Vang tiếng chuông ngân ở làng nghề hơn 400 tuổi

Hàng năm vào dịp đầu Xuân mới, du khách gần xa thường nô nức đổ về đền Quán Thánh (Hà Nội) thắp hương cầu nguyện cho gia đình cả năm được nhiều sức khỏe, may mắn, gia đạo bình an.

Và, giữa không gian linh thiêng của ngôi đền có lịch sử hơn một nghìn năm tuổi, pho tượng đồng hun "Huyền Thiên Trấn Vũ" đen bóng ngự giữa chính điện, cao gần 4m, đã khiến du khách trong và ngoài nước choáng ngợp bởi nghệ thuật điêu khắc độc đáo, tài nghệ đúc đồng tinh xảo của người thợ Việt Nam.

Điều bất ngờ, ít người biết và hết sức thú vị là pho tượng "Huyền Thiên Trấn Vũ" nặng gần 4 tấn ấy lại được đúc tại một làng nghề chỉ cách Đền Quán Thánh chưa đầy hai cây số: Làng Ngũ Xã, Kinh thành Thăng Long xưa.

Tinh hoa làng nghề hơn 400 năm tuổi 

Với hơn 400 năm tuổi, trải thăng trầm thời gian, làng nghề Ngũ Xã đã dần đô thị hóa, dân làng tiếp thu nhiều nghề mới, đường phố đan xen nhau, nhưng nơi đây mãi lưu giữ dấu tích lịch sử - văn hóa đặc sắc với tinh hoa làng nghề và những văn nhân, danh sĩ tài năng hội tụ quanh bán đảo xinh xắn này.

-nh 1.jpg -0
Cảnh đúc tượng A Di Đà nặng hơn 10 tấn năm 1949-1952 (đặt tại chùa Ngũ Xã, Hà Nội)

Thế kỷ XVII, do nhu cầu sử dụng đồ đồng nên triều đình nhà Lê đã tập hợp những thợ đúc đồng tài giỏi từ các tỉnh về khu vực bán đảo hồ Trúc Bạch, lập nên làng nghề Ngũ Xã, thuộc tổng Yên Thành, huyện Vĩnh Thuận, Kinh thành Thăng Long. Sở dĩ có tên Ngũ Xã bởi nơi đây tập hợp thợ đúc đồng từ 5 xã: Đông Mai, Châu Mỹ, Lộng Thượng, Đào Viên (Thái Ti) và Điện Tiền (thuộc Bắc Giang và Hưng Yên).

Dần dà, làng nghề tổ chức thành phường đúc đồng Ngũ Xã. Với tay nghề tinh xảo, óc sáng tạo của người thợ, nghề đúc đồng nơi đây dần phát triển hưng thịnh, nức tiếng khắp cả nước, là một trong bốn tinh hoa của đất Thăng Long, nên có câu vè: "Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Ðịnh Công, thợ đồng Ngũ Xã".

Thời Pháp thuộc, đầu thế kỷ XX, dân làng Ngũ Xã bắt đầu dỡ nhà lá, xây nhà gạch lợp ngói, đường phố được tôn cao, mở rộng, hồ ao được san lấp dần, hình thành con đường từ bán đảo nối liền khu phố cổ. Với diện tích chỉ 0,23km2, Ngũ Xã có sáu con phố nhỏ: Ba phố dọc là Nam Tràng, Nguyễn Khắc Hiếu và Lạc Chính (một phần của Lạc Chính sau là phố Châu Long); ba phố ngang là Mạc Đĩnh Chi, Ngũ Xã và Trần Tế Xương; có Đình và chùa Ngũ Xã. Đình thờ chư vị Đại vương, còn Chùa còn gọi là "Thần Quang Tự" (xây từ thế kỷ XVIII), thờ Phật và thờ Nguyễn Minh Không, ông tổ nghề đúc đồng.

