“Chạm sàn” và còn hơn thế nữa
Kinh tế thế giới "chưa đến mức" rơi vào suy thoái, song cuộc sống của hàng tỷ người sẽ trở nên khó khăn hơn, thậm chí một số quốc gia có thể chứng kiến việc nền kinh tế của họ tăng trưởng âm - đó là phát biểu của ông Shantanu Mukherjee, Giám đốc phân tích kinh tế thuộc Vụ Kinh tế và Xã hội Liên hợp quốc.
Dự báo này dựa trên căn bản là những số liệu mà báo cáo Tình hình và triển vọng kinh tế thế giới giữa năm 2026 được Liên hợp quốc công bố ngày 19/5. Theo đó, mức tăng trưởng GDP toàn cầu được điều chỉnh giảm từ 2,7% (dự báo hồi tháng 1) xuống còn 2,5%. Đáng lo ngại hơn, trong một kịch bản bất lợi, con số này có thể rơi xuống chỉ còn 2,1% - một trong những mức tăng trưởng thấp nhất kể từ đầu thế kỷ, ngoại trừ giai đoạn đại dịch COVID-19 và cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.
Nguyên nhân chính dẫn đến những thay đổi và điều chỉnh trong dự báo lần này, không gì khác, vẫn tình thế bế tắc chung quanh eo biển Hormuz - tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới, nơi dòng vận chuyển số lượng rất lớn dầu mỏ, khí đốt tự nhiên, phân bón và các chế phẩm hóa dầu khác phải đi qua. Như một hệ quả tất yếu, lạm phát toàn cầu theo đó cũng được dự báo tăng lên 3,9% trong năm nay, cao hơn 0,8 điểm phần trăm so với dự báo hồi đầu năm. Ông Mukherjee nhấn mạnh: "Giá năng lượng tăng là một nhân tố tác động mạnh, cùng với đó là giá các sản phẩm lọc dầu - vốn đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất công nghiệp và vận tải thương mại".
Dự báo tăng trưởng kinh tế khu vực Tây Á giảm mạnh từ 3,6% năm 2025 xuống chỉ còn 1,4% năm 2026, do cú sốc năng lượng kết hợp với thiệt hại cơ sở hạ tầng, cũng như sự gián đoạn nghiêm trọng trong sản xuất dầu mỏ, thương mại và du lịch. Liên minh châu Âu (EU), khu vực phụ thuộc nhiều vào năng lượng nhập khẩu, tăng trưởng cũng dự kiến giảm từ 1,5% năm 2025 xuống còn 1,1% năm 2026. Vương quốc Anh thậm chí được dự báo giảm từ 1,4% xuống chỉ còn 0,7%.
Ngược lại, nền kinh tế Mỹ được đánh giá là "tương đối vững vàng" với mức tăng trưởng dự báo khoảng 2% trong năm nay, tương đương năm 2025. Trong khi đó, Trung Quốc, nhờ cơ cấu năng lượng đa dạng, kho dự trữ chiến lược lớn và các biện pháp can thiệp kịp thời của chính phủ, chỉ dự kiến giảm tăng trưởng từ 5% xuống 4,6%. Ấn Độ tiếp tục là một trong những nền kinh tế lớn tăng trưởng nhanh nhất thế giới với mức 6,4%, dù thấp hơn mức 7,5% của năm 2025.
Đối với các nước phát triển, lạm phát được dự báo tăng từ 2,6% năm 2025 lên 2,9% năm 2026. Trong khi đó, tại các nước đang phát triển, lạm phát có thể tăng mạnh hơn từ 4,2% lên 5,2%, khi chi phí năng lượng, vận tải và hàng hóa nhập khẩu leo thang, bào mòn thu nhập thực tế của người dân.
Trên thực tế, so với nhận định của IMF (và WB) tại Hội nghị Mùa xuân diễn ra tháng trước, những mệnh đề cốt lõi trong báo cáo Tình hình và triển vọng kinh tế thế giới giữa năm 2026 của Liên hợp quốc chỉ là một sự tô đậm thêm nữa các yếu tố đáng quan ngại. Cần nhắc lại, một tháng trước, IMF từng nhấn mạnh: Trong kịch bản xấu nhất, tăng trưởng kinh tế toàn cầu năm nay có thể giảm tới 1,3 điểm phần trăm - mức độ tiệm cận với một cuộc suy thoái kinh tế.
Đồng thời, các chuyên gia của hai định chế tài chính quốc tế lớn nhất thế giới cho rằng: Nếu không có cuộc xung đột ở Trung Đông, tăng trưởng kinh tế toàn cầu lẽ ra đã được điều chỉnh tăng lên mức 3,4%, nhờ các khoản đầu tư khổng lồ vào trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, họ cũng nhận định: Triển vọng kinh tế đang ngày càng trở nên khó lường. Các tác động đối với kinh tế toàn cầu sẽ phụ thuộc chủ yếu vào thời gian, cường độ và phạm vi của cuộc xung đột Trung Đông - những yếu tố vốn rất khó tiên liệu. Đồng thời, họ cũng cảnh báo: Các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển phụ thuộc vào nhập khẩu hàng hóa sẽ là những đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương.
Một tháng sau, bên cạnh chuyện eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa, tình thế đã có thêm những biến số đáng lo ngại nào?
