Nên hiểu văn học chống tiêu cực như thế nào?

Lâu nay, thỉnh thoảng trong các diễn ngôn hội nghị, hội thảo… này khác, vẫn thường nghe các lời kêu gọi văn học (nghệ thuật nói chung) góp phần chống tiêu cực, cái xấu, cái ác… nhằm làm lành mạnh hóa xã hội, hướng tới một xã hội nhân văn hơn, tốt đẹp hơn. Thoạt nghe cách nói này thấy có vẻ suôn sẻ, không có vấn đề gì. Nhưng nếu dừng lại suy nghĩ kỹ, thì ra vấn đề không đơn giản.

Cái từ “tiêu cực” và đi kèm với nó là “chống tiêu cực” tuy chẳng ai định nghĩa về nó, nhưng nó thường được dùng trong các diễn ngôn chính trị, diễn ngôn báo chí - truyền thông. Hễ nói đến tiêu cực là nói đến những hành vi xấu của con người có tác động đi ngược hoặc cản trở xu thế tiến bộ của xã hội và con người nói chung, gắn liền với tinh thần phản nhân văn, nhân tính.

Đã đành là vậy, nhưng trong tinh thần diễn ngôn cụ thể, gắn liền với thời tiết chính trị - xã hội - văn hóa, thì “tiêu cực” được hiểu là các vụ việc cụ thể vừa mới/đang diễn ra trong cuộc sống thường ngày. Thí dụ như hàng loạt các vụ việc tiêu cực trong thời gian gần đây làm chấn động dư luận xã hội, được coi là các đại án như vụ chuyến bay giải cứu người Việt Nam tại nước ngoài, vụ kit test Việt Á, vụ đưa và nhận hối lộ tại hàng loạt trung tâm đăng kiểm xe cơ giới…

a2.png -0
a1.jpg -0
“Chạy án”, phim truyền hình dài tập về đề tài chống tham nhũng được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Nguyễn Như Phong.

Ngoài ra, có thể kể đến rất nhiều chuyện trong đời sống như: bạo lực học đường, gây rối trật tự công cộng, tha hóa đạo lý, phá hủy môi trường; các vụ trọng án xảy ra trong gia đình ngoài xã hội… Phải nói rằng đứng trước các hiện tượng tiêu cực tràn lan như vừa nhắc sơ sơ như trên, báo chí đã thực hiện khá tốt chức năng chống tiêu cực, phanh phui tệ nạn, tội ác, thúc đẩy các cơ quan chức năng vào cuộc để chấn chỉnh, xử lý kịp thời.

Nhưng trước thực tế này, văn học đứng ở đâu và làm gì? Tôi cho rằng rất cần bình tĩnh để bàn về câu chuyện này. Trong tư cách là một công dân, các nhà văn cũng thường hay lên tiếng phản ứng trực tiếp về các vụ việc tiêu cực trên các trang mạng xã hội, trên các diễn đàn của các đài báo. Những tiếng nói đó, nếu có trách nhiệm và sâu sắc cũng có tác động rất tốt đến dư luận xã hội, góp phần cảnh tỉnh dư luận, tạo nên sự đồng thuận tác động tới chính sách quản lý xã hội.

Khi các nhà văn thực hiện tư cách công dân trực tiếp như vậy, thì chức năng xã hội của họ hầu như giống với công việc của các nhà báo. Nhà báo luôn được coi là tai, mắt của nhân dân, lương tri của xã hội. Xét theo nghĩa chống tiêu cực trực tiếp, thức tỉnh xã hội thì vai trò và công lao của các nhà báo là rất lớn.

Nhưng các nhà văn còn một tư cách nữa, tư cách nghệ sĩ. Danh phận và phẩm cách nghệ sĩ mới là điều kiện xác định sự tồn tại của mỗi nhà văn trong cuộc đời. Thế nên, cái tinh thần chống tiêu cực mà ta đang bàn đến, ở mỗi nhà văn tuy rất cần thiết nhưng phải được chuyển hóa: biến bức xúc xã hội thành bức xúc nghệ thuật. Mỗi nhà văn phải có được năng lực này. Cái bức xúc xã hội là kết quả của năng lực nhận thức. Thế nhưng, nếu anh bê nguyên xi cái bức xúc xã hội vào tác phẩm, khi đó tác phẩm chỉ còn là bài báo, không hơn. Và như thế, văn học đã rời bỏ thiên chức nghệ thuật của mình mà lại đi làm thay công việc của báo chí. Vả lại, anh không chuyên tâm làm báo chí, báo chí không phải là nghề chính của anh, nên anh tiến hành chống tiêu cực, bày tỏ cái bức xúc xã hội trực tiếp trên trang viết sẽ khó hiệu quả bằng các nhà báo chuyên nghiệp.