Với kỹ thuật đúc tượng có kích thước lớn vô cùng tinh xảo, được xem là kiệt tác của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam, Ngũ Xã để lại những tác phẩm độc nhất vô nhị, như: Tượng đồng đen "Huyền Thiên Trấn Vũ", ngự tại đền Quán Thánh (Hà Nội), cao 3,9m, nặng gần 4 tấn, đúc vào năm Vĩnh Trị thứ 2 (1677), đời Lê Hy Tông. Năm 1949-1952 thợ Ngũ Xã còn đúc pho tượng Phật A Di Đà cao 3,95m, tọa trên một đài hoa sen bằng đồng có 96 cánh, nặng hơn 10 tấn, hiện đặt trong chùa "Thần Quang Tự" tại làng Ngũ Xã. Điều đặc biệt là các bức tượng cỡ lớn này đều được đúc nguyên khối, nhưng không hề có một khiếm khuyết kỹ thuật nào.

Làng nghề Ngũ Xã đã vinh dự được Nhà nước giao thực hiện một số công trình quan trọng, như: Đúc chuông đồng cao 3 mét, nặng gần 6 tấn, đặt tại đài tưởng niệm 10 cô gái thanh niên xung phong hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh; tượng Bác Hồ (cao bằng người thật) đặt tại nhà Quốc hội; khối tượng đài "Đồng đội" hoành tráng, đặt tại nghĩa trang Trường Sơn; đúc hàng chục tượng đồng vua Lý, Nhà giáo Chu Văn An, đặt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) và nhiều nơi khác… Ngũ Xã còn đúc hàng trăm quả chuông lớn đặt tại các đình, chùa; hàng trăm tượng đồng Bác Hồ cỡ lớn…

Trải biến thiên lịch sử, nghề đúc đồng Ngũ Xã dù không còn mạnh như xưa, nhưng vẫn còn một số nghệ nhân yêu nghề, bảo tồn và phát triển nghề theo hướng hiện đại. Điển hình là các nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, Ngô Thị Đan, Bùi Thị Minh…

Làng của những văn nhân, danh sĩ nổi tiếng

Để đúc bức tượng A Di Đà nặng hơn 10 tấn đặt tại chùa Ngũ Xã (1949-1952), khâu đầu tiên là nặn tượng bằng đất sét, sau đó làm tượng bằng xi măng, cuối cùng là làm khuôn để đổ đồng. Khâu tạo hình này do nghệ nhân điêu khắc tài hoa Nguyễn Phú Hiếu, người làng Ngũ Xã, đảm nhận. Ông có hai con gái đều là ca sĩ nổi tiếng: NSƯT Thúy Hà (1949-2025), diễn viên Nhà hát Giao hưởng Nhạc vũ kịch Việt Nam, và ca sĩ Hương Giang…

NSƯT Thúy Hà từng là ca sĩ Quân đội, nổi tiếng với vai cô Sao trong nhạc kịch của Đỗ Nhuận và các ca khúc "Em đi làm tín dụng" (Nguyễn Văn Tý), "Chào anh Giải phóng quân, chào mùa Xuân đại thắng" (Hoàng Vân): "Con chim sơn ca trên đồng/ Khi Xuân sang tung tăng bay lượn/ cất tiếng hát vang/ Chào bình minh đang rạng/ chào mùa Xuân đại thắng/ Chào anh Giải phóng quân". 

Chồng bà là nghệ sĩ piano Phạm Anh Tuấn, bố mẹ chồng là những nghệ sĩ piano và accordeon nổi tiếng (ông Phạm Đức Cẩn và bà Nguyễn Thị Mỹ Hảo), từng mở trường nhạc tư tại 63 Bà Triệu, Hà Nội (1950). Các con của vợ chồng bà là Phạm Tuấn Hùng, Phạm Thúy Hằng (luna Phạm) đều theo nghiệp của bố mẹ, là những nghệ sĩ, giảng viên âm nhạc, từng vinh dự biểu diễn cho cựu Tổng thống Mỹ Bill Clinton và Tổng thống Putin khi họ đến thăm Việt Nam.

