Năm 1981, ra trường về nhận công tác tại Ty Văn hóa Vĩnh Phú. Khi ấy tên tuổi các văn nghệ sĩ: Ngô Quang Nam, Cao Khắc Thùy, Sao Mai, Hoàng Hữu, Nguyễn Khắc Xương, Dương Huy Thiện, Nguyễn Hữu Nhàn, Nguyễn Đình Ảnh, Trịnh Hoài Đức... khiến tôi rất ngưỡng mộ. Sau vài năm ở Ty Văn hóa, tôi chuyển công tác về Hội Văn học nghệ thuật tỉnh, có điều kiện gần gũi các ông, càng kính trọng nể tài các ông hơn.
Với nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương, thời điểm ấy ông đã ở tuổi 60, nhưng ở ông luôn toát lên vẻ phong độ một trí thức Tây học lịch lãm, mái tóc dài trắng, trên chiếc xe đạp cà tàng mỗi khi ông ghé Hội Văn nghệ, hay gặp ông điền dã ở đâu đó.
Nguyễn Khắc Xương (1922-2018) không chỉ được biết đến là một nhà văn hóa, nhà dân tộc học lỗi lạc của vùng Đất Tổ Vĩnh Phú trước đây và Phú Thọ sau này, mà ông còn mang một thân thế đặc biệt: Là con trai trưởng của thi sĩ Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu - "trùm ngông". Tên Nguyễn Khắc Xương được cha đặt theo tên vua Chu Văn Vương (tên thật là Cơ Xương) với hy vọng ông sẽ nối nghiệp văn chương chữ nghĩa. Dù là "con nhà nòi", Nguyễn Khắc Xương chưa bao giờ dựa vào danh tiếng của cha để tiến thân.
Đỗ Tú tài Pháp văn, có kiến thức uyên bác về cả Tây học và Hán học. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông tham gia tự vệ thành Hà Nội, rồi đoàn tuyên truyền xung kích Công an Hải Phòng. Năm 1953, chuyển về công tác tại UBND huyện Hạ Hòa tỉnh Phú Thọ, hồi đó là vùng tự do.
Năm 1956, ông nhận công tác tại Ty Văn hóa, Thông tin Phú Thọ, cùng với ông Đặng Văn Đăng (nhà thơ Bút Tre). Được giao các nhiệm vụ Trưởng phòng Thư viện, Trưởng phòng Bảo tàng - Triển lãm. Năm 1967, ông đồng sáng lập Hội Văn nghệ dân gian Phú Thọ và là Thư ký Hội cho tới khi nghỉ hưu 1978, tham gia Ủy viên BCH Hội Văn học Nghệ thuật Vĩnh Phú khóa II (1980-1985).
Nối nghiệp văn chương và khí tiết
Nếu Tản Đà được coi là "người của hai thế kỷ" với tâm hồn lãng mạn, phóng khoáng và có phần ngông nghênh, thì Nguyễn Khắc Xương lại chọn một lối đi điềm đạm, bền bỉ nhưng không kém phần uyên bác.
Ông nghiên cứu về Nguyễn Quang Bích, Nguyễn Ngô Đoan, về thơ văn Phan Bội Châu, về thơ văn phong trào Cần Vương, về triều Lê, vương triều Mạc, phê bình văn học với các tác giả hiện đại, nhiều văn nghệ sĩ Phú Thọ… Xong trên hết, cả cuộc đời Nguyễn Khắc Xương dành tâm huyết cho nghiên cứu văn hóa dân tộc, sưu tầm và biên soạn di sản của cha mình. Nhờ ông, độc giả thế hệ sau mới có được bộ Tản Đà toàn tập đầy đủ và chính xác nhất. Cái "ngông" tử tế: Khác với cái ngông của cha để khẳng định cái tôi giữa thời cuộc, cái "ngông" của Nguyễn Khắc Xương nằm ở sự kiên định với văn hóa dân gian. Ông chấp nhận cuộc sống thanh đạm, dành đời mình để giải mã những tầng sâu văn hóa của vùng Đất Tổ. Ông được coi như một "cuốn từ điển sống", nhà “Phú Thọ học" về văn hóa vùng Đất Tổ. Trong sự nghiệp đồ sộ với hơn 30 công trình, tác phẩm, có những cuốn sách đã trở thành "sách gối đầu giường", tài liệu kinh điển cho những ai muốn tìm hiểu về cội nguồn dân tộc.
Gắn bó với Đất Tổ, trở thành nhà “Phú Thọ học”
Sinh tại Ba Vì - Sơn Tây (Hà Nội), nhưng Nguyễn Khắc Xương đã chọn Phú Thọ làm quê hương thứ hai. Đóng góp lớn nhất của ông là ở hệ thống các công trình nghiên cứu về thời đại Hùng Vương và văn hóa dân gian vùng trung du. Cái để ông tồn tại với đời chính là "hành trình đi tìm cội nguồn văn hóa Đất Tổ".
Mải miết đi điền dã, với chiếc xe đạp "tòng tọc" đi khắp các huyện các làng, đền chùa, vào Thanh Sơn, Yên Lập… vượt suối, qua đèo đến với các bản xa xôi chìm trong sương mù, ông tìm kiếm, lượm nhặt, nâng niu cả một kho tàng văn hóa dân gian tiềm ẩn trong chiều sâu thời gian, trong ký ức của người già.
Ông xới cái kho tàng ấy lên, dùng ngòi bút với tư duy biện chứng phác họa, miêu tả và phân tích làm sống lại Nhà nước Văn Lang, văn hóa Văn Lang. Với cả ngàn trang tư liệu để biên soạn thành những công trình có giá trị.
