làng, trưởng thôn, homestay, ... Lần này mới gặp nghệ nhân Y Yin và nghề dệt thổ cẩm thủ công. Quả thật, làng Kon Kơ Tu vẫn âm thầm ẩn chứa nhiều giá trị truyền thống quí báu, đậm đà bản sắc văn hóa Ba Na, làm ngất ngây lòng người.