Và, giữa không gian linh thiêng của ngôi đền có lịch sử hơn một nghìn năm tuổi, pho tượng đồng hun "Huyền Thiên Trấn Vũ" đen bóng ngự giữa chính điện, cao gần 4m, đã khiến du khách trong và ngoài nước choáng ngợp bởi nghệ thuật điêu khắc độc đáo, tài nghệ đúc đồng tinh xảo của người thợ Việt Nam.
Điều bất ngờ, ít người biết và hết sức thú vị là pho tượng "Huyền Thiên Trấn Vũ" nặng gần 4 tấn ấy lại được đúc tại một làng nghề chỉ cách Đền Quán Thánh chưa đầy hai cây số: Làng Ngũ Xã, Kinh thành Thăng Long xưa.
Tinh hoa làng nghề hơn 400 năm tuổi
Với hơn 400 năm tuổi, trải thăng trầm thời gian, làng nghề Ngũ Xã đã dần đô thị hóa, dân làng tiếp thu nhiều nghề mới, đường phố đan xen nhau, nhưng nơi đây mãi lưu giữ dấu tích lịch sử - văn hóa đặc sắc với tinh hoa làng nghề và những văn nhân, danh sĩ tài năng hội tụ quanh bán đảo xinh xắn này.
Thế kỷ XVII, do nhu cầu sử dụng đồ đồng nên triều đình nhà Lê đã tập hợp những thợ đúc đồng tài giỏi từ các tỉnh về khu vực bán đảo hồ Trúc Bạch, lập nên làng nghề Ngũ Xã, thuộc tổng Yên Thành, huyện Vĩnh Thuận, Kinh thành Thăng Long. Sở dĩ có tên Ngũ Xã bởi nơi đây tập hợp thợ đúc đồng từ 5 xã: Đông Mai, Châu Mỹ, Lộng Thượng, Đào Viên (Thái Ti) và Điện Tiền (thuộc Bắc Giang và Hưng Yên).
Dần dà, làng nghề tổ chức thành phường đúc đồng Ngũ Xã. Với tay nghề tinh xảo, óc sáng tạo của người thợ, nghề đúc đồng nơi đây dần phát triển hưng thịnh, nức tiếng khắp cả nước, là một trong bốn tinh hoa của đất Thăng Long, nên có câu vè: "Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Ðịnh Công, thợ đồng Ngũ Xã".
Thời Pháp thuộc, đầu thế kỷ XX, dân làng Ngũ Xã bắt đầu dỡ nhà lá, xây nhà gạch lợp ngói, đường phố được tôn cao, mở rộng, hồ ao được san lấp dần, hình thành con đường từ bán đảo nối liền khu phố cổ. Với diện tích chỉ 0,23km2, Ngũ Xã có sáu con phố nhỏ: Ba phố dọc là Nam Tràng, Nguyễn Khắc Hiếu và Lạc Chính (một phần của Lạc Chính sau là phố Châu Long); ba phố ngang là Mạc Đĩnh Chi, Ngũ Xã và Trần Tế Xương; có Đình và chùa Ngũ Xã. Đình thờ chư vị Đại vương, còn Chùa còn gọi là "Thần Quang Tự" (xây từ thế kỷ XVIII), thờ Phật và thờ Nguyễn Minh Không, ông tổ nghề đúc đồng.
Với kỹ thuật đúc tượng có kích thước lớn vô cùng tinh xảo, được xem là kiệt tác của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam, Ngũ Xã để lại những tác phẩm độc nhất vô nhị, như: Tượng đồng đen "Huyền Thiên Trấn Vũ", ngự tại đền Quán Thánh (Hà Nội), cao 3,9m, nặng gần 4 tấn, đúc vào năm Vĩnh Trị thứ 2 (1677), đời Lê Hy Tông. Năm 1949-1952 thợ Ngũ Xã còn đúc pho tượng Phật A Di Đà cao 3,95m, tọa trên một đài hoa sen bằng đồng có 96 cánh, nặng hơn 10 tấn, hiện đặt trong chùa "Thần Quang Tự" tại làng Ngũ Xã. Điều đặc biệt là các bức tượng cỡ lớn này đều được đúc nguyên khối, nhưng không hề có một khiếm khuyết kỹ thuật nào.
