1.Từ câu gợi dẫn, “Steve Jobs Việt Nam” (đặt trong ngoặc kép) là hình ảnh tượng trưng cho những người có khả năng sáng tạo, đóng góp phát triển công nghệ và tạo ra ảnh hưởng lớn đối với xã hội. Chừng đó đủ để làm bài. Có nhiều người ý kiến là tội cho học sinh miền núi vùng sâu không biết Steve Jobs là ai sao mà viết, rồi thật bất công..., thậm chí của cả giáo viên đang giảng dạy môn văn cũng viết vậy. Thực ra, đề thi đã tự cung cấp đủ ngữ cảnh. Ngay trong câu dẫn, Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk được giới thiệu là những người có những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Học sinh không cần biết tiểu sử của họ, không cần biết Apple, Facebook hay SpaceX ra đời như thế nào, vẫn hoàn toàn có thể hiểu rằng đây là những biểu tượng của sáng tạo, đổi mới và ảnh hưởng xã hội. Đề không yêu cầu kể lại cuộc đời Steve Jobs mà yêu cầu suy nghĩ về điều kiện để Việt Nam có những con người như vậy.
Đề thi Văn THPT 2026, theo tôi, đang dịch chuyển từ kiểu đánh giá “em nhớ được gì?” sang “em hiểu thế giới quanh mình đến đâu?”. Đó cũng là tinh thần của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Đề thi hay vì đã nêu ra một vấn đề lớn cho cả xã hội quan tâm. Ngoài kiểm tra kỹ năng đọc hiểu và viết văn, đề thi còn đòi hỏi học sinh có vốn hiểu biết nhất định về các vấn đề nổi bật của đời sống xã hội. Để bàn về việc làm thế nào Việt Nam có những cá nhân sáng tạo, đổi mới và tạo ảnh hưởng toàn cầu, học sinh không thể chỉ dựa vào những khuôn mẫu văn nghị luận quen thuộc mà cần có sự quan tâm đến giáo dục, khoa học công nghệ, AI, khởi nghiệp, môi trường sáng tạo và cả những chuyển động của thế giới đương đại.
Chính điều này tạo nên tranh luận. Nhiều người lo ngại học sinh phổ thông chưa đủ trải nghiệm và kiến thức xã hội để tiếp cận những vấn đề như vậy. Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ tích cực, đây lại là một tín hiệu cho thấy việc dạy và học Ngữ văn cần thay đổi. Văn học không thể tách rời cuộc sống. Một học sinh chỉ quanh quẩn với sách giáo khoa sẽ khó có khả năng đối thoại với những vấn đề lớn của thời đại.
Nhà trường dạy học tốt thì phải tạo điều kiện để các em hình thành thói quen đọc báo, theo dõi các sự kiện xã hội, khoa học, công nghệ, môi trường và văn hóa; từ đó biết suy nghĩ, phản biện và bày tỏ chính kiến. Khi ấy, môn Ngữ văn không còn là học cách viết một bài văn mà là học cách trở thành một công dân có hiểu biết và trách nhiệm trước những vấn đề của xã hội.
2.Trước hết, cần hiểu rằng “Steve Jobs Việt Nam” không phải là việc sao chép hình ảnh của một con người cụ thể. Steve Jobs được nhắc đến như một biểu tượng của những cá nhân có khả năng sáng tạo, đổi mới, dẫn dắt công nghệ và tạo ảnh hưởng sâu rộng đến thế giới. Điều mà chúng ta cần không phải là những bản sao của Steve Jobs mà là những người trẻ Việt Nam có bản lĩnh nghĩ khác, làm khác, dám biến những ý tưởng táo bạo thành hiện thực. Muốn vậy, điều quan trọng nhất là phải nuôi dưỡng tinh thần dấn thân.
Dấn thân trước hết là dám bước ra khỏi vùng an toàn của chính mình. Trong cuộc sống, rất nhiều người lựa chọn những con đường đã được vạch sẵn vì cảm thấy an tâm và ít rủi ro. Nhưng, mọi phát minh và đột phá đều bắt đầu từ những con người không chấp nhận đi trên lối mòn. Tinh thần dấn thân còn thể hiện ở sự dũng cảm đối diện với thất bại.
