Trong truyền thống lịch sử - văn hóa của vùng đất ấy, Đậu Vĩnh Trường là một nhân vật tiêu biểu, được hậu thế tôn vinh là danh tướng thời Lê - Trịnh, đồng thời là vị phúc thần có vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương.
Theo các nguồn tư liệu như “Nghi Xuân địa chí”, gia phả họ Đậu ở Xuân Viên và truyền ngôn dân gian địa phương, Đậu Vĩnh Trường sinh ra và lớn lên trên vùng quê hội tụ đầy đủ khí thiêng của đất trời đó. Ông lại xuất thân trong một gia đình Nho giáo. Vị thủy tổ của dòng họ Đậu Xuân Viên từng làm quan dưới triều hậu Lê được phong đến chức Thiếu bảo, theo gia phả gốc dòng họ Đậu - Xuân Viên. Được sinh ra trên vùng đất địa linh sinh nhân kiệt, lại thừa hưởng truyền thống gia phong của một dòng họ danh giá, Đậu Vĩnh Trường sớm bộc lộ tư chất hơn người, đặc biệt nổi bật về sức khỏe và chí hướng võ nghiệp.
Lúc còn trẻ, Đậu Vĩnh Trường nổi tiếng khỏe mạnh hơn người, thường đi chăn trâu ngoài đồng. Mỗi buổi sáng trước khi ra đồng, ông thường đắp một đống đất trước nhà để ôn luyện võ nghệ. Ra đến đồng, ông lại đắp một mô đất ở đồi Bạch Sa, gọi là mô Cậu Hàn (thuộc khu vực Phôi Phối - Bãi Cọi), làm nơi tập võ; nhiều khi từ sáng đến chiều chuyên tâm rèn luyện rồi mới dắt trâu trở về.
Tương truyền, ông còn nuôi một con chó, thường cho ăn no rồi cho chạy để tự mình đuổi theo bắt, lấy đó làm cách rèn luyện sức bền và sự nhanh nhẹn. Lớn lên, nghe tin trong núi có con mãng xà thường hại người, ông mang dây mây đến chỗ rắn và thét lớn, rắn nghe tiếng, bò ra, ông thở phì bụng cho rắn cuốn, sau đó ông lấy hai đoạn dây buộc cố định các điểm rồi nín hơi thở xẹp bụng, rắn tự rơi xuống đất. Ông lấy gậy xốc mang về, làm thịt chia cho người trong xóm, ai cũng thán phục ông và lấy làm lạ.
Trong gia đình ông có con trâu bất kham, ông dắt trâu ra cày ở ruộng sâu đồng Bàu Chăm. Trâu dở thói bất kham, ông quản không được, bèn giết trâu rồi gánh về nhà. Sợ bị phạt, ông trốn nhà, ra ở Kinh thành Thăng Long, ở trọ trong gia đình nhà ông cụ Thị, vừa làm thuê kiếm sống, vừa tìm người học võ. Nhân dịp nhà vua mở hội thi võ để tuyển chọn người tài, ông tham dự kì thi, được chọn vào làm quan thị vệ ở kinh thành.
Ông có năng khiếu giỏi bơi lặn. Có lần chơi ở kinh thành, gặp vua trên đường hồi cung có con ngựa yên vàng, dây cương ngọc đang uống nước ở hồ Thủy Quân, bỗng có con thuồng luồng nhảy lên, cuốn cả ngựa và yên xuống nước. Kỵ binh không làm gì được, bèn kêu gọi ai giỏi bơi lặn, cứu được ngựa sẽ ban thưởng 100 quan tiền. Đậu Vĩnh Trường hưởng ứng, cầm vài con dao sắc lặn xuống, phút chốc nước văng tung tóe lên. Lúc sau, ông đã ôm được cả ngựa và thuồng luồng lên khỏi mặt nước. Vua nghe tin, triệu vào cung đặc ban cho chức Xuất sĩ, đặc biệt xem như một võ quan thực thụ. (Theo sách “Nghi Xuân địa chí” của Lê Văn Diễn, UBND huyện Nghi Xuân xuất bản năm 2001, tr 174, 175)
Lúc bấy giờ cuộc chiến tranh giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài xảy ra liên miên, vùng đất Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình trở thành trận địa của tập đoàn phong kiến Trịnh - Nguyễn. Tháng 8 năm Vĩnh Thọ thứ 3 (1660) nhà Nguyễn cho quân vượt sông tiến đánh và xâm chiếm đến vùng đất xã Mỹ Dụ (thuộc Hưng Nguyên). Quân Trịnh thua chạy, tướng Trịnh Lương chết tại trận. Quân Nguyễn truy bức tới xã Hoa Viên (Nghi Xuân ngày nay).
Lúc bấy giờ thế quân Nguyễn đang mạnh, cách sông đối lũy với quan quân Lê - Trịnh. Trước tình hình đó, Thống lĩnh quan Phú quận công Trịnh Căn cùng với những tướng tài giỏi trong tay, lên kế hoạch đánh quân Nguyễn. Tháng 9, quân Trịnh chia là 2 đường, một nhánh vượt sông Lam tiến đánh, một nhánh từ cửa biển Đan Nhai, Hội Thống đánh lên, Thống lĩnh quan Phú quận công Trịnh Căn đích thân đem quân lên núi Dũng Quyết chỉnh bày thế trận, xem xét quân cơ, chia sai quân tiếp chiến. (Theo sách Đại Việt sử ký toàn thư, NXB Văn hóa Thông tin, xuất bản năm 2003).
