Miệt mài giữ nghề truyền thống
Sản phẩm đan lát ngoài dùng trong sinh hoạt, trong lao động sản xuất hàng ngày, còn dùng để trang trí, trưng bày, biếu tặng; là quà hồi môn không thể thiếu trong lễ cưới của các dân tộc. Xã hội ngày càng phát triển, sản phẩm đan lát ít được sử dụng, thế hệ trẻ ít quan tâm đến nghề truyền thống của tổ tiên. Tuy nhiên, vẫn còn những nghệ nhân bền lòng với nghề, miệt mài níu giữ bản sắc dân tộc, bảo tồn cho thế hệ mai sau…
Chúng tôi đến buôn làng của người M’Nông, nằm dưới chân núi Lăm Bour của miền Tây Nam Tổ quốc. Các sản phẩm đan lát của người M’Nông sở hữu kiểu dáng, hoa văn vừa độc đáo vừa huyền bí, được ưa chuộng so với sản phẩm của các dân tộc khác. Ông Nguyễn Văn Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng giới thiệu chúng tôi đến gặp ông NTơr Ha Bang, sinh năm 1958, một nghệ nhân người M’Nông tài hoa trong nghề.
Nhà ông NTơr Ha Bang ở thôn Liêng Trang. Ngôi nhà lợp tôn, vách ghép từ những tấm gỗ cũ kỹ nhuộm màu đỏ của đất bazan. Trong nhà trưng bày khá nhiều sản phẩm đan lát đủ loại, túi xách, nia, rá, rổ, gùi, bình đựng rượu cần, nơm, rọ bắt cá… món nào cũng sinh động, bắt mắt.
Bằng chất giọng khàn đục, ông say sưa nói về sản phẩm của mình. Ông nói, nhìn chúng đơn sơ vậy nhưng để làm ra một sản phẩm mất khá nhiều thời gian và công sức. Sản phẩm đẹp, bền hay không là do người đan chăm chút từng khâu một.
Đầu tiên là đi tìm nguyên liệu. Đó là những sợi mây, cây giang, cây nứa ở tận rừng sâu. Những loài cây này ngày càng hiếm, đã thế không phải cây nào cũng dùng được, cần chọn cây đủ tuổi, không bị sâu mọt. Cây già quá thì thân cứng, nan dễ gãy, khó đan. Ngược lại, nếu non quá, nan chẻ ra đem phơi khô tong teo, không đủ độ dai bền.
Chọn được cây đủ tuổi đem chặt thành đoạn ngâm dưới suối, phơi nắng cho thật khô để không bị co rút. Riêng dây mây thì cuộn thành khoanh dài gác lên bếp, khi nào dùng đem ra cắt. Tiếp theo là công đoạn chẻ nan. Tùy mỗi sản phẩm mà nan có kích thước khác nhau. Nan chẻ cần đều tay, chuốt nan cho bóng bẩy, mềm mại.
Ông NTơr Ha Bang cho biết, kỳ công nhất là công đoạn đan, cần tỉ mẩn từng chút một. Sự sáng tạo cũng nằm ở công đoạn này, tùy theo cảm xúc, trí tưởng tượng và óc thẩm mỹ mà đan thành những hình thù, hoa văn khác nhau. Hoa văn chủ yếu là kỷ hà để tạo ra vạn vật như lá đậu (nirang ha tuh), cành đa (rơ nook mbah jiri), hình tam giác, hình vuông, hình đa giác…
Những sợi nan tạo hoa văn được nhuộm màu bằng cách giã nát một loại lá rừng bôi lên từng sợi, ngâm dưới bùn vài ngày, khi đó sợi nan sẽ có màu đen bóng đẹp mắt. Muốn tạo màu nâu đậm thì quét lá và để nan trên gác bếp một thời gian. Màu đậm hay nhạt là do xát lá rừng nhiều hay ít.
Lúc chúng tôi đến, ông NTơr Ha Bang đã làm xong và thu dọn, nhưng chiều lòng khách, ông vẫn mang bó mây ra vót cho chúng tôi xem. Vừa thoăn thoắt vót, ông vừa chỉ một chiếc gùi trên kệ, không tính thời gian chuẩn bị vật liệu, chỉ đan thôi đã mất 5 ngày mới xong. Những chiếc to hơn hoặc có nắp cần nhiều thời gian hơn nữa.
Trước đây ông làm nhiều vật dụng dành cho sinh hoạt gia đình, nay chuyển qua làm sản phẩm du lịch. Những sản phẩm này thường cầu kỳ, tốn nhiều công sức nhưng bán được giá cao. Muốn vậy, sản phẩm không chỉ bền đẹp mà còn mang tính nghệ thuật và độc đáo. Mỗi sản phẩm của ông đều mang bản sắc riêng. Những chiếc gùi, nia, bình, giỏ, túi.. lồng ghép nhiều hoa văn, biểu tượng, ký hiệu đặc biệt, vừa sinh động lại vừa bí ẩn, như chính kho tàng văn hóa của người M’Nông.
