Những dòng người đi về phía ấy…

Những ngày tháng Chạp, rảnh rang lướt một vòng facebook bỗng bắt gặp dòng trạng thái của nhà thơ Phan Huyền Thư: "Đón bố về nhà mới. Đưa em về với bố và ông bà Phan Lạc tộc. Dằng dặc hơn bốn mươi năm một niềm thương nỗi nhớ. Tạ ơn trời đất, thánh thần và tiên tổ".

Cùng với dòng trạng thái là hình ảnh ngôi mộ của cố nhạc sĩ Phan Lạc Hoa và người con trai của ông, Phan Lạc Cao Nguyên.

1. Vào hỏi thăm chị Phan Huyền Thư về người cha và người em quá cố của chị mà biết thêm nhiều chuyện và thấm thía nỗi nhân tình. Vẫn trong những ngày tháng Chạp, đặc biệt là vào ngày Rằm tháng Chạp, hẳn bạn sẽ thấy trên facebook của mình tràn ngập hình ảnh những ngôi mộ cùng những tâm sự ngắn dài của người ở cõi này với người nằm dưới mộ. Ra thăm mộ, thắp hương tưởng nhớ, có lời khấn mời tổ tiên ông bà… về nhà  mình ăn Tết - đấy là một truyền thống lâu đời của dân tộc Việt Nam.

Tôi được sống trong truyền thống này từ hồi còn 5, 6 tuổi. Cứ đến ngày rằm tháng Chạp là gia đình tôi lại dậy từ rất sớm, chuẩn bị đồ lễ, về quê tảo mộ. Trong khoảng nửa ngày, chúng tôi tới khoảng 10 ngôi mộ ở những địa điểm cách xa nhau. Hồi đó tất cả đều đi bộ, chứ chưa có điều kiện đi tảo mộ bằng xe máy hoặc ô tô như bây giờ. Tôi nhớ mãi hình ảnh đoàn người trong chi họ nhà tôi, người cầm cuốc, người cầm vàng mã, người cầm hoa quả lễ vật… cứ đi qua hết cánh đồng này tới cánh đồng khác. Quá trình di chuyển giữa các ngôi mộ cũng là quá trình mà những câu chuyện của người nằm dưới mộ được các ông/bà trẻ của tôi kể lại.

Và các ông/bà trẻ của tôi cứ dặn đi dặn lại bố tôi về cách nhận diện từng ngôi mộ: À, ngôi này thì ở cánh đồng này, gần cái cột điện này, có đặc điểm như thế này… Phải dặn dò kỹ lưỡng như thế vì hồi ấy các ngôi mộ chưa được xây khang trang, đẹp đẽ như bây giờ. Hồi ấy có nhiều ngôi mộ nhỏ, thấp, có hình dáng bên ngoài khá giống nhau. Theo thời gian, có những ngôi bị lún xuống dưới, giờ chỉ còn một ụ đất nhỏ phía trên. "Nếu không xây lại, chỉ sợ mất mộ…" - bà tôi nói thế. Bây giờ nghĩ lại tôi chợt nhận ra nỗi sợ mất mộ - mất sợi dây gắn kết âm - dương trong gia đình là nỗi sợ vô cùng khủng khiếp của những người già trong chi họ nhà tôi.

Và các ông/ bà cũng luôn sợ rằng khi thế hệ mình nằm xuống, đời sống thay đổi, những thế hệ sau sẽ không còn đều đặn ra thăm mộ nữa. "Có quan tâm đến tổ tiên thì mới sống tốt được!", bà trẻ tôi cứ nhắc đi nhắc lại câu nói ấy khi đứng trước các ngôi mộ. Bây giờ  bà đã nằm xuống. Năm nay đi tảo mộ, đứng trước di ảnh trên bia mộ bà, tôi lại nhớ quá bước chân bà, những câu chuyện bà kể, những lời bà dặn dò trong những lần đi tảo mộ ngày xưa. Và bây giờ thì tôi mới hiểu lý do tại sao từ ngày mình còn 5, 6 tuổi, bố tôi luôn luôn đưa tôi đi tảo mộ cùng chi họ. Những năm 14, 15 tuổi, ham chơi với bạn bè cùng lớp, không muốn về quê tảo mộ  thì tôi vẫn bị bố ép "phải đi". Bất chấp lạnh, bất chấp mưa, bất chấp "không muốn" cũng "phải đi"!

2. Ở làng tôi, cứ vào ngày rằm tháng Chạp là nhà nhà đi tảo mộ, người người đi tảo mộ - bao năm nay vẫn thế. Rất nhiều lần tôi suy nghĩ về hình ảnh những dòng người từ các thôn xóm đi về phía nghĩa trang của làng hoặc các ngôi mộ nằm rải rác bên ngoài nghĩa trang. Trong cảm nhận của riêng tôi, đấy là dòng người đang ở bên này cõi sống đến đi về phía những dòng người ở bên kia cõi sống. Và sự gặp gỡ, giao cảm của hai dòng người ấy chính là biểu tượng của sự gắn kết. Những người đang sống gắn kết với nhau đã đành, những người đang sống còn gắn kết với cả những người đã mất - một sự gắn kết trực tiếp, hiện hữu, hiển lộ (thông qua hình ảnh những dòng người tảo mộ), điều ấy đẹp đẽ và thiêng liêng vô cùng.