Làng nghề Ngũ Xã đã vinh dự được Nhà nước giao thực hiện một số công trình quan trọng, như: Đúc chuông đồng cao 3 mét, nặng gần 6 tấn, đặt tại đài tưởng niệm 10 cô gái thanh niên xung phong hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh; tượng Bác Hồ (cao bằng người thật) đặt tại nhà Quốc hội; khối tượng đài "Đồng đội" hoành tráng, đặt tại nghĩa trang Trường Sơn; đúc hàng chục tượng đồng vua Lý, Nhà giáo Chu Văn An, đặt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) và nhiều nơi khác… Ngũ Xã còn đúc hàng trăm quả chuông lớn đặt tại các đình, chùa; hàng trăm tượng đồng Bác Hồ cỡ lớn…
Trải biến thiên lịch sử, nghề đúc đồng Ngũ Xã dù không còn mạnh như xưa, nhưng vẫn còn một số nghệ nhân yêu nghề, bảo tồn và phát triển nghề theo hướng hiện đại. Điển hình là các nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, Ngô Thị Đan, Bùi Thị Minh…
Làng của những văn nhân, danh sĩ nổi tiếng
Để đúc bức tượng A Di Đà nặng hơn 10 tấn đặt tại chùa Ngũ Xã (1949-1952), khâu đầu tiên là nặn tượng bằng đất sét, sau đó làm tượng bằng xi măng, cuối cùng là làm khuôn để đổ đồng. Khâu tạo hình này do nghệ nhân điêu khắc tài hoa Nguyễn Phú Hiếu, người làng Ngũ Xã, đảm nhận. Ông có hai con gái đều là ca sĩ nổi tiếng: NSƯT Thúy Hà (1949-2025), diễn viên Nhà hát Giao hưởng Nhạc vũ kịch Việt Nam, và ca sĩ Hương Giang…
NSƯT Thúy Hà từng là ca sĩ Quân đội, nổi tiếng với vai cô Sao trong nhạc kịch của Đỗ Nhuận và các ca khúc "Em đi làm tín dụng" (Nguyễn Văn Tý), "Chào anh Giải phóng quân, chào mùa Xuân đại thắng" (Hoàng Vân): "Con chim sơn ca trên đồng/ Khi Xuân sang tung tăng bay lượn/ cất tiếng hát vang/ Chào bình minh đang rạng/ chào mùa Xuân đại thắng/ Chào anh Giải phóng quân".
Chồng bà là nghệ sĩ piano Phạm Anh Tuấn, bố mẹ chồng là những nghệ sĩ piano và accordeon nổi tiếng (ông Phạm Đức Cẩn và bà Nguyễn Thị Mỹ Hảo), từng mở trường nhạc tư tại 63 Bà Triệu, Hà Nội (1950). Các con của vợ chồng bà là Phạm Tuấn Hùng, Phạm Thúy Hằng (luna Phạm) đều theo nghiệp của bố mẹ, là những nghệ sĩ, giảng viên âm nhạc, từng vinh dự biểu diễn cho cựu Tổng thống Mỹ Bill Clinton và Tổng thống Putin khi họ đến thăm Việt Nam.
Căn gác nhỏ trên phố Nguyễn Khắc Hiếu là gia đình họa sĩ Quân đội tài năng Văn Đa (1928-2008), quê gốc Hà Nội. Năm 17 tuổi ông tham gia đội Giải phóng quân, năm 1946 là học viên quân chính khóa 5 (Khu II). Thời kỳ chống thực dân Pháp ông làm báo miền Tây (Trung đoàn 52 Tây Tiến). Thời kháng chiến chống Mỹ, ông từng lăn lộn với các chiến trường B, C, rồi làm Báo Quân đội Nhân dân, Phòng Văn nghệ Quân đội (Tổng cục Chính trị).
