Kinh tế thế giới trở thành con tin của cuộc xung đột Iran

Cả nền kinh tế chao đảo

Không ai có thể lường trước để chuẩn bị cho cú sốc mang tên “Chiến dịch Epic Fury”. Khi các cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào các cơ sở quân sự và hạt nhân của Iran diễn ra vào cuối tháng 2/2026, thị trường năng lượng toàn cầu ngay lập tức rơi vào hỗn loạn. Trước cuộc xung đột, giá dầu được dự báo sẽ dao động quanh ngưỡng 60 USD/thùng. Nhưng, chỉ một tháng sau, giá dầu Brent đã tăng vọt lên đỉnh điểm 118 USD/thùng, tăng 64%, mức tăng theo tháng lớn nhất trong lịch sử.

Sự leo thang này không chỉ đơn thuần là một cơn sốt giá nhất thời. Nó xuất phát từ mối đe dọa hiện hữu đối với eo biển Hormuz, nơi 20% lượng dầu và khí đốt hóa lỏng (LNG) của thế giới đi qua. Khoảng 10 triệu thùng dầu xuất khẩu mỗi ngày đã bị mắc kẹt, gây ra một trong những cú sốc nguồn cung nghiêm trọng nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ. Đánh giá của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho thấy cuộc chiến đã phá vỡ 3 trụ cột ổn định kinh tế toàn cầu bao gồm: thị trường năng lượng, các tuyến đường thương mại và niềm tin kinh doanh.

Khi giá năng lượng tăng cao, nỗi đau lập tức lan tỏa. Lạm phát, một con quái vật tưởng chừng đã bị thuần phục sau đại dịch, bất ngờ quay trở lại với một sức mạnh khủng khiếp. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã phải tăng dự báo lạm phát toàn cầu lên 4,4% cho năm 2026, tăng 0,6% so với trước chiến tranh. Nhưng, con số thống kê không thể phản ánh hết gánh nặng lên vai người dân, đặc biệt là ở các nền kinh tế đang phát triển. Sự thẩm thấu của giá năng lượng vào nền kinh tế sẽ kéo dài thông qua chi phí sản xuất, chi phí vận tải làm bóp nghẹt thu nhập của người lao động trong thời gian dài.

Mối đe dọa thầm lặng nhưng tàn khốc nhất đến từ lĩnh vực lương thực. Khoảng 30% lượng phân urê xuất khẩu toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Khi dòng chảy này bị gián đoạn, giá phân bón nitơ đã tăng gấp đôi, gây ra một cuộc khủng hoảng chi phí đầu vào cho nông nghiệp toàn cầu. Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO) đưa ra cảnh báo khẩn cấp, dự báo giá phân bón trung bình trong nửa đầu năm 2026 có thể cao hơn từ 15% đến 20%. Điều đó đồng nghĩa với một thảm họa đói đang rình rập ở các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu lương thực ở châu Phi và châu Á.

Trước áp lực chính trị và kinh tế khổng lồ, Mỹ buộc phải có những động thái chưa từng có tiền lệ. Tháng 4/2026, Washington đã quyết định dỡ bỏ một phần lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ của Iran, cho phép Ấn Độ và một số khách hàng khác nhập khẩu dầu thô của nước này lần đầu tiên sau 7 năm. Động thái này, về mặt lý thuyết, có thể đưa khoảng 140 triệu thùng dầu ra thị trường toàn cầu, nhưng nó cũng phơi bày sự yếu kém của các công cụ chính trị trong việc kiểm soát các thế lực thị trường.

Những diễn biến này đã dẫn đến những tổn thất nặng nề cho tăng trưởng kinh tế. Ngân hàng Thế giới (World Bank) và IMF đã đồng loạt hạ dự báo. Theo kịch bản lạc quan nhất, tăng trưởng toàn cầu năm 2026 chỉ đạt 3,1%, nhưng phần lớn các chuyên gia dự báo nền kinh tế thế giới đang trôi dạt về một kịch bản bất lợi hơn nhiều, chỉ còn 2%.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cũng buộc phải “cất kế hoạch nâng dự báo” vào ngăn kéo, giữ nguyên mức tăng trưởng 2,9% cho năm 2026 thay vì nâng lên 3,2% như dự kiến trước chiến tranh. Khu vực Trung Đông hứng chịu cú sốc trực tiếp và dữ dội nhất. Tăng trưởng kinh tế của khu vực MENAP (Trung Đông, Bắc Phi, Afghanistan và Pakistan) bị cắt giảm mạnh xuống chỉ còn 1,4% trong năm 2026, thấp hơn 2,3% so với dự báo hồi tháng 10/2025. Trong số 8 quốc gia xuất khẩu dầu mỏ bị ảnh hưởng bởi xung đột, có tới 5 quốc gia dự kiến sẽ rơi vào suy thoái trong năm nay: Iran, Iraq, Qatar, Kuwait và Bahrain.

