Những dòng người đi về phía ấy…

Những ngày tháng Chạp, rảnh rang lướt một vòng facebook bỗng bắt gặp dòng trạng thái của nhà thơ Phan Huyền Thư: "Đón bố về nhà mới. Đưa em về với bố và ông bà Phan Lạc tộc. Dằng dặc hơn bốn mươi năm một niềm thương nỗi nhớ. Tạ ơn trời đất, thánh thần và tiên tổ".

Cùng với dòng trạng thái là hình ảnh ngôi mộ của cố nhạc sĩ Phan Lạc Hoa và người con trai của ông, Phan Lạc Cao Nguyên.

1. Vào hỏi thăm chị Phan Huyền Thư về người cha và người em quá cố của chị mà biết thêm nhiều chuyện và thấm thía nỗi nhân tình. Vẫn trong những ngày tháng Chạp, đặc biệt là vào ngày Rằm tháng Chạp, hẳn bạn sẽ thấy trên facebook của mình tràn ngập hình ảnh những ngôi mộ cùng những tâm sự ngắn dài của người ở cõi này với người nằm dưới mộ. Ra thăm mộ, thắp hương tưởng nhớ, có lời khấn mời tổ tiên ông bà… về nhà  mình ăn Tết - đấy là một truyền thống lâu đời của dân tộc Việt Nam.

Tôi được sống trong truyền thống này từ hồi còn 5, 6 tuổi. Cứ đến ngày rằm tháng Chạp là gia đình tôi lại dậy từ rất sớm, chuẩn bị đồ lễ, về quê tảo mộ. Trong khoảng nửa ngày, chúng tôi tới khoảng 10 ngôi mộ ở những địa điểm cách xa nhau. Hồi đó tất cả đều đi bộ, chứ chưa có điều kiện đi tảo mộ bằng xe máy hoặc ô tô như bây giờ. Tôi nhớ mãi hình ảnh đoàn người trong chi họ nhà tôi, người cầm cuốc, người cầm vàng mã, người cầm hoa quả lễ vật… cứ đi qua hết cánh đồng này tới cánh đồng khác. Quá trình di chuyển giữa các ngôi mộ cũng là quá trình mà những câu chuyện của người nằm dưới mộ được các ông/bà trẻ của tôi kể lại.

Và các ông/bà trẻ của tôi cứ dặn đi dặn lại bố tôi về cách nhận diện từng ngôi mộ: À, ngôi này thì ở cánh đồng này, gần cái cột điện này, có đặc điểm như thế này… Phải dặn dò kỹ lưỡng như thế vì hồi ấy các ngôi mộ chưa được xây khang trang, đẹp đẽ như bây giờ. Hồi ấy có nhiều ngôi mộ nhỏ, thấp, có hình dáng bên ngoài khá giống nhau. Theo thời gian, có những ngôi bị lún xuống dưới, giờ chỉ còn một ụ đất nhỏ phía trên. "Nếu không xây lại, chỉ sợ mất mộ…" - bà tôi nói thế. Bây giờ nghĩ lại tôi chợt nhận ra nỗi sợ mất mộ - mất sợi dây gắn kết âm - dương trong gia đình là nỗi sợ vô cùng khủng khiếp của những người già trong chi họ nhà tôi.

Và các ông/ bà cũng luôn sợ rằng khi thế hệ mình nằm xuống, đời sống thay đổi, những thế hệ sau sẽ không còn đều đặn ra thăm mộ nữa. "Có quan tâm đến tổ tiên thì mới sống tốt được!", bà trẻ tôi cứ nhắc đi nhắc lại câu nói ấy khi đứng trước các ngôi mộ. Bây giờ  bà đã nằm xuống. Năm nay đi tảo mộ, đứng trước di ảnh trên bia mộ bà, tôi lại nhớ quá bước chân bà, những câu chuyện bà kể, những lời bà dặn dò trong những lần đi tảo mộ ngày xưa. Và bây giờ thì tôi mới hiểu lý do tại sao từ ngày mình còn 5, 6 tuổi, bố tôi luôn luôn đưa tôi đi tảo mộ cùng chi họ. Những năm 14, 15 tuổi, ham chơi với bạn bè cùng lớp, không muốn về quê tảo mộ  thì tôi vẫn bị bố ép "phải đi". Bất chấp lạnh, bất chấp mưa, bất chấp "không muốn" cũng "phải đi"!

2. Ở làng tôi, cứ vào ngày rằm tháng Chạp là nhà nhà đi tảo mộ, người người đi tảo mộ - bao năm nay vẫn thế. Rất nhiều lần tôi suy nghĩ về hình ảnh những dòng người từ các thôn xóm đi về phía nghĩa trang của làng hoặc các ngôi mộ nằm rải rác bên ngoài nghĩa trang. Trong cảm nhận của riêng tôi, đấy là dòng người đang ở bên này cõi sống đến đi về phía những dòng người ở bên kia cõi sống. Và sự gặp gỡ, giao cảm của hai dòng người ấy chính là biểu tượng của sự gắn kết. Những người đang sống gắn kết với nhau đã đành, những người đang sống còn gắn kết với cả những người đã mất - một sự gắn kết trực tiếp, hiện hữu, hiển lộ (thông qua hình ảnh những dòng người tảo mộ), điều ấy đẹp đẽ và thiêng liêng vô cùng.