Sự tài hoa và bền bỉ với nghề của nghệ nhân NTơr Ha Bang khiến chúng tôi muốn tìm hiểu sâu hơn về chuyện đời cũng như tâm huyết “giữ lửa” nghề truyền thống của ông. Ông cho biết, theo truyền thống từ xưa, đàn ông M’Nông phải biết đan lát, săn bắn, bắt cá cũng như đàn bà phải biết dệt vải, làm rẫy, nuôi con. Ngày trước đàn ông đến tuổi trưởng thành phải đan được chiếc gùi thì mới lấy được vợ. Từ bé, ông học đan lát qua cha mình, làm các vật dụng sinh hoạt trong gia đình. Ông đi nhiều nơi, làm nhiều việc để kiếm sống, đến năm 2000 ông mới quay về nơi chôn nhau cắt rốn và làm nghề đan lát cho đến nay.
Do bệnh tật, nay ông đã già yếu, phải thuê người lấy mây tre nứa chứ không còn sức lội suối băng rừng tự đi tìm như ngày trước. Khó khăn là thế, vậy mà ông vẫn miệt mài với nghề, chưa lúc nào ngơi nghỉ. Có khi ông làm theo đơn đặt hàng, có khi làm để thỏa nhớ nhung, để giữ cho đôi tay linh hoạt. “Để cho mấy đứa trẻ nhìn thấy mà học hỏi”, nói đến đây ông nở nụ cười rạng rỡ.
Nỗi lòng người nghệ nhân
Rời nhà nghệ nhân NTơr Ha Bang, chúng tôi đến tổ hợp tác Mây tre đan thôn Liêng Trang, do nghệ nhân Cil Nếu, sinh năm 1965, làm tổ trưởng. Cùng chung nỗi trăn trở bảo tồn nghề truyền thống của dân tộc không bị mai một, đồng thời giúp những nghệ nhân tâm huyết với nghề có thêm thu nhập, ông Cil Nếu tập hợp những người đan lát ở gần nhau, hỗ trợ nhau và tìm đầu ra cho sản phẩm.
Tổ hợp tác Mây tre đan được thành lập từ đầu năm 2024, có 5 thành viên. Trong đó, thâm niên nhất là nghệ nhân Liêng Jrang Ha Krai ngoài 60 tuổi, nhỏ nhất là NTơr Ha Dũng vừa 30 tuổi. Nghệ nhân Liêng Jrang Ha Krai biết đan lát từ năm 15 tuổi, đôi bàn tay gắn với sợi mây giang gần nửa thế kỷ.
Ông chia sẻ, từ khi vào tổ mây tre đan, ông chỉ tập trung đan, những công đoạn khác như tìm nguyên liệu, tìm đầu ra đã có người lo, nên ông đan được nhiều hơn, cũng nhận được nhiều đơn hàng hơn. Nghệ nhân Cil Nếu cho biết thêm, hiện sản phẩm làm ra không đủ đáp ứng đơn đặt hàng, các thành viên rất phấn khởi.
Trong các sản phẩm đan lát của người M’Nông, chiếc gùi được các dân tộc khác và kiều bào ở nước ngoài yêu thích đặt hàng nhiều. Nắm bắt thị hiếu đó, cùng với sự hỗ trợ của địa phương, ông Cil Nếu làm hồ sơ để chiếc gùi của thôn Liêng Trang được dán nhãn OCOP 3 sao, nhằm tăng thêm giá trị và sự tin tưởng của người tiêu dùng.
Thời gian tới, tổ sẽ mở lớp dạy đan lát miễn phí cho lớp trẻ, do chính những nghệ nhân có tay nghề như ông Liêng Jrang Ha Krai trực tiếp hướng dẫn, để họ có thêm thu nhập đồng thời giữ được nghề truyền thống của cha ông.
Một tín hiệu đáng mừng là hiện nay một số thanh niên trong buôn đã quan tâm đan lát trở lại, theo các nghệ nhân học nghề. Một số bạn trẻ xem đan lát là nghề chính, vừa làm sản phẩm phục vụ sinh hoạt vừa làm sản phẩm du lịch, mở ra hướng đi lâu dài. Chàng trai NTơr Ha Dũng tâm sự. “Hồi đó mình không để ý vì thấy sản phẩm đan lát làm ra ít ai mua. Giờ làm sản phẩm du lịch, có thu nhập. Thỉnh thoảng mình còn theo các nghệ nhân đi đan lát biểu diễn trong các dịp lễ hội, sinh hoạt của địa phương, của tỉnh, thấy vui và tự hào về nghề truyền thống của dân tộc mình”.
Nói về nghề đan lát của người M’Nông, ông Nguyễn Văn Quang cho biết. “Những năm qua, công tác bảo tồn và giữ gìn bản sắc văn hóa của đồng bào luôn được các cấp chính quyền quan tâm và tạo điều kiện. Nhờ những nghệ nhân tâm huyết với nghề như ông NTơr Ha Bang, Liêng Jrang Ha Krai, Cil Nếu… mà nghề đan lát được bảo tồn và truyền thừa cho thế hệ trẻ, từ đó nghề truyền thống của đồng bào M’Nông được lưu truyền như nét văn hóa độc đáo của núi rừng Tây Nguyên”.