Cho nên, thử thách đối với mỗi văn nghệ sĩ chính là cái tài chuyển hóa, biến bức xúc xã hội thành bức xúc nghệ thuật; biến năng lực phân tích xã hội, thái độ xã hội thành năng lực nghệ thuật, tức là tài năng kiến tạo hình tượng nghệ thuật. Báo chí nói về vụ việc tiêu cực bằng ý kiến trực tiếp. Văn học cũng nói về chúng nhưng theo cách gián tiếp, bằng hình tượng nghệ thuật do nhà văn sáng tạo nên. Báo chí quan tâm hiện thực thứ nhất, hiện thực trực tiếp. Văn học kiến tạo nên một “hiện thực” thứ hai, hiện thực nghệ thuật, do sáng tạo và tưởng tượng mà thành.

Tuy nhiên, nếu trên thực tế có sự phân biệt dứt khoát, rõ ràng như vậy thì mọi việc lại quá đơn giản. Như chúng ta biết, trong thực tiễn sáng tạo, có những thể loại có tính nước đôi, “nhập nhằng” giữa văn học và báo chí, đó là thể ký hoặc văn học tư liệu chẳng hạn – những thể loại mà lâu nay được gọi là non-fiction (văn học phi hư cấu), bên cạnh fiction (văn học hư cấu). Văn học phi hư cấu cũng mang tính chất thông tấn, phản ánh trực diện các hiện trạng, vụ việc, vấn đề của đời sống vừa theo cách ghi chép, miêu tả, kể chuyện, vừa bộc lộ cái tôi cảm xúc, chính kiến, cá tính của người cầm bút. Khả năng cá tính hóa, đem lại cho tác phẩm một cái nhìn cái cảm riêng, ngôn ngữ và giọng điệu riêng của các tác phẩm, đó chính là điều kiện sống còn làm nên phẩm chất văn chương của văn học phi hư cấu. 

Thực tế cho thấy là, sự đan trộn giữa tính báo chí và tính văn chương trong tác phẩm văn học phi hư cấu là hết sức tinh tế, linh hoạt, không dễ định lượng. Mỗi tác phẩm, ở mỗi tác giả khác nhau, chỉ có thể nói là chúng nghiêng về phẩm tính văn chương hay báo chí nhiều hoặc ít mà thôi; và cho dù nhiều hay ít thì cuối cùng chúng vẫn là tác phẩm văn học phi hư cấu.

Như vậy, dễ nhận thấy ngay là văn học phi hư cấu sẽ có khả năng áp sát thực tại xã hội và đời sống hơn; theo đó khả năng chống tiêu cực sẽ trở nên dễ thấy hơn, dễ ứng dụng và hiệu quả hơn văn học hư cấu. Các tác phẩm phi hư cấu như một loạt phóng sự, ký sự thời đầu Đổi mới (1986) đã làm chấn động dư luận, tác động mạnh mẽ vào tiến trình đổi mới của đất nước. Có thể kể đến những tác giả/tác phẩm như: “Cái đêm hôm ấy... đêm gì?” (Phùng Gia Lộc), “Vua lốp” (Trần Huy Quang), “Thủ tục làm người còn sống” (Minh Chuyên), “Làng giáo có gì vui” (Hoàng Minh Tường), “Đêm trắng” (Hoàng Hữu Các)… Đó là một thứ văn học phi hư cấu dõng dạc lên tiếng điều trần xã hội, đồng hành với công cuộc Đổi mới, khai thông bế tắc, thúc đẩy tiến bộ.

