Tưởng nhớ  5 năm ngày ông về bên kia "thềm nắng", 2020 - 2025

Nhà văn, Dịch giả Đoàn Tử Huyến - Người truyền lửa tri thức Văn hóa Đông Tây

"Những người chết là vô hình nhưng không vắng mặt" - câu nói ấy như lời tri ân của nhà văn Phạm Xuân Nguyên dành cho Đoàn Tử Huyến, người dịch giả tài hoa, người bạn văn chương thủy chung, và trên hết, một tâm hồn lãng tử đã dành trọn đời mình để kết nối những tinh hoa văn hóa Đông - Tây.

Năm năm sau ngày ông ra đi, ký ức về một con người "chơi sách" bằng cả nhiệt huyết vẫn sống động qua những trang viết của bạn bè, đồng nghiệp - những người từng cùng ông đi qua những tháng ngày say mê chữ nghĩa.

1.

Đoàn Tử Huyến sinh ra để làm cầu nối giữa hai nền văn hóa. Tốt nghiệp Đại học Vôronezh (Liên Xô), ông trở về Việt Nam với tâm nguyện truyền tình yêu văn học Nga đến độc giả quê nhà. Những năm tháng giảng dạy tại Đại học Sư phạm Ngoại ngữ Hà Nội, ông khiến sinh viên mê mẩn bởi những bài giảng đầy cảm hứng về Dostoevsky, Bulgacov, hay Pushkin. Họ nhớ mãi hình ảnh người thầy tóc dài, giọng Nghệ Tĩnh trầm ấm, kể những giai thoại văn chương như thể "chuyện của mình".

untitled-1.jpg -0

Năm 1990, tên tuổi ông gắn liền với bản dịch "Nghệ nhân và Margarita" (Mikhail Bulgacov) - tác phẩm đoạt Giải thưởng Văn học dịch của Hội Nhà văn Việt Nam. Ít ai biết, ông dịch cuốn sách này trong những ngày chống chọi với bệnh tật. "Cơn đau thể xác không bằng nỗi đau khi không thể chuyển tải trọn vẹn cái hồn của nguyên tác" - ông từng tâm sự. Bản dịch của ông được giới chuyên môn đánh giá là "có thần", khi vừa giữ được chất hài hước đen, vừa truyền tải được chiều sâu triết lý của tác phẩm.

2. 

Năm 1995, khi Tạp chí Văn học nước ngoài được tái lập, Đoàn Tử Huyến trở thành "kiến trúc sư" thầm lặng. Dưới vai trò Phó Tổng biên tập (cùng nhà văn Ma Văn Kháng), ông gần như một mình gánh vác mọi công đoạn: từ biên tập, đánh máy, đến in ấn. Số đầu tiên in "Sự bất tử" (Milan Kundera) do Phạm Xuân Nguyên dịch từ bản thảo viết tay "đen xám" - một quyết định táo bạo khi Kundera còn là tác giả xa lạ với độc giả Việt. "Anh Huyến tin rằng văn chương đích thực phải vượt qua mọi rào cản" - nhà văn Ma Văn Kháng nhớ lại.

Ông cũng là người kiên quyết giữ "sự thuần khiết" cho tạp chí. Giữa thời buổi quảng cáo tràn lan, ông phản đối việc in quảng cáo trên bìa sau: "Tạp chí này phải giống như dòng suối trong veo, không một gợn bụi trần ai". Dưới sự dẫn dắt của ông, tạp chí trở thành "bữa tiệc tinh thần" với hàng trăm tác phẩm kinh điển, từ "Văn Tâm Điêu Long" (Trung Hoa) đến thơ Allen Ginsberg (Mỹ).

3.                                                                           

Năm 1999, Đoàn Tử Huyến thành lập Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây - không gian kết nối tri thức hiếm có thời bấy giờ. Ông mở thư viện café sách đầu tiên ở Hà Nội, nơi độc giả vừa đọc sách miễn phí, vừa thảo luận về văn chương. "Anh muốn sách len lỏi vào từng ngõ ngách đời sống" - Dịch giả, người làm sách Lê Huy Hòa kể.

Ông cũng là người tiên phong giới thiệu các học giả bị lãng quên như Phạm Quỳnh. Năm 2007, ông tổ chức dịch và xuất bản các tiểu luận tiếng Pháp của cụ Phạm, qua đó khẳng định tư cách một nhà văn hóa lớn. "Anh Huyến luôn tìm cách 'giải oan' cho lịch sử bằng những trang sách" - dịch giả Phạm Xuân Nguyên chia sẻ.

4.

Đoàn Tử Huyến không chỉ là dịch giả, ông còn là "tứ đại gia sách" Hà Nội (cùng Quỳ, Bách, Miên). Nhưng khác với những người kinh doanh sách đơn thuần, ông làm sách bằng tất cả đam mê. Ông từ chối dịch những tác phẩm "thị trường", dù hứa hẹn lợi nhuận. Khi được đề nghị dịch tiểu thuyết "Trước 100 ngày ra quân" (Yuri Poliacov), ông thẳng thắn từ chối vì thiếu hiểu biết về thuật ngữ quân sự: "Dịch mà không hiểu tường tận là phản bội nguyên tác".

Ông cũng là người truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Khi Tiến sĩ Giáo dục học Nguyễn Thụy Anh sáng lập Câu lạc bộ "Đọc sách cùng con", ông nhiệt tình hỗ trợ, coi đó là cách "ươm mầm" tình yêu sách.

5.

Đằng sau một trí thức tài hoa là người phụ nữ âm thầm hy sinh - vợ ông, chị An. Gốc Huế dịu dàng, chị chấp nhận sống với một người chồng suốt ngày "chìm trong sách". Có lần, cậu em trai ông bỏ nhà vì mâu thuẫn với chị dâu, chị vẫn giữ thái độ điềm tĩnh, không một lời oán trách.

Ngày 22/11/2020, Đoàn Tử Huyến ra đi đột ngột sau cơn tai biến, để lại khoảng trống lớn trong lòng bạn bè. Nhưng như lời nhà văn Phạm Xuân Nguyên: "Anh vẫn hiện diện mỗi khi chúng tôi bàn về một bản dịch hay, mỗi lần giở lại trang sách anh để lại".

Vĩ thanh

Đoàn Tử Huyến đã đi xa, nhưng di sản ông để lại vẫn sống động. Từ những bản dịch kinh điển, đến Trung tâm Văn hóa Đông Tây, hay Tạp chí Văn học nước ngoài - tất cả đều là minh chứng cho một đời cống hiến. Ông không chỉ là dịch giả, mà còn là người "thắp lửa", kết nối tri thức Đông-Tây, và trên hết, một tâm hồn lãng tử yêu chữ nghĩa đến thuần khiết.

Như lời nhà văn Ma Văn Kháng: "Huyến là dòng suối trong veo giữa chốn trần ai. Anh để lại không chỉ sách, mà cả một lối sống đẹp cho những người cầm bút".

Tưởng nhớ nhà văn, dịch giả Đoàn Tử Huyến 5 năm ngày mất, tôi xin gửi bài viết về ông, như một nén nhang, cầu mong ông siêu thoát nơi "miền cực lạc linh thiêng" (tên một cuốn sách - cố nhà văn dịch). Trân trọng.

Lê Huy Hoà

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.