Căn gác nhỏ trên phố Nguyễn Khắc Hiếu là gia đình họa sĩ Quân đội tài năng Văn Đa (1928-2008), quê gốc Hà Nội. Năm 17 tuổi ông tham gia đội Giải phóng quân, năm 1946 là học viên quân chính khóa 5 (Khu II). Thời kỳ chống thực dân Pháp ông làm báo miền Tây (Trung đoàn 52 Tây Tiến). Thời kháng chiến chống Mỹ, ông từng lăn lộn với các chiến trường B, C, rồi làm Báo Quân đội Nhân dân, Phòng Văn nghệ Quân đội (Tổng cục Chính trị).

Văn Đa từng làm Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật chuyên ngành Hội họa, Hội Mỹ thuật Việt Nam (1989-1994). Ông nổi tiếng với những tác phẩm sơn dầu, như "Long Biên những năm chống Mỹ"; "Sương sớm"; "Bác Hồ với bộ đội"… Với những đóng góp xuất sắc, họa sĩ Văn Đa đã được tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Ba, Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật đợt I (2001).

Nhà số 37 phố Lạc Chính là gia đình diễn viên điện ảnh nổi tiếng Thụy Vân (1940 - 2023), bà quê Ninh Bình, sinh trưởng trong một gia đình trí thức, lớp diễn viên đầu tiên Trường Điện ảnh Việt Nam, nổi tiếng qua các bộ phim "Nổi gió", "Vĩ tuyến 17 ngày và đêm", "Sao Tháng Tám"… Bà đã được phong tặng danh hiệu NSND (2019).

Nhà số 9 là gia đình nghệ sĩ Quốc Trọng (SN 1958), lớp diễn viên khóa II Trường Đại học Sân khấu điện ảnh, từng nổi danh với vai diễn Xuân "tóc đỏ" trong phim "Số đỏ" (Đạo diễn Hà Văn Trọng và Lộng Chương), sau ông tham gia đạo diễn nhiều phim nhựa và phim truyền hình.

Quốc Trọng đã được tặng nhiều giải thưởng Huy chương vàng, Cánh diều vàng tại các Liên hoan Phim trong nước và quốc tế. Nhà số 12 Châu Long (đoạn xưa là phố Lạc Chính) là gia đình Nhà văn, dịch giả Đoàn Phú Tứ (1910 - 1989), nổi tiếng với các tác phẩm dịch thuật, có ảnh hưởng lớn đến văn học Việt Nam, được trao Giải thưởng Văn học dịch của Hội Nhà văn Việt Nam (1983). Diễn viên kịch nói, NSƯT Phú Thăng (SN 1958), Nhà hát Kịch Hà Nội (con trai của nhà văn Đoàn Phú Tứ) có tuổi thơ thật êm đềm trên con phố này.

Gia đình Đại tá, nhạc sĩ Huy Du (1926-2007), quê Bắc Ninh, sinh sống tại nhà số 44, là một nhạc sĩ lớn của âm nhạc cách mạng, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật (2000). Ông tham gia kháng chiến năm 18 tuổi, từng học tại Nhạc viện Bắc Kinh, Tổng thư ký Hội Nhạc sĩ Việt Nam (khóa III), Đại biểu Quốc hội (khóa VII, VIII), Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Giáo dục Quốc hội (khóa VIII).

Ông còn nổi tiếng với những ca khúc, như "Tình em", "Đường chúng ta đi", "Nổi lửa lên em", "Việt Nam ơi, mùa xuân đến rồi", "Trên đỉnh Trường Sơn ta hát"… Nhắc đến ông, bỗng giai điệu của bản nhạc Xuân như vang lên tha thiết: "Việt Nam, ta tiến vào kỷ nguyên ánh sáng/ Chủ nghĩa xã hội đẹp thêm năm tháng/ Bước theo Đảng thủy chung trong trắng/ Dẫu con đường còn qua mưa nắng/ Việt Nam ơi, mùa xuân đến rồi!".

Ngày rằm, mồng một hoặc dịp Tết Nguyên đán, tiếng chuông đồng từ đền Quán Thánh thường vọng ngân sang Ngũ Xã, như lời tạ ơn những người thợ tài hoa và nhắn nhủ họ hãy gìn giữ, phát triển nghề đúc đồng - giá trị tinh hoa văn hóa truyền thống quý báu của dân tộc. 

Hà Cầm Phong

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.