Còn các tác phẩm hư cấu thì sao? Như đã nói ở trên, điều cốt tử các nhà văn của dòng văn học hư cấu là phải nói bằng hình tượng nghệ thuật. Nó không biểu tỏ thái độ, quan niệm về thực tại theo kiểu lên tiếng trực tiếp. Nó có thể cũng bắt đầu đi từ một vụ việc nào đó, nhưng qua đó, vượt lên trên tính cụ thể, trực tiếp để có tham vọng đặt ra các vấn đề rộng hơn, sâu xa và phổ quát hơn. Bảo là “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố chống tiêu cực, chống cái ác thì quá đúng; nhưng người đọc nhận ra điều đó bằng tất cả hoạt động đọc đầy cảm xúc của mình qua từng trang viết, từng hình ảnh, hành động, lời nói, ý nghĩ, tâm trạng… của các nhân vật, đặc biệt là nhân vật chị Dậu.

a3.jpg -0
Tiểu thuyết “Một ví dụ xoàng” của nhà văn Nguyễn Bình Phương.

Nhà văn Nguyễn Bình Phương ở tiểu thuyết mới đây (Một ví dụ xoàng) cũng không chống tiêu cực xã hội một cách trực tiếp, mà ông muốn đẩy ý nghĩa câu chuyện ở tầm xa hơn: Tại sao cái ác được sinh ra và lại có đất hoành hành mạnh mẽ và công khai đến vậy? Nhà văn đã có tham vọng cắt nghĩa nguyên nhân của cái ác nằm ở thiết chế xã hội và trong căn tính người của chính con người…

Có thể lấy rất nhiều ví dụ về văn/thơ mang tinh thần nhập thế, dấn thân, “chống tiêu cực” một cách xuất sắc như vậy. Điều tôi muốn nói rằng, trong tư cách là một nhà văn, rất nên phân biệt rõ đâu là sức mạnh và giới hạn của văn học hư cấu và văn học phi hư cấu để có ý thức chủ động sáng tạo, mới hy vọng tạo nên các tác phẩm có giá trị.

Nhớ lại những năm tháng cận kề Đổi mới, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn nổi tiếng với một số tiểu thuyết mang tinh thần chống tiêu cực, kêu gọi đổi mới tư tưởng, đổi mới cách quản lý, cách làm ăn: “Đứng trước biển” (1982), “Cù lao Tràm” (1985)… Các tác phẩm đó đúng là mang tinh thần nhập cuộc mạnh mẽ, có giá trị thúc đẩy công cuộc đổi mới xã hội, có tính dự báo tốt. Tuy nhiên, xét về đường dài, chất lượng nghệ thuật của tác phẩm không thể nói là xuất sắc được, vẫn còn hơi hướng của ký (ghi chép), chưa đạt được tầm vóc khái quát sâu xa của nghệ thuật tiểu thuyết.

Nghệ sĩ - trí thức, nghĩa là cùng lúc thực hiện chức năng xã hội, dấn thân, phản biện đời sống và chức năng nghệ thuật, sáng tạo tác phẩm cho hay, hấp dẫn bạn đọc. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc thực hiện chức phận trí thức bằng nghệ thuật và đạt tới chất lượng nghệ thuật ở mức cao nhất có thể.

PGS. TS Văn Giá

Các tin khác

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

“Việc nhẹ, lương cao”, “thế giới tự do”, “không cần lao động vẫn có cuộc sống sung túc, được bảo lãnh đi định cư tại các nước thứ ba như Mỹ, Canada, Australia”... Đó là những lời dụ dỗ khiến một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên tin theo và di cư bất hợp pháp sang Thái Lan mong được “đổi đời”.

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Trong đời sống âm nhạc, nhiều tác phẩm ra đời theo “đơn đặt hàng” hay yêu cầu, mong muốn nào đó không phải là điều xa lạ. Nhưng vượt ra khỏi mục tiêu ban đầu, nhiều tác phẩm đã ghi dấu ấn bền vững trong lòng công chúng. Đơn đặt hàng - tưởng chừng là khuôn khổ - lại giống như chiếc khung để nhạc sĩ vẽ lên những bức tranh âm nhạc sống động và nhiều điều thú vị.

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Trần Đại Thắng chưa bao giờ thực sự rời sông Đà. Dòng sông ấy vẫn lững lờ trong từng trang sách anh làm, trong mùi giấy in thoang thoảng, trong cả những đêm khuya anh ngồi viết lại chính đời mình. Từ cậu bé 6 tuổi mê mẩn ngắm những cuốn sách Nga trong một hiệu sách bên kia dòng sông Đà đến người dựng nên Đông A Books, Thắng chỉ làm một việc, giữ cho sách không trở thành một thứ thoáng qua. Cuốn "Tôi kể" dày 500 trang không phải lời kết. Chỉ là một lần nữa, anh lật giở ký ức, để xem tất cả những chi tiết nhỏ bé anh đã dành cả đời chăm chút, liệu có đủ nặng để níu lại một chút gì đó giữa dòng đời đang trôi quá vội.