Một trong những rào cản lớn nhất đối với sáng tạo là tâm lý sợ sai. Nhiều người trẻ ngại thử nghiệm vì lo thất bại, lo bị đánh giá hoặc chế giễu. Tuy nhiên, lịch sử phát triển của khoa học và công nghệ cho thấy thất bại không phải điểm kết thúc mà là một phần tất yếu của hành trình sáng tạo. Thomas Edison từng thực hiện hàng nghìn thí nghiệm trước khi hoàn thiện bóng đèn điện. Các nhà sáng lập nhiều tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới cũng từng trải qua không ít lần phá sản hoặc bị từ chối. Điều làm nên sự khác biệt không phải là họ không thất bại, mà là họ không để thất bại đánh bại mình. Một xã hội muốn có những cá nhân sáng tạo xuất sắc phải là một xã hội biết tôn trọng những người dám thử nghiệm, dám chấp nhận rủi ro để tìm ra điều mới mẻ.
Bên cạnh tinh thần dấn thân, người trẻ còn cần một khát vọng lớn lao. Khát vọng ấy hướng tới thành công cá nhân, hướng tới những giá trị có ích cho cộng đồng và đất nước. Nhiều người thành công trên thế giới không bắt đầu bằng mục tiêu kiếm thật nhiều tiền. Họ bắt đầu bằng mong muốn giải quyết một vấn đề của xã hội. Steve Jobs muốn tạo ra những sản phẩm công nghệ thân thiện hơn với con người. Mark Zuckerberg muốn kết nối mọi người trên toàn cầu. Những nhà sáng lập các công ty công nghệ hiện đại thường xuất phát từ việc nhận ra một nhu cầu chưa được đáp ứng. Chính khát vọng tạo ra giá trị cho cộng đồng đã giúp họ kiên trì theo đuổi những ý tưởng tưởng chừng không thể thực hiện.
Thế hệ tương lai của đất nước
Ở đây, khái niệm “cộng hưởng trí tuệ” trong ngữ liệu đọc hiểu mang ý nghĩa hay. Một ý tưởng dù xuất sắc đến đâu cũng khó tạo nên sự thay đổi nếu tồn tại đơn lẻ. Chỉ khi tri thức được chia sẻ, trao đổi và kết nối, nó mới tạo thành sức mạnh cộng hưởng. Máy in Gutenberg đã giúp những tư tưởng lớn vượt qua giới hạn của không gian và thời gian để đến với hàng triệu con người. Ngày nay, Internet và trí tuệ nhân tạo đang tiếp tục thực hiện sứ mệnh đó ở quy mô rộng lớn hơn. Một học sinh có thể học từ các chuyên gia ở nửa bên kia trái đất. Một nhóm nghiên cứu ở Việt Nam có thể hợp tác với các đồng nghiệp quốc tế để giải quyết những bài toán khoa học phức tạp. Chính sự kết nối ấy tạo ra những cộng hưởng trí tuệ có khả năng thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Điều này cũng cho thấy rằng, sẽ không có một “Steve Jobs Việt Nam” nào xuất hiện trong sự cô độc. Đằng sau mỗi cá nhân xuất sắc luôn là một hệ sinh thái tri thức. Đó là gia đình biết khuyến khích khám phá, nhà trường biết nuôi dưỡng tư duy phản biện, xã hội biết tôn trọng sự khác biệt và môi trường cho phép các ý tưởng mới được thử nghiệm. Một hạt giống dù tốt đến đâu cũng khó phát triển nếu bị gieo trên mảnh đất cằn cỗi. Ngược lại, khi được nuôi dưỡng trong môi trường phù hợp, những tiềm năng sáng tạo có thể nảy nở mạnh mẽ.
Thực tế Việt Nam hiện nay đang có nhiều tín hiệu tích cực. Ngày càng nhiều bạn trẻ tham gia nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp công nghệ, phát triển các dự án ứng dụng trí tuệ nhân tạo, giáo dục số hay công nghệ môi trường. Có những học sinh trung học đã đạt giải thưởng quốc tế về khoa học kỹ thuật. Có những nhóm sinh viên tạo ra sản phẩm công nghệ được thị trường đón nhận. Những thành công ấy cho thấy người trẻ Việt Nam hoàn toàn có đủ năng lực để cạnh tranh trong môi trường toàn cầu nếu được trao cơ hội và biết tận dụng cơ hội.
Tóm lại, để Việt Nam có những cá nhân có khả năng sáng tạo, đổi mới, dẫn dắt công nghệ và tạo ảnh hưởng toàn cầu, điều quan trọng nhất là khơi dậy trong tuổi trẻ tinh thần dấn thân, ý chí vượt qua thất bại và khát vọng cống hiến. Đồng thời, cần xây dựng một môi trường học tập, nghiên cứu và sáng tạo nơi tri thức được chia sẻ rộng rãi để tạo nên những cộng hưởng trí tuệ mạnh mẽ. Khi tư duy dấn thân gặp gỡ cộng hưởng trí tuệ, những ý tưởng nhỏ bé của hôm nay hoàn toàn có thể trở thành những thành tựu để phát triển đất nước trong tương lai.