Điều ấy tạo nên một sức mạnh vật chất và tinh thần to lớn cho các làng xã và cả siêu làng xã. Bởi có nhà nghiên cứu nói rằng cách thức tổ chức quốc gia trong các cuộc chiến tranh chống xâm lược của người Việt Nam trung cổ cũng không khác gì cách thức tổ chức của các siêu làng xã. Đất nước khi ấy trở thành một siêu làng xã với tất cả những đặc tính ưu việt nhất mà văn hoá làng xã có thể tạo ra.

Nếu bạn không tin vào những cảm nhận của tôi (bạn hoàn toàn có quyền ấy) thì có một điều dễ tin hơn: những đoàn người đi từ thôn xóm ra các ngôi mộ luôn rầm rì nói các câu chuyện về những người dưới mộ. Họ sẽ kể cho con cháu của mình về thân thế, cuộc đời, những nốt thăng nốt trầm của những người quá cố trong dòng họ nhà mình. Có thể có những dòng họ lẫy lừng khoa bảng. Có thể có những dòng họ suốt bao đời chỉ là bần cố nông. Có thể có những dòng họ mà từ khoảng 2,3 đời trở lại đây bỗng thay đổi thân phận, làm rạng ngời danh tiếng cho tổ tiên mình. Không sao cả, bởi bất luận như thế nào thì mỗi dòng họ cũng đều có một truyền thống.

Và những đứa trẻ trong dòng người cùng ông bà bố mẹ đi tảo mộ chắc chắn sẽ được lắng nghe truyền thống ấy, sẽ lớn lên cùng với truyền thống ấy, để rồi đến lượt mình sẽ biết phải phát huy gì, thay đổi gì để truyền thống mỗi lúc một tốt đẹp, vẻ vang hơn. Tôi đã từng là một thằng bé đi trong dòng người tảo mộ ngày xưa. Và bây giờ thì con trai tôi lại là một thằng bé giống như tôi ngày xưa. Những câu chuyện về truyền thống gia đình sẽ chảy vào đầu óc nó, có thể bằng con đường vô thức. Những câu chuyện ấy là điều tối quan trọng để một ngày nào đó, nó có thể trả lời được câu hỏi quan trọng nhất của một đời người: Rốt cuộc mình là ai?

Mình là ai? Gia đình mình là ai? Dòng họ mình là ai? Đất nước mình là ai? Dân tộc mình là ai? Chúng ta sẽ không thể duy trì và tạo dựng bản sắc của một cá nhân/ một gia đình/ một dòng họ/ một quốc gia nếu không thể trả lời những câu hỏi đó. 

3. Vài năm trở lại đây, cứ mỗi dịp chuẩn bị đến Tết Âm lịch, nhiều người Việt Nam lại xới lên chủ đề: Có nên bỏ Tết hay không? Nói chính xác thì có nhà nghiên cứu đề nghị nên gộp Tết ta vào Tết tây, bởi theo ông "phải như thế mới có thể hòa vào dòng chảy thế giới. Và phải hòa mình vào thế giới mới có thể phát triển". Người thì cho là đúng, người thì phê phán là "ngớ ngẩn". Riêng mình, đứng trước cuộc tranh luận này, hình ảnh những đoàn người đi tảo mộ ở làng tôi lại hiện lên rõ nét.

Lúc đó tôi cứ bị vân vi bởi một loạt các câu hỏi mà bây giờ viết ra có thể bạn sẽ cho là ngớ ngẩn: 1. Trong trường hợp đó, chúng ta còn duy trì phong tục tảo mộ, mời tổ tiên, ông bà về ăn Tết cùng gia đình mình không? 2. Sau bao nhiêu năm duy trì một cái nếp, một thói quen, bây giờ chúng ta thay đổi lời mời thì tổ tiên ông bà có đồng ý về ăn Tết tây không? 3. Nếu phải thay đổi cho giống "Tây" thì những phong tục độc đáo, mang nặng âm hưởng Đông phương cổ truyền sẽ bị ảnh hưởng như thế nào?

Những ngày tháng Chạp  của một năm Canh Tý nhiều vất vả, sau khi phát quang cỏ dại, thắp hương đứng trước những ngôi mộ của chi họ nhà mình, tôi nhắm mắt lại. Tôi nhớ lại những câu chuyện mình từng được nghe trong suốt những năm tháng cùng bố đi tảo mộ ngày xưa. Tôi hình dung đến hàng chục năm sau này, khi con trai tôi cũng đứng trước những ngôi mộ như tôi bây giờ. Chắc chắn nó cũng sẽ có những ký ức để nhớ về.

Những ký ức ấy có thể không giúp nó trở thành người thành đạt, nhưng có thể sẽ giúp nó trở thành người tử tế. Tôi có cảm tưởng như những ngôi mộ đang nói với mình, hoặc đang truyền vào mình một điều gì đó.

Tôi thấy lòng mình bình an!

Phan Đăng

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.