Văn Đa từng làm Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật chuyên ngành Hội họa, Hội Mỹ thuật Việt Nam (1989-1994). Ông nổi tiếng với những tác phẩm sơn dầu, như "Long Biên những năm chống Mỹ"; "Sương sớm"; "Bác Hồ với bộ đội"… Với những đóng góp xuất sắc, họa sĩ Văn Đa đã được tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Ba, Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật đợt I (2001).
Nhà số 37 phố Lạc Chính là gia đình diễn viên điện ảnh nổi tiếng Thụy Vân (1940 - 2023), bà quê Ninh Bình, sinh trưởng trong một gia đình trí thức, lớp diễn viên đầu tiên Trường Điện ảnh Việt Nam, nổi tiếng qua các bộ phim "Nổi gió", "Vĩ tuyến 17 ngày và đêm", "Sao Tháng Tám"… Bà đã được phong tặng danh hiệu NSND (2019).
Nhà số 9 là gia đình nghệ sĩ Quốc Trọng (SN 1958), lớp diễn viên khóa II Trường Đại học Sân khấu điện ảnh, từng nổi danh với vai diễn Xuân "tóc đỏ" trong phim "Số đỏ" (Đạo diễn Hà Văn Trọng và Lộng Chương), sau ông tham gia đạo diễn nhiều phim nhựa và phim truyền hình.
Quốc Trọng đã được tặng nhiều giải thưởng Huy chương vàng, Cánh diều vàng tại các Liên hoan Phim trong nước và quốc tế. Nhà số 12 Châu Long (đoạn xưa là phố Lạc Chính) là gia đình Nhà văn, dịch giả Đoàn Phú Tứ (1910 - 1989), nổi tiếng với các tác phẩm dịch thuật, có ảnh hưởng lớn đến văn học Việt Nam, được trao Giải thưởng Văn học dịch của Hội Nhà văn Việt Nam (1983). Diễn viên kịch nói, NSƯT Phú Thăng (SN 1958), Nhà hát Kịch Hà Nội (con trai của nhà văn Đoàn Phú Tứ) có tuổi thơ thật êm đềm trên con phố này.
Gia đình Đại tá, nhạc sĩ Huy Du (1926-2007), quê Bắc Ninh, sinh sống tại nhà số 44, là một nhạc sĩ lớn của âm nhạc cách mạng, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật (2000). Ông tham gia kháng chiến năm 18 tuổi, từng học tại Nhạc viện Bắc Kinh, Tổng thư ký Hội Nhạc sĩ Việt Nam (khóa III), Đại biểu Quốc hội (khóa VII, VIII), Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Giáo dục Quốc hội (khóa VIII).
Ông còn nổi tiếng với những ca khúc, như "Tình em", "Đường chúng ta đi", "Nổi lửa lên em", "Việt Nam ơi, mùa xuân đến rồi", "Trên đỉnh Trường Sơn ta hát"… Nhắc đến ông, bỗng giai điệu của bản nhạc Xuân như vang lên tha thiết: "Việt Nam, ta tiến vào kỷ nguyên ánh sáng/ Chủ nghĩa xã hội đẹp thêm năm tháng/ Bước theo Đảng thủy chung trong trắng/ Dẫu con đường còn qua mưa nắng/ Việt Nam ơi, mùa xuân đến rồi!".
Ngày rằm, mồng một hoặc dịp Tết Nguyên đán, tiếng chuông đồng từ đền Quán Thánh thường vọng ngân sang Ngũ Xã, như lời tạ ơn những người thợ tài hoa và nhắn nhủ họ hãy gìn giữ, phát triển nghề đúc đồng - giá trị tinh hoa văn hóa truyền thống quý báu của dân tộc.