Sau gần 70 năm miệt mài với công việc, Nguyễn Khắc Xương đã sưu tầm, nghiên cứu và xuất bản khối lượng lớn tác phẩm tiêu biểu như: “Truyền thuyết Hùng Vương”, “Truyền thuyết Trưng Vương”, “Hát Xoan Phú Thọ”, “Hội làng trên Đất Tổ”, “Tục ngữ ca dao Phú Thọ”, “Dân ca Xoan”, “Ghẹo Phú Thọ”, “Văn hóa Việt Mường Phú Thọ”, “Hát Xoan - Dân ca lễ nghi thờ tổ tiên”… cùng nhiều bài nghiên cứu về thời đại Hùng Vương…
Trong đó có những cuốn được tái bản nhiều lần với số lượng in lên đến cả triệu bản, và tôi cũng có vinh dự được vẽ một số bìa trong những cuốn sách của ông. Đặc biệt trong chuyến công tác ra Trường Sa, chúng tôi còn đem hàng trăm cuốn sách của ông ra tặng các chiến sĩ và người dân trên đảo giúp họ hiểu thêm về cội nguồn dân tộc.
Những công trình trên đã góp phần làm sáng tỏ dần vùng Đất Tổ Vua Hùng là nơi phát tích cội nguồn của văn hóa dân tộc. Khẳng định thời đại Hùng Vương là có thật trong lịch sử, thông qua sự kết hợp giữa huyền thoại, cơ sở khảo cổ học và văn hóa dân gian. Góp phần đưa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trở thành Di sản văn hóa đại diện của nhân loại. Đưa Hát Xoan từ một di sản đang mai một, trở thành Di sản đại diện của nhân loại được UNESCO công nhận…
Người dân Phú Thọ, nhất là giới văn nghệ sĩ nhớ đến ông không chỉ là một trí thức uyên bác, lịch lãm. Dáng người cao mảnh dẻ, mái tóc dài trắng và chiếc xe đạp cũ, mà còn là một người thầy tận tụy, thân thiện. Ông từng cùng Ngô Kim Đỉnh, Nguyễn Thiện Kế hăm hở đi tìm phần mộ họa sĩ - nhà thơ Hoàng Hữu. Ông sống một cuộc đời thanh bạch trong căn nhà nhỏ ở phường Việt Trì, gần trụ sở Hội Văn nghệ tỉnh, cùng người vợ hiền và gia đình cô con gái thứ hai - Mai Thoa, Phó giám đốc Bảo tàng tỉnh, dành trọn tâm huyết để giữ gìn "phần hồn" cho đất nước.
Sự nghiệp "Tản Đà học"
Bên cạnh những công trình nghiên cứu về thời đại Hùng Vương, văn hóa vùng Đất Tổ. Nguyễn Khắc Xương dành phần lớn cuộc đời để sưu tầm, nghiên cứu, đính chính và hệ thống hóa toàn bộ di sản văn chương của cha mình. Trước đó, các tác phẩm của Tản Đà thường bị thất lạc hoặc in ấn sai lệch do sự phóng khoáng, lãng tử của thi sĩ. Là con trưởng của nhà thơ Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu. Nguyễn Khắc Xương đã chọn chính người sinh ra mình làm đối tượng nghiên cứu.
Ông đã có trên 50 bài viết về Tản Đà, đã xuất bản được các công trình: "Tuyển tập Tản Đà" (1986), "Chén rượu vĩnh biệt" (1989), "Ông thần ngông - giai thoại Tản Đà" (1990), "Tản Đà một đời văn" (1995), "Tản Đà, thơ và đời" (1995), "Tản Đà trong lòng thời đại" (1997), "Tản Đà - Khối mâu thuẫn lớn, Tản Đà toàn tập" (2002)… Công trình tiêu biểu là bộ "Tản Đà tổng tập" (5 tập), một công trình đồ sộ tập hợp đầy đủ thơ, văn, báo chí của Tản Đà, với hơn 3.000 trang in.
Ông nghiên cứu chuyên sâu, công bố nhiều tư liệu, cả về thân thế và tác phẩm không ai có, chưa từng in về Tản Đà. Đóng góp của ông vào việc nghiên cứu Tản Đà và nghiên cứu về văn học cận hiện đại là rất lớn. Được giới nghiên cứu văn học và báo chí coi là người am hiểu về cuộc đời, sự nghiệp Tản Đà nhất Việt Nam. Những nghiên cứu của ông giúp độc giả hiểu rõ hơn về tài năng, về cái "ngông" nhưng đầy lòng ái quốc của thi sĩ núi Tản, sông Đà.
Ông đã được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý; Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen; Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật; tác giả duy nhất được đặc cách 2 lần nhận Giải thưởng văn học nghệ thuật Hùng Vương - Phần thưởng cao quý nhất của UBND tỉnh Phú Thọ dành cho giới văn nghệ sĩ cùng nhiều Giải thưởng của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Phú Thọ...
Nguyễn Khắc Xương được lãnh đạo tỉnh nể trọng, giới trí thức, văn nghệ sĩ cả nước, người dân Phú Thọ quý mến gọi ông là: Nhà “Phú Thọ học”, nhà “Tản Đà học”, nhà folklore xuất sắc. Với tôi những lần được trò chuyện cùng ông, vẽ những bìa sách cho ông, hay cùng anh chị em trong Hội thăm chúc Tết ông và gia đình mỗi dịp đón năm mới, nhất là khi Hội chúng tôi tổ chức lễ mừng thọ cho ông ở tuổi 85, năm 2007. Mãi sẽ là những kỷ niệm trân quý nhất.
Xuân Bính Ngọ – 2026
