Từ quản lý sự vụ sang quản lý bằng hiệu quả
Khi phương thức tổ chức thực hiện dự án thay đổi, cách thức quản lý cũng cần thay đổi tương ứng. Với mô hình tổng thầu quản trị, vấn đề đặt ra là thiết lập được cơ chế đủ khả năng kiểm soát hiệu quả của toàn dự án.
Đại diện Cục Đường bộ Việt Nam cho rằng, cơ quan quản lý cần thiết lập hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, sử dụng hợp đồng làm công cụ ràng buộc, lấy tiến độ, chất lượng, giá thành làm mục tiêu và sử dụng chế tài để kiểm soát việc thực hiện các cam kết. Việc chuyển đổi này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực của chủ đầu tư và ban quản lý dự án. Việc quản lý một dự án tích hợp quy mô lớn đòi hỏi khả năng thẩm định thiết kế tổng thể, đánh giá rủi ro tài chính, quản trị hợp đồng phức hợp; đồng thời cần các công cụ kiểm soát hiện đại như mô hình thông tin công trình (BIM), kiểm soát đường găng tiến độ.
Cơ chế quản lý cần chuyển dần từ việc can thiệp sâu vào phương thức tổ chức nguồn lực của doanh nghiệp sang kiểm soát năng lực đầu vào, hiệu quả đầu ra và trách nhiệm cuối cùng. Khi đó, trọng tâm quản lý là các tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng, tiến độ, chi phí, an toàn, tính minh bạch và hiệu quả đầu tư, thay vì theo sát doanh nghiệp bố trí từng nhân sự, thiết bị hay tổ chức từng công việc.
Phương thức giám sát cũng cần thay đổi tương ứng. Dữ liệu về tiến độ, chất lượng, chi phí và những nguy cơ ảnh hưởng đến đường găng cần được cập nhật để chủ đầu tư nhận diện sớm vấn đề và yêu cầu xử lý. Các công cụ như BIM, hệ thống quản lý tiến độ, dữ liệu số hay cơ chế cảnh báo vì vậy trở thành cơ sở để kiểm soát dự án theo những chỉ tiêu có thể đo lường.
Theo chuyên gia giao thông TS. Nguyễn Xuân Thủy, đối với các công trình lớn, yêu cầu về một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. “Một công trình lớn cần phải có tổng thầu đóng vai trò như tổng công trình sư đủ khả năng nhìn tổng thể dự án, kết nối các bên tham gia và chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng. Đây là người phải chịu trách nhiệm toàn bộ công trình đó trước Nhà nước và nhân dân”, ông Thủy nói.
Ở góc độ quản lý, khi trách nhiệm tổ chức thực hiện đã được xác lập rõ, chủ đầu tư có điều kiện tập trung kiểm soát các mục tiêu và hiệu quả cuối cùng của dự án. Có thể khái quát mối quan hệ này theo hướng: doanh nghiệp quản trị quá trình tổ chức thực hiện, Nhà nước quản lý bằng hiệu quả.
Hợp đồng phải trở thành công cụ quản trị
Trong các dự án lớn, hợp đồng không nên chỉ là căn cứ xác định phạm vi công việc, khối lượng và giá trị thanh toán mà phải là công cụ quản trị, xác lập rõ mục tiêu đầu ra, quyền và nghĩa vụ của từng chủ thể, các mốc kiểm soát, cơ chế cảnh báo, phân bổ rủi ro và trách nhiệm khi cam kết không được thực hiện.
Từ thực tiễn triển khai các dự án hạ tầng giao thông, ông Nguyễn Lê Bách, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả, cho rằng cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý thủ tục sang quản lý kết quả và phân bổ rủi ro hợp lý. Trong quá trình thực hiện hợp đồng cần phân định rõ đâu là rủi ro khách quan, đâu là lỗi chủ quan của các bên và đâu là hành vi vi phạm pháp luật. Việc xác định trách nhiệm cần được đặt trong mối quan hệ giữa nguyên nhân - nghĩa vụ - lỗi - thiệt hại - quan hệ nhân quả - phạm vi rủi ro đã được phân bổ trong hợp đồng.
Đối với những dự án kéo dài nhiều năm, ông Bách đề xuất cần có cơ chế rà soát và phân chia rủi ro định kỳ, thay vì chờ đến khi sự việc xảy ra mới xử lý. Riêng với hợp đồng EPC, rủi ro cần được phân định rõ ở từng khâu thiết kế - mua sắm - thi công.
Theo kinh nghiệm quốc tế, trong các mẫu hợp đồng do Liên đoàn Quốc tế các Kỹ sư Tư vấn (FIDIC) ban hành, việc xác lập phạm vi trách nhiệm và phân bổ rủi ro giữa các chủ thể là một nội dung quan trọng. Với các dạng hợp đồng EPC/Turnkey, yêu cầu của chủ đầu tư được xác định làm cơ sở để nhà thầu tổ chức thiết kế, mua sắm, thi công và thực hiện các nghĩa vụ theo phạm vi hợp đồng.
Điểm đáng tham khảo từ mô hình này là cách sử dụng hợp đồng để phân định rõ ngay từ đầu: Ai quyết định? Ai thực hiện? Ai chịu rủi ro? Ai chịu trách nhiệm về kết quả? Khi những vấn đề này được phân định rõ, hợp đồng trở thành công cụ để cả hai phía vận hành.
Mới đây, tại cuộc làm việc của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc với Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) cùng một số doanh nghiệp xây dựng, VACC đã đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định về nhà thầu quản lý trong pháp luật về đấu thầu, nhằm tạo cơ sở pháp lý cho mô hình tổ chức thực hiện hợp đồng phù hợp với xu hướng chuyên môn hóa của ngành xây dựng.
Phản hồi các kiến nghị của Hiệp hội và doanh nghiệp, ông Trần Hào Hùng, Cục trưởng Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) cho biết, Bộ Tài chính đang nghiên cứu cơ chế Tổng thầu, tổ hợp nhà thầu và nhà thầu quản lý để xem xét hoàn thiện các quy định.
Điều các doanh nghiệp mong muốn là Nhà nước tạo cơ chế, đặt ra tiêu chuẩn; doanh nghiệp tự đổi mới, đầu tư con người, công nghệ và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình. Kết quả thực tế sẽ là căn cứ để đánh giá, tổng kết, chuẩn hóa và từng bước nhân rộng. Trong đó, chất lượng công trình, tiến độ, chi phí, an toàn, hiệu quả đầu tư là thước đo của cả cơ chế quản lý lẫn năng lực tổ chức thực hiện. Đây là nền tảng để từng bước hình thành những tổng thầu quản trị chủ lực của Việt Nam.
