Ký ức hào hùng
Kẻ Mơ có phố Bạch Mai, đoạn cuối con đường thiên lý, dẫn từ các vùng phía Nam vào Kinh đô Thăng Long thời nhà Lê, nối từ Quán Gánh (Thường Tín) lên các làng Duyên Trường, Hạ Thái, qua làng Yên Kiện, Lạc Thị (xã Ngọc Hồi) đến đầu làng Quỳnh Đô (xã Vĩnh Quỳnh). Cuối thế kỷ XIX, con đường Thiên lý được nắn lại theo tuyến Ngọc Hồi - Văn Điển - Giáp Bát như hiện nay.
Phố Bạch Mai dài hơn 1.400m, rộng 11 mét, chạy từ ô Cầu Dền đến ngã tư Minh Khai - Đại La, có nhiều ngõ nhất trong các phố Hà Nội (25 ngõ), và nhiều đình, đền, chùa cổ như Đình Tô Hoàng, Đình Đại, Đình Đông, chùa Liên Phái, chùa Hương Tuyết, chùa Quỳnh Lôi… Đây là vùng đất cổ, từng là thái ấp của Trần Khát Chân (1370 - 1399) danh tướng giỏi thời nhà Trần, nổi tiếng với chiến công đánh tan quân Chiêm Thành, giữ yên bờ cõi.
Dân Kẻ Mơ khéo tay với nhiều làng nghề: Hoàng Mai nấu rượu ngon nổi tiếng, Mai Động có món đặc sản đậu phụ đặc biệt, thường gọi là “đậu Mơ”. Còn món xôi lúa nức tiếng của làng Tương Mai đã đi vào ca dao: “Hành giòn đậu ngậy ngon lành/ Tương Mai nức tiếng kinh thành xôi ngô”...
Nhà 152 phố Bạch Mai là nơi sinh ra người chiến sĩ cách mạng Nguyễn Phong Sắc (1902-1931), tham gia thành lập Chi bộ cộng sản đầu tiên, trực tiếp chỉ đạo phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930), Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ. Tên ông được đặt cho những tuyến phố tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và 7 địa phương trong cả nước.
Nhà số 307 từng là nơi hoạt động của các đồng chí Nguyễn Đức Cảnh, Ngô Gia Tự, Trịnh Đình Cửu, Trần Văn Cung, Đỗ Ngọc Du. Chùa Hương Tuyết (ngõ 205 Bạch Mai), là cơ sở cách mạng của Tổ chức Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội (1929), nơi che giấu cán bộ, lưu trữ báo “Búa Liềm”, tuyên ngôn của Đông Dương Cộng sản Đảng. Chùa Quỳnh Lôi, cơ sở hoạt động bí mật của các chiến sĩ biệt động nội thành và Xứ ủy Bắc Kỳ (1944-1945), được sư trụ trì che chở dưới vỏ bọc người vào lễ Phật.
Kẻ Mơ là nơi phát đi thông điệp lịch sử quan trọng: Tuyên ngôn độc lập (tháng 9/1945), tuyên bố với thế giới sự ra đời của nước Việt Nam độc lập và Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (tháng 12/1946) từ Trạm phát sóng Đài phát thanh Quốc gia (128C Đại La). Năm 1946 -1947, cuộc chiến đấu tại Ô Cầu Dền đã gây tổn thất nặng nề cho địch, tạo thuận lợi cho quân ta rút lên chiến khu an toàn. Kẻ Mơ nức tiếng với trận tập kích Sân bay Bạch Mai (1/1950), phá hủy nhiều máy bay, khí tài, làm suy yếu lực lượng địch. Người dân Kẻ Mơ còn chứng kiến sự hy sinh bất khuất của đồng chí Hoàng Văn Thụ (1906-1944), Bí thư Tổng bộ Việt Minh. Ông bị địch xử bắn tại pháp trường Tương Mai (ngày 25/4/1944).
Nơi tụ hội danh nhân, văn sĩ tài năng
Nhà văn Nguyễn Đình Lạp (1913-1952), cây bút hiện thực xuất sắc (1941 - 1945), sinh ra tại làng Bạch Mai. Ông nổi tiếng với hai thiên tiểu thuyết - phóng sự là “Ngoại ô” (1941) và “Ngõ hẻm” (1943). Sau 1945, ông hoạt động văn hóa kháng chiến ở Khu 4, rồi trở về hoạt động bí mật ở Hà Nội. Ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học - nghệ thuật (2017).