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Sau gần một thập kỷ hoạt động trên không gian mạng, hệ thống phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV vừa bị Cơ quan công an triệt phá, khởi tố hàng chục đối tượng liên quan. Đằng sau những đường link xem bóng đá miễn phí tưởng chừng vô hại là cả một "hệ sinh thái" web lậu vận hành theo kiểu "đầu rắn nhiều thân", gắn chặt với quảng cáo cá cược và dòng tiền ngầm có quy mô lớn.

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Tôi quyết định làm chuyến “du lịch bụi” đến Hà Lan vào những ngày cuối năm 2025. Với tôi, đây thật sự là chuyến đi đáng nhớ, bởi Hà Lan không chỉ có kênh đào thơ mộng, cối xay gió, cánh đồng hoa Tulip rực rỡ, văn hóa xe đạp độc đáo mà còn là mảnh đất có nhiều điều để khám phá.

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Năm 2025, lịch sử và âm nhạc cùng lúc tìm được đường trở lại đời sống đương đại. Những bộ phim chiến tranh như "Mưa đỏ" đã lập kỷ lục doanh thu phòng vé với doanh thu trên 700 tỷ đồng; các chương trình Đại nhạc hội quy mô lớn thắp sáng không gian công cộng bằng cảm xúc tập thể, concert "Tổ quốc trong tim" thu hút 50.000 khán giả, Concert "Rạng rỡ Việt Nam" sau vài giờ mở bán đã cháy vé, cho thấy dư địa để phát triển công nghiệp văn hóa rất lớn. Vấn đề là làm thế nào để biến những khoảnh khắc bùng nổ ấy thành một chiến lược phát triển bền vững cho ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam.

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị không ngừng leo thang, một mô hình hợp tác độc đáo đang hình thành ngay tại trung tâm châu Âu. Thủ đô London của nước Anh sắp trở thành thành phố đầu tiên trên thế giới chứng kiến xe tự lái của hai gã khổng lồ công nghệ đến từ Mỹ và Trung Quốc cùng vận hành. Sự hiện diện song hành này không đơn thuần là một cuộc đua công nghệ, mà còn mở ra một lối đi mới, nơi những đối thủ toàn cầu cùng phát triển dưới một khung pháp lý chung, mang đến hy vọng về khả năng phối hợp trong một lĩnh vực then chốt của tương lai.

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Năm 2001, khán giả đã hồi hộp dõi theo những pha hành động và đấu trí trong bộ phim Oceans Eleven (11 tên cướp thế kỷ) về một vụ cướp casino được dàn dựng tinh vi đến mức hoàn hảo ở Los Angeles. Và cuối năm 2025, khi nước Đức đang yên bình tận hưởng kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, một vụ cướp ngân hàng táo bạo, với những tình tiết ly kỳ như phim điện ảnh, đã khiến người ta không khỏi bàng hoàng.

Khi chim bỏ đường bay

Khi chim bỏ đường bay

Có thể gọi vụ hủy chương trình “Về đây bốn cánh chim trời” hôm 28/12 vừa qua là “vụ bể show thế kỷ” bởi nó chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam. Hệ lụy của nó là tranh cãi kéo dài, gay gắt giữa bên bênh vực và bên công kích các nghệ sĩ đã tham gia “đình công”.

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Năm 2025 của điện ảnh thế giới mở ra với tâm thế bất an. Hollywood, biểu tượng của nền công nghiệp điện ảnh toàn cầu tiếp tục đối mặt chu kỳ suy giảm doanh thu, sự bế tắc của dòng phim trung cấp, chi phí sản xuất leo thang và tình trạng phụ thuộc quá mức vào các thương hiệu cũ. Thị phần phòng vé phim Hollywood đang giảm dần so với 2 thập kỷ trước, nhất là ở các thị trường châu Á, nơi khán giả trẻ chuyển sang nội dung bản địa và dịch vụ trực tuyến.