Chờ đợi những cú sốc tiếp nối
Ngày 19/5, phát biểu tại kỳ họp Đại hội đồng Y tế Thế giới (WHA) lần thứ 79 diễn ra ở Geneva (Thụy Sĩ), Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chính thức tuyên bố mức cảnh báo cao thứ hai theo quy định y tế quốc tế, về sự bùng phát và lây lan của virus Ebola. Cùng lúc, ngay ở cường quốc kinh tế số 1 thế giới, lo ngại ngày càng tăng của giới trẻ Mỹ về tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với tương lai việc làm đang trở thành chủ đề được quan tâm rộng rãi.
Dịch bệnh - bao gồm cả đợt bùng phát virus Ebola khiến ít nhất 131 người thiệt mạng, lẫn những tin tức đáng lo ngại về virus Hanta - hiển nhiên sẽ tác động trầm trọng đến kết cấu kinh tế - xã hội của những cộng đồng dễ bị tổn thương, đặc biệt là khi năng lực y tế của họ (cũng như của chính WHO) đã và đang suy giảm đáng kể, từ sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đưa quốc gia của ông rút khỏi các tổ chức nhân đạo quốc tế, kể cả không ít cơ quan Liên hợp quốc.
Không phải ngẫu nhiên, Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo: Các đợt bùng phát dịch Ebola ở CHDC Congo và virus Hanta trên tàu du lịch MV Hondius chỉ là “những cuộc khủng hoảng mới nhất”, trong tình cảnh: “Từ xung đột, khủng hoảng kinh tế, biến đổi khí hậu đến việc cắt giảm viện trợ, chúng ta đang sống trong thời kỳ khó khăn, nguy hiểm và chia rẽ”.
Như Hội đồng Giám sát sự sẵn sàng phòng dịch toàn cầu bình luận: Thế giới chưa bao giờ thực sự an toàn trước đại dịch. Khi các đợt bùng phát dịch bệnh ngày càng nhiều, hậu quả mà chúng gây ra ngày càng lớn, với tác động lan rộng về y tế, kinh tế, chính trị và xã hội, đồng thời làm giảm khả năng phục hồi ở các cộng đồng. Dù là bị tàn phá bởi thiên tai, nhân họa hay dịch bệnh, những cấu trúc kinh tế cũng đều bị đẩy lùi xa khỏi mọi ước mơ phát triển.
Trong khi đó, sự bùng nổ của AI, theo những cách thức “đập vào mắt” giới quan sát, đang tạo nên các hệ lụy đồng dạng với sự xuất hiện của máy hơi nước và máy dệt ở cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, khi thị trường lao động càng lúc càng trở nên khắc nghiệt, với những làn sóng cắt giảm nhân sự khổng lồ. Tháng 11/2025, tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ đã tăng lên 4,6% - mức cao nhất trong vòng 4 năm. Đến hiện tại, theo The Economist, “chưa bao giờ trong lịch sử khảo sát, người Mỹ lại bi quan về triển vọng việc làm đến thế”.
Theo cuộc khảo sát gần đây, một người Mỹ trung bình tin rằng họ có 22% nguy cơ mất việc trong 5 năm tới - tỷ lệ còn cao hơn cả thời kỳ khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2009. Gần 1/5 lao động Mỹ thừa nhận AI hoặc tự động hóa rất có thể hoặc có phần chắc chắn sẽ thay thế vị trí của họ.
AI, bao gồm các yếu tố ngoại diên của nó như phần mềm, khả năng lưu trữ và phân tích dữ liệu, mức độ tự động hóa hay năng lượng..., trong vai trò là tư liệu sản xuất tối quan trọng của kỷ nguyên mới, chắc chắn sẽ làm đẹp thêm các con số doanh thu và gia tăng lợi nhuận cho giới đại tài phiệt. Song, ở chiều ngược lại, khi kích hoạt những cuộc dịch chuyển cơ cấu việc làm khổng lồ cũng như đẩy hàng triệu người vào nguy cơ bị bỏ lại, những bước tiến thần tốc của AI cũng làm dày thêm những gánh nặng an sinh xã hội và kéo dãn thêm các hố ngăn cách. Không chỉ là khoảng cách giữa các giai tầng trong một xã hội, với sự tập trung nguồn lực AI vào các nước phát triển, đó sẽ còn là sự phân tầng sâu sắc thêm nữa giữa các quốc gia, để từ đó kéo sụt mặt bằng phát triển chung toàn cầu, ở những mệnh đề nội hàm đích thực.
Tất nhiên, đây vẫn chỉ là một kịch bản mang tính dự đoán và cần thêm nhiều thời gian để tham chiếu. Song, trong trung hạn, nếu nước Mỹ - ở vị thế tiên phong - không giải quyết được các vấn đề kinh tế - xã hội (bao gồm việc làm, tiền lương, trợ cấp, phúc lợi xã hội...) và lâm vào suy thoái (bởi sức mua yếu kém từ các thị trường), thì đó chính là “báo động đỏ”.
Còn trước mắt, cho dù một đại dịch mới chưa thực sự hình thành, hay cho dù những làn sóng thất nghiệp bởi AI hãy còn chưa chính thức nhô hẳn lên khỏi mặt đại dương, thì với thực trạng đan xen các thách thức an ninh đa chiều, chân trời cũng đã đủ mờ mịt.