Lúc bấy giờ Đậu Vĩnh Trường được giữ chức quản đội Tứ hùng. Ông là người sinh ra và lớn lên trên vùng đất Hoa Viên, huyện Nghi Xuân, trấn Nghệ An. Là người biết rõ địa hình vùng đất này, ông đã xung phong dẫn quân đi đầu. Sau khi vượt qua cửa biển Hội Thống, quân Trịnh tiến thẳng qua vùng đất Tả Ao, tiến đánh gấp quân Nguyễn ở vùng núi An Lạc. Trước khí thế đang lên của quân Trịnh, quan quân tiến như vũ bão, phá được lũy quân Nguyễn, đồng thời phóng hỏa đốt cháy doanh trại, thu được nhiều khí giới, voi ngựa.
Sau khi đuổi được quân Nguyễn ra khỏi vùng đất Nghi Xuân, tháng 11 năm 1660, thống lĩnh quan Phú quận công Trịnh Căn cùng các tướng lĩnh lên kế hoạch tiến đánh quân Nguyễn ở vùng đất Thiên Lộc. Ngày 17/11 một nhánh quân Trịnh với sự chỉ huy của các tướng tài giỏi trong đó có Đậu Vĩnh Trường dẫn quân từ bờ biển qua đất Cương Gián (nay thuộc xã Cổ Đạm) tiến lên, một nhánh theo đường bộ qua Lũng Trâu, Mạn Trường tiến đi. Đồng thời sai tướng lĩnh ở các đạo điều chỉnh quân lính ngày đêm công kích bốn mặt nhằm làm cho giặc hoang mang không biết trở tay làm sao. Quân Nguyễn thua to, chạy về cố thủ ở cửa biển Nhật Lệ, triều đình Lê - Trịnh thu lại được hết 7 huyện ở Nam Hà (7 huyện ở bờ Nam sông Lam).
Tin thắng trận được báo trở về, các thuộc tướng có công đều được triều đình phong tặng thưởng chức tước. Đậu Vĩnh Trường được thăng chức Đô chỉ huy sứ, tước Tuấn Lương hầu, hàm Chánh Tam phẩm.
Bước vào con đường phò vua giúp nước, Đậu Vĩnh Trường đã cống hiến tất cả tài lực, trí tuệ giúp triều đình bảo vệ đất nước, dẹp yên các cuộc nổi loạn, giúp cho nhân dân ổn định cuộc sống. Với những công lao đóng góp của ông, năm thứ 8 niên hiệu Cảnh Trị (1670) triều đình Lê - Trịnh thăng cho ông chức quan võ, tòng Nhị phẩm. Đến năm thứ 4 đời Vĩnh Trị (1679) gia phong chức Tham đốc Toán Nham hầu.
Theo gia phả dòng họ Đậu ghi lại rằng, sau khi thành danh ông trở về thăm quê, qua đò Yên Lạc (bến Da Lách sông Lam), nghe tin ở khúc sông này có con thuồng luồng thường nổi lên lật đò hại người, ông cầm dao nhảy xuống sông đuổi giết được thuồng luồng. Từ khi thuồng luồng bị giết, người dân qua đò sông Lam không còn nơm nớp lo sợ, dân chài ngày đêm tung lưới bắt cá trên sông, cuộc sống của người dân hai bên bờ sông Lam bình yên trở lại. Nhưng sau lần đó, ông bị nhiễm độc thuồng luồng nặng rồi mất vào ngày 24/5, không rõ năm mất. Sau khi ông mất, triều đình Lê - Trịnh cử quan quân về làm lễ an táng theo nghi thức quốc gia, chọn đất an táng và lập đền thờ, ông hiển linh, được nhân dân tôn là Thành hoàng làng làng Hoa Viên.
Có thể nói, cuộc đời và sự nghiệp của Đậu Vĩnh Trường là sự kết hợp đặc biệt giữa yếu tố lịch sử và huyền thoại dân gian. Trong phương diện lịch sử, ông là một võ tướng có thực, lập nhiều chiến công trong giai đoạn chiến tranh Trịnh - Nguyễn khốc liệt ở thế kỷ XVII. Trong phương diện văn hóa dân gian, ông được nhân dân thần thánh hóa như hình tượng người anh hùng phi thường, biểu tượng của sức mạnh, lòng quả cảm và tinh thần bảo hộ cộng đồng.
Sự hiện diện lâu bền của ông trong ký ức lịch sử và tín ngưỡng dân gian cho thấy vị trí đặc biệt của Đậu Vĩnh Trường trong đời sống văn hóa vùng đất Nghi Xuân nói riêng và Hà Tĩnh nói chung. Nhà thờ và mộ Đậu Vĩnh Trường đã được xếp hạng là di tích cấp tỉnh tại quyết định số 2260/QĐ-UBND ngày 12/8/2016.
Ngày nay, việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản liên quan đến Đậu Vĩnh Trường không chỉ góp phần làm sáng rõ thêm chân dung một nhân vật lịch sử địa phương tiêu biểu mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần thượng võ và niềm tự hào về quê hương cho các thế hệ hôm nay.