Điều ấy tạo nên một sức mạnh vật chất và tinh thần to lớn cho các làng xã và cả siêu làng xã. Bởi có nhà nghiên cứu nói rằng cách thức tổ chức quốc gia trong các cuộc chiến tranh chống xâm lược của người Việt Nam trung cổ cũng không khác gì cách thức tổ chức của các siêu làng xã. Đất nước khi ấy trở thành một siêu làng xã với tất cả những đặc tính ưu việt nhất mà văn hoá làng xã có thể tạo ra.

Nếu bạn không tin vào những cảm nhận của tôi (bạn hoàn toàn có quyền ấy) thì có một điều dễ tin hơn: những đoàn người đi từ thôn xóm ra các ngôi mộ luôn rầm rì nói các câu chuyện về những người dưới mộ. Họ sẽ kể cho con cháu của mình về thân thế, cuộc đời, những nốt thăng nốt trầm của những người quá cố trong dòng họ nhà mình. Có thể có những dòng họ lẫy lừng khoa bảng. Có thể có những dòng họ suốt bao đời chỉ là bần cố nông. Có thể có những dòng họ mà từ khoảng 2,3 đời trở lại đây bỗng thay đổi thân phận, làm rạng ngời danh tiếng cho tổ tiên mình. Không sao cả, bởi bất luận như thế nào thì mỗi dòng họ cũng đều có một truyền thống.

Và những đứa trẻ trong dòng người cùng ông bà bố mẹ đi tảo mộ chắc chắn sẽ được lắng nghe truyền thống ấy, sẽ lớn lên cùng với truyền thống ấy, để rồi đến lượt mình sẽ biết phải phát huy gì, thay đổi gì để truyền thống mỗi lúc một tốt đẹp, vẻ vang hơn. Tôi đã từng là một thằng bé đi trong dòng người tảo mộ ngày xưa. Và bây giờ thì con trai tôi lại là một thằng bé giống như tôi ngày xưa. Những câu chuyện về truyền thống gia đình sẽ chảy vào đầu óc nó, có thể bằng con đường vô thức. Những câu chuyện ấy là điều tối quan trọng để một ngày nào đó, nó có thể trả lời được câu hỏi quan trọng nhất của một đời người: Rốt cuộc mình là ai?

Mình là ai? Gia đình mình là ai? Dòng họ mình là ai? Đất nước mình là ai? Dân tộc mình là ai? Chúng ta sẽ không thể duy trì và tạo dựng bản sắc của một cá nhân/ một gia đình/ một dòng họ/ một quốc gia nếu không thể trả lời những câu hỏi đó. 

3. Vài năm trở lại đây, cứ mỗi dịp chuẩn bị đến Tết Âm lịch, nhiều người Việt Nam lại xới lên chủ đề: Có nên bỏ Tết hay không? Nói chính xác thì có nhà nghiên cứu đề nghị nên gộp Tết ta vào Tết tây, bởi theo ông "phải như thế mới có thể hòa vào dòng chảy thế giới. Và phải hòa mình vào thế giới mới có thể phát triển". Người thì cho là đúng, người thì phê phán là "ngớ ngẩn". Riêng mình, đứng trước cuộc tranh luận này, hình ảnh những đoàn người đi tảo mộ ở làng tôi lại hiện lên rõ nét.

Lúc đó tôi cứ bị vân vi bởi một loạt các câu hỏi mà bây giờ viết ra có thể bạn sẽ cho là ngớ ngẩn: 1. Trong trường hợp đó, chúng ta còn duy trì phong tục tảo mộ, mời tổ tiên, ông bà về ăn Tết cùng gia đình mình không? 2. Sau bao nhiêu năm duy trì một cái nếp, một thói quen, bây giờ chúng ta thay đổi lời mời thì tổ tiên ông bà có đồng ý về ăn Tết tây không? 3. Nếu phải thay đổi cho giống "Tây" thì những phong tục độc đáo, mang nặng âm hưởng Đông phương cổ truyền sẽ bị ảnh hưởng như thế nào?

Những ngày tháng Chạp  của một năm Canh Tý nhiều vất vả, sau khi phát quang cỏ dại, thắp hương đứng trước những ngôi mộ của chi họ nhà mình, tôi nhắm mắt lại. Tôi nhớ lại những câu chuyện mình từng được nghe trong suốt những năm tháng cùng bố đi tảo mộ ngày xưa. Tôi hình dung đến hàng chục năm sau này, khi con trai tôi cũng đứng trước những ngôi mộ như tôi bây giờ. Chắc chắn nó cũng sẽ có những ký ức để nhớ về.

Những ký ức ấy có thể không giúp nó trở thành người thành đạt, nhưng có thể sẽ giúp nó trở thành người tử tế. Tôi có cảm tưởng như những ngôi mộ đang nói với mình, hoặc đang truyền vào mình một điều gì đó.

Tôi thấy lòng mình bình an!

Phan Đăng

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?