Cuộc xung đột không được chuẩn bị trước

Khi nhìn lại chuỗi sự kiện chóng mặt này, câu hỏi về mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế lại được đặt ra một cách cấp bách. Rõ ràng, nền kinh tế thế giới đã trở thành con tin của những quyết sách chính trị. Quyết định gây chiến từ Nhà Trắng và những hành động đáp trả từ Tehran đã gây ra những thiệt hại kinh tế mà không một thị trường hay một chính phủ riêng lẻ nào có thể kiểm soát nổi. Giám đốc điều hành IMF, bà Kristalina Georgieva tuyên bố một cách đầy bất lực trong các cuộc họp mùa xuân: “Mọi con đường đều dẫn đến giá cả cao hơn và tăng trưởng chậm lại”. Tiếng nói ấy như thừa nhận sự bất lực của các thể chế tài chính toàn cầu trong việc ngăn chặn những hậu quả kinh tế từ các cuộc xung đột địa chính trị.

Điều đáng nói là, những thông tin mới tiết lộ từ chính Nhà Trắng cho thấy, ban đầu Tổng thống Trump không hề có kế hoạch gì cho việc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran. Bài điều tra của tờ The Wall Street Journal hôm 19/4 cho thấy chính quyền Mỹ khởi đầu cuộc chiến chỉ vì một lời thuyết phục của Thủ tướng Israel vào giữa tháng 2/2026 và bản thân ông Trump cùng đội ngũ của mình cũng không hề chuẩn bị cho kịch bản Iran sẽ phản ứng bằng cách đóng cửa eo biển Hormuz.

Ông Trump cũng đang rơi vào thế bí khi quy mô xung đột đã vượt mức dự đoán (The Wall Street Journal tiết lộ chính quyền Mỹ nghĩ rằng cuộc chiến sẽ kết thúc nhanh chóng như ở Venezuela) kéo theo những hệ lụy chính trị và kinh tế trong nước đẩy ông và đảng Cộng hòa vào thế yếu trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Sự tương phản cực độ giữa các thông điệp ngoại giao và hành động quân sự thực tế thông qua những cú tweet liên tục trên nền tảng mạng xã hội khiến giới quan sát càng không thể lường trước nước đi tiếp theo của chính quyền Tổng thống Donald Trump. Và, nói như những nhà quan sát thì thị trường chứng khoán Mỹ hay cả nền kinh tế toàn cầu đều đang “nhảy múa” theo những diễn biến hàng ngày của cuộc chiến theo trạng thái của ông Trump mà không biết nó sẽ dẫn đến đâu.

Nhìn về phía trước, hệ lụy của cuộc khủng hoảng lần này sẽ còn kéo dài và để lại những vết sẹo khó lành. Thứ nhất, “phí bảo hiểm rủi ro địa chính trị” đã trở thành một phần cố định trong định giá tài sản. Giới đầu tư không còn coi chiến tranh và bất ổn chính trị là “thiên nga đen” hiếm hoi mà là một rủi ro có thể định lượng và tính toán thường xuyên.

Thứ hai, cuộc xung đột đã giáng một đòn mạnh vào hệ thống thương mại toàn cầu vốn đang trong quá trình phục hồi sau đại dịch. Lưu lượng hàng không sụp đổ, các tuyến vận tải biển bị kéo dài, phí bảo hiểm hàng hải tăng vọt khiến cho chi phí thương mại toàn cầu tăng cao. Các chuỗi cung ứng, vốn đã bị tổn thương bởi đại dịch, giờ đây lại tiếp tục bị xé rách.

Cuối cùng, cuộc khủng hoảng lần này có thể trở thành bước ngoặt thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng. Một quan chức của IMF đã chỉ ra rằng cú sốc năng lượng toàn cầu có thể giúp đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo trong dài hạn. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này sẽ không diễn ra suôn sẻ khi giá dầu và khí đốt vẫn ở mức cao, khiến các nguồn năng lượng tái tạo trở nên cạnh tranh hơn.

Khi các cuộc đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran được nối lại vào giữa tháng 4, thị trường đã thở phào nhẹ nhõm khi giá dầu hạ nhiệt về dưới ngưỡng 100 USD/thùng. Nhưng, bầu không khí lạc quan đó rất mong manh. Với hàng loạt vấn đề chưa được giải quyết, từ làm giàu uranium đến chương trình tên lửa của Iran, con đường tiến tới một thỏa thuận hòa bình bền vững vẫn còn rất xa vời. Trong khi các nhà lãnh đạo thế giới vẫn đang loay hoay tìm kiếm tiếng nói chung, các hộ gia đình khắp thế giới vẫn đang phải đối mặt với giá lương thực tăng cao, còn các doanh nghiệp đang gồng mình chống đỡ với hóa đơn năng lượng khổng lồ.

Rõ ràng, nền kinh tế toàn cầu đã, đang và sẽ tiếp tục trả giá cho những toan tính địa chính trị. Câu chuyện về những ngày tháng 3 và tháng 4/2026 sẽ còn được nhắc lại như một lời cảnh tỉnh về cái giá phải trả khi để các quyết sách chính trị đôi khi ngẫu hứng đang thao túng vận mệnh kinh tế của toàn nhân loại như thế nào.