Ngõ Quỳnh từng là nơi sinh sống của Nhà văn Bùi Huy Phồn (Đồ Phồn, 1911-1990), từng làm Báo Cứu quốc, Giám đốc Nhà xuất bản Văn học (1958-1962), Ủy viên BCH Hội Nhà văn Việt Nam (1962-1972), Đại biểu HĐND thành phố Hà Nội (khóa 4, 5, 6). Ông nổi tiếng là nhà văn trào phúng. Thơ châm biếm của ông thể hiện tài năng sử dụng ngôn ngữ sắc bén, hóm hỉnh, vạch trần bản chất sự vật, mang tính giáo dục cao.
Phố Bạch Mai là nơi sinh ra và lớn lên của GS. Bác sĩ Trần Hữu Tước (1913-1983), tốt nghiệp Tiến sĩ Y khoa tại Pháp (1937). Sau cuộc gặp gỡ với Bác Hồ tại Paris (1946), và theo lời kêu gọi của Người, ông đã từ bỏ sự nghiệp tại Pháp, về nước gia nhập Việt Nam Độc lập Đồng minh Hội, giảng dạy tại Trường Đại học Y Dược tại chiến khu. Ông từng là GS. Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai (1955-1969), Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Đại biểu Quốc hội (khóa II, III và IV), được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. Tên ông được vinh dự đặt cho một tuyến phố ở Hà Nội.
Nhà thơ Nguyễn Bính (1918-1966) khi ở trọ tại thôn Đoài, làng Hoàng Mai (1939), đã cho ra đời bài thơ “Người con gái ở lầu hoa”: “Nhà nàng ở gốc cây mai trắng/ Trên xóm mai vàng dưới đế kinh” được cho là hàm chỉ hai địa danh Bạch Mai và Hoàng Mai. Bài thơ “Tương tư” nổi tiếng của ông lấy cảm hứng và viết năm 1939 cũng tại làng Hoàng Mai: “Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông/ Một người chín nhớ mười mong một người/ Gió mưa là bệnh của giời/ Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng”.
Nghệ sĩ Mai Ngọc Căn (1940 - 2022), quê Bắc Ninh, tốt nghiệp khóa I Trường Điện ảnh sống tại ngõ Hồng Mai. Ông là diễn viên, đạo diễn và nhà giáo kỳ cựu của điện ảnh Việt Nam, được đông đảo khán giả yêu mến với những vai diễn hiền hậu, khắc khổ qua nhiều bộ phim truyền hình như “Đất và người”, “Nếp nhà”, “Cưới đi kẻo ế”…
NSND Trịnh Thịnh (1927 -2014), quê Hà Nội, sống tại phố Nguyễn An Ninh (vùng Tương Mai). Ông là một cây đại thụ của nền điện ảnh cách mạng. Từ một nhân viên ngân hàng, ông đã cống hiến gần 60 năm cho nghệ thuật với các vai diễn lão nông, cán bộ xã hiền lành, hóm hỉnh, mộc mạc trong những tác phẩm kinh điển như “Chung một dòng sông”, “Vợ chồng A Phủ”, “Chuyện vợ chồng anh Lực”…
Gia đình NSƯT Văn Hiệp (1942-2013) sinh sống nhiều đời tại làng Bạch Mai. Là diễn viên khóa I Đại học Sân khấu Điện ảnh, ông nổi tiếng với vai Vinh trong “Bài ca Điện Biên”, Ốc trong “Nghêu, sò, ốc, hến”, và nhiều vai diễn hài trưởng thôn, trưởng họ trong phim truyền hình. Nhạc sĩ Đoàn Bổng (1943-2026) ngày bé sống cùng gia đình tại phố Bạch Mai. Ông đã sáng tác hơn 300 ca khúc, trong đó có nhiều bài mang âm hưởng dân ca. Ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật.
Kẻ Mơ là nơi sinh sống của NSND Quốc Khánh (SN 1962), ấn tượng với vai Ngọc Hoàng trong chương trình “Gặp nhau cuối năm”, cùng nhiều vai diễn hài. Ông thuộc lớp diễn viên Nhà hát Kịch Việt Nam đầu tiên, được tặng danh hiệu NSND (2024).
Kẻ Mơ còn lưu dấu tên tuổi các nhạc sĩ nổi tiếng: Vũ Thanh, Văn Dung, Phạm Tuyên, Phan Nhân… khi một thời các ông sống tại khu tập thể Đài Tiếng nói Việt Nam (128C Đại La).
