Hai nhân chứng cuối cùng của trường dạy làm báo đầu tiên

Trong số 42 học viên của khóa học đầu tiên ấy, giờ đây chỉ còn 2 người, đó là nhà báo lão thành Phạm Viết Thiệu (101 tuổi) và nhà báo Lý Thị Trung (95 tuổi). Họ không chỉ là nhân chứng sống của một thời kỳ lịch sử hào hùng mà còn là biểu tượng của lòng yêu nghề, đạo đức và bản lĩnh của người làm báo cách mạng.

Trường dạy làm báo đầu tiên giữa núi rừng Việt Bắc

Ngày 4/4/1949, giữa núi rừng Việt Bắc, Trường dạy làm báo mang tên Huỳnh Thúc Kháng đã ra đời từ sự chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng bộ Việt Minh và Đoàn báo chí kháng chiến. Đây là cơ sở đào tạo báo chí đầu tiên của báo chí cách mạng Việt Nam và cũng là cơ sở đào tạo duy nhất trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Trường do nhà báo Đỗ Đức Dục làm Giám đốc, nhà báo Xuân Thủy làm Phó Giám đốc. Các nhà báo Như Phong, Đỗ Phồn, Tú Mỡ là Ủy viên Ban Giám đốc.

Giảng viên của trường là những nhà hoạt động chính trị, nhà báo, văn nghệ sĩ nổi tiếng như: Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Quốc Việt, Lê Quang Đạo, Tố Hữu, Trần Huy Liệu, Tú Mỡ, Xuân Diệu, Nguyễn Xuân Khoát, Nguyễn Huy Tưởng, Thế Lữ, Nguyễn Tuân, Nguyễn Đình Thi, Nam Cao… Tuy thời gian chỉ 3 tháng (từ 4/4 đến 6/7/1949) nhưng Trường đã đào tạo được 42 học viên trở thành những nhà báo xuất sắc, đảm nhận nhiệm vụ tại các cơ quan báo chí, tuyên truyền của Đảng. Họ là những cây bút chủ lực, có nhiều đóng góp trong sự nghiệp kháng chiến kiến quốc và xây đắp nền báo chí nước nhà.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã 2 lần gửi thư động viên tinh thần, hướng dẫn nghiệp vụ làm báo chí cách mạng cho các học viên. Người căn dặn: “Lớp này là lớp học viết báo đầu tiên, tôi mong các chú và các cô thi đua nhau học và hành cho xứng đáng là những người tiên phong trên mặt trận báo chí. Báo chí cũng phải thực hiện khẩu hiệu: Tất cả để chiến thắng!”.

Năm 2019, địa điểm tổ chức Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia. Di tích Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng có các hạng mục chính: Nhà trưng bày - Bảo tàng thu nhỏ về Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng. Tại đây phòng dựng lại lớp làm báo năm xưa cùng những thông tin, hình ảnh dựng lại lịch sử của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng. Ngoài ra, công trình còn có hạng mục bức phù điêu với 48 chân dung các thành viên Ban giám hiệu, giảng viên và học viên của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng.

Người học viên cao tuổi với bài học về nghề báo

Trong số 42 học viên của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng ở chiến khu Việt Bắc năm xưa, này còn lại 2 học viên. Đó là nhà báo lão thành Phạm Viết Thiệu và nhà báo lão thành Lý Thị Trung.

Nhà báo Phạm Viết Thiệu, sinh năm 1924 tại Hà Tĩnh. Ông nguyên là Phó Trưởng ban Tuyên huấn tỉnh Hòa Bình, nguyên Tổng Biên tập Báo Hòa Bình, nguyên là giảng viên Khoa Báo chí, nguyên Phó trưởng khoa Xuất bản (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) và nguyên là Tổng biên tập Tạp chí Tuyên truyền (Ban Tuyên