Mấy năm gần đây, những câu hỏi ở phần nghị luận xã hội trong cấu trúc đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT bao giờ cũng gây được sự chú ý của xã hội với những từ khóa như: “Bài học về lẽ sống cho bản thân” (năm 2023); “Ý nghĩa của việc tôn trọng cá tính” (năm 2024) và “Vùng trời quê hương nào cũng là bầu trời Tổ quốc” (năm 2025). Đặc biệt, ở kì thi năm nay lại có một câu hỏi thú vị: “Làm thế nào để có các Steve Jobs Việt Nam?”. Vậy, tại sao lại có sự quan tâm đó từ một đề thi, từ một môn thi?
Trước hết, câu hỏi nghị luận xã hội dễ thu hút được sự quan tâm của xã hội hơn bởi mang nội dung xã hội chứ không mang tính học thuật chuyên sâu như phần nghị luận văn học. Bên cạnh đó, bản thân các câu hỏi cũng thường làm “nóng lên” một chủ đề bằng từ khóa dành cho các thí sinh, câu hỏi gây chú ý giữa muôn vàn chủ đề đặt ra trên báo chí và mạng xã hội hằng ngày.
Sau cùng, xã hội chính là cánh cửa để các em bước ra từ nhà trường, câu hỏi nghị luận xã hội âu cũng là bài test đầu tiên cho các công dân mới mẻ trước thử thách ấy. Nhà hoạt động xã hội Eleanor Roosevelt (1884-1962) từng nói: “Tương lai thuộc về người tin vào vẻ đẹp trong những giấc mơ của mình”. “Vẻ đẹp trong những giấc mơ” (the beauty of... dreams) không phải là sự mơ tưởng viển vông, hão huyền mà tựa như ánh sáng soi đường cho cuộc đời chúng ta.
Quan niệm, nhận thức của giới trẻ về thần tượng đã có sự thay đổi theo hướng tự chủ, tích cực.
Dẫu biết, trong số hơn một tỉ thanh niên trên thế giới đang thần tượng các ngôi sao bóng đá thì dù các em có nỗ lực đến đâu cũng chỉ vài ba người tiếp nối được sự nghiệp của các danh thủ đó. Nhưng, điều mà chúng ta có thể chắc chắn là nhờ thể thao chân chính mà các em sẽ tránh xa các tệ nạn xã hội, có được cơ thể khỏe mạnh để lao động, đóng góp tích cực cho xã hội...
Cách đây khoảng chục năm, một anh bạn sau chuyến công tác ở miền núi đã chia sẻ với tôi: “Miền núi nhiều nơi xa xôi, đi lại khó khăn lắm. Thầy và trò phải hứng nước mưa để phục vụ sinh hoạt... Bởi thế, việc tiếp cận các thông tin văn hóa, xã hội rất hạn chế, chứ chưa nói đến việc tiếp cận các thông tin mới nhất...”. Sự chia sẻ đó mở ra những hướng tiếp cận vấn đề đa chiều.
Có lẽ, trong hơn 4 thập kỉ qua, kể từ khi Đảng ta thực hiện công cuộc đổi mới, mang tính bước ngoặt quan trọng trong quá trình phát triển của cách mạng, Việt Nam đã gặt hái được nhiều thành công. Trong đó, phải kể đến quá trình hội nhập quốc tế trên phương diện giáo dục, đặc biệt là Đề án hội nhập quốc tế trong giáo dục và đào tạo đến năm 2030. Bằng những nỗ lực hết sức thiết thực, cụ thể, khắc phục khó khăn, bảo đảm mở ra cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao ở tất cả các cấp, bậc, các vùng miền trên cả nước. Mở ra tương lai cho thế hệ trẻ.
Ngày nay, bên cạnh kiến thức được trang bị trong nhà trường, thông qua các kênh thông tin như tuyên truyền, phổ biến, qua đài, báo, nền tảng mạng xã hội... nhân dân cũng nắm được những thông tin bổ ích về các tấm gương cụ thể, gần gũi như: tôn vinh các tấm gương giàu nghị lực (trong chương trình “Tỏa sáng nghị lực Việt”); tôn vinh người hiến máu tình nguyện tiêu biểu toàn quốc năm 2026 với thông điệp "Giọt máu tình người - hiến máu đào trao sự sống"; lễ tuyên dương “Những tấm gương sáng thầm lặng vì cộng đồng”..., tất cả các thông tin đó đều cung cấp một nguồn kiến thức xã hội cho thế hệ trẻ. Thể hiện sự nỗ lực của Đảng, chính quyền, đoàn thể, các cá nhân...
Từ những nỗ lực đó, tạo ra sự chuyển biến trong nhận thức. Thay vì “cuồng thần tượng”, nhiều bạn trẻ đã thể hiện sự tự chủ, có sự phân biệt đâu là đời sống giải trí, đâu là đời sống thực tế và định hướng phát triển bản thân đúng đắn... Mặt khác, việc ý thức được các giá trị sống giúp người trẻ vượt qua áp lực phụ thuộc của một fan và vươn tới mục tiêu: phải là “phiên bản tốt nhất” của chính bản thân, phải biết lo, biết quý trọng chính tương lai của mình... Nhưng, để có được phiên bản ấy nào có đơn giản hay chỉ dừng lại ở sự tự tin thái quá của từng cá nhân?
Trở lại với câu hỏi: Làm thế nào để có những "Steve Jobs Việt Nam"? trong đáp án chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo môn Ngữ văn kì thi tốt nghiệp THPT 2026 (ở phần ý 1) có nêu: Về phía cá nhân có nêu các luận điểm: Nhận thức: cần có tư duy đột phá, có khát vọng lớn, không ngại thất bại... Thái độ: có lòng tự tôn dân tộc, muốn cống hiến cho đất nước và nhân loại... Hành động: học hỏi, nâng cao năng lực số, ngoại ngữ...; phát triển công nghệ để giải quyết các vấn đề của đất nước và thế giới (dù làm việc trong nước hay nước ngoài); xây dựng đội ngũ những người trẻ có cùng chí hướng;...
Đi tìm thần tượng cũng là khát vọng trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.
Nội dung này khiến người viết nhớ đến câu nói của đại văn hào Honoré de Balzac (1799-1850): “Không có tài năng vĩ đại nào thiếu đi được ý chí mạnh mẽ”. Quả thật, ai cũng cần một quyết tâm để vững bước chứ không thể sống một đời hư vô, thiếu mục tiêu. Trở lại với đề thi: câu hỏi mang tính phân loại ấy đâu có bắt buộc các thí sinh phải thần tượng Steve Jobs hay Mark Zuckerberg, Elon Musk... một cách máy móc, thụ động như một sự phục tùng phụ thuộc như fan hâm mộ ngày nào từng ngất lịm hay hôn ghế ngôi sao ca nhạc...
Bởi thế, để có những "Steve Jobs Việt Nam?” cũng chính là hành trình để các em xây dựng hình tượng, thần tượng của sự thành công trong tâm hồn mình. Người trẻ cần ấp ủ ước mơ kiến tạo một xã hội tốt đẹp, một tương lai tươi sáng với góc nhìn đa chiều về lợi ích, về sự công bằng, văn minh và không quên khẳng định dấu ấn cá nhân... Hay, nói cách khác là sự nhận thức, sự quyết tâm của thế hệ vươn mình bước vào kỉ nguyên mới... Với các thí sinh 18 tuổi, việc chọn nghề, chọn ngành, nhận giấy báo trúng tuyển vào trường mà mình yêu thích còn là việc xác lập ra lộ trình hợp lý cho thành công. Vậy, tương lai ấy, con đường đi tìm những sự sáng tạo ấy cần bắt đầu từ đầu?
Trước hết là sự lạc quan, lạc quan có nền tảng từ mong muốn, khát vọng, từ niềm tin mà các thế hệ trước đã kì vọng. Sau đó là sự tích lũy kiến thức và kĩ năng sống. Đây là 2 yêu cầu không thể thiếu bởi nếu bạn chỉ có kĩ năng và lơ là kiến thức tổng quát và ngược lại. Sau cùng, phải kể đến sự thành thật, đạo đức thời công nghệ và tinh thần dân tộc, tinh thần vì sự tiến bộ của xã hội chứ không dừng lại ở lợi ích bản thân... Hãy thần tượng tương lai bằng cách trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình như một thái độ văn hóa tích cực như thế.