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Bắt nguồn từ một câu hỏi thắc mắc trên diễn đàn mạng xã hội của một vài sinh viên, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội Phạm Văn Long cùng 2 cấp dưới bị khởi tố hành vi "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ", với cáo buộc đã "ăn chặn" tiền hỗ trợ tham gia phục vụ sự kiện A80 của sinh viên. Số tiền được cho là bị xà xẻo ấy không lớn (chỉ hơn 200 triệu) nhưng thứ mất đi lại lớn hơn nhiều lần.

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Trong bối cảnh Bitcoin và các tài sản kỹ thuật số khác liên tục tăng giá, những ví tiền số trở thành “kho vàng di động”, đây không đơn thuần là dạng tống tiền truyền thống nữa. Tội phạm kết hợp giữa công nghệ và thủ đoạn tàn ác truyền thống để chiếm đoạt những khối tài sản ảo. Chúng sử dụng kỹ thuật doxxing (thu thập và tiết lộ thông tin cá nhân trên mạng), khai thác mạng xã hội, truy vết on-chain, rồi chuyển sang hành vi bạo lực ngoài đời thực để bắt cóc, khống chế và ép nạn nhân mở ví, tiết lộ mật khẩu crypto hoặc buộc gia đình nạn nhân chuyển tiền.

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Sáng sớm 19/10, bốn tên cướp cải trang thành công nhân xây dựng đã thực hiện một vụ cướp được lên kế hoạch tỉ mỉ tại Bảo tàng Louvre ở thủ đô Paris (Pháp). Chỉ trong vòng chưa đầy 10 phút, chúng đã cuỗm đi 8 món đồ từ bộ sưu tập Trang sức Hoàng gia Pháp - những món đồ nổi tiếng với ý nghĩa lịch sử và tổng giá trị ước tính lên tới 88 triệu euro. Mặc dù một vài nghi phạm đã bị bắt giữ, công tố viên Paris Laure Beccuau vẫn mô tả hoạt động này "rất có thể là hành động của tội phạm có tổ chức".

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Sau khi Hoàng Hường - người được mệnh danh là "nữ hoàng" thực phẩm chức năng bị bắt, cơ quan điều tra tiếp tục bắt một mắt xích quan trọng trong "đế chế" Hoàng Hường, đó là Nguyễn Thị Tường An, người không livestream, không xuất hiện trên truyền thông nhưng được dư luận cho rằng, vai trò của Tường An cực kì quan trọng trong hệ thống của Hoàng Hường.

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Trên sân khấu lớn, Jack97 bước ra hào hoa như một “công tử” miền Tây, để rồi cậu ca sĩ ấy “tông cửa mồm” ném một câu “dồn cửa tai” của khán giả: “Lào gì cũng tôn”. Lập tức, video ấy tràn lan trên mạng, kéo theo phản ứng giận dữ của rất nhiều người…

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Đò dọc phải tránh đò ngang

Ngụ cư phải tránh dân làng cho xa

"Đò" là từ "độ" tiếng Hán - Việt chuyển qua tiếng Việt, theo nhà ngôn ngữ học Lê Ngọc Trụ. Khi ai đó bảo: "Thành công rồi, việc này có trời độ", ta hiểu là do trời ủng hộ giúp đỡ, chứ không hẳn hiểu theo nghĩa độ/ đò là chở qua sông.

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Trong báo cáo dài hơn 200 trang mới được công bố, Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) và Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ xác định Prince Holding Group (Prince Group) - đế chế kinh doanh trải khắp thế giới của ông trùm lừa đảo Chen Zhi, là một tổ chức tội phạm xuyên quốc gia. Không chỉ vận hành hàng loạt trại lừa đảo quy mô lớn ở Campuchia và Myanmar, Prince Group còn rửa hàng trăm triệu USD tiền bẩn qua hệ thống ngân hàng Hàn Quốc, fintech Singapore, bất động sản Dubai và quỹ đầu tư ở London (Anh).

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Có những kẻ từng được ca ngợi là “người mở đường cho kỷ nguyên khởi nghiệp”, nhưng khi bức màn rơi xuống, người ta mới nhận ra đó không phải người mở đường mà là kẻ đào hố. Đào Minh Phú, trong nhiều năm, được nhắc đến như hình mẫu của một “doanh nhân 4.0”: năng động, sắc sảo, nói đâu trúng đó.

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã yêu cầu sáp nhập, giải thể các cơ sở giáo dục đại học không đạt chuẩn; nghiên cứu chuyển một số trường đại học về địa phương quản lý để đáp ứng tốt hơn yêu cầu đào tạo nhân lực của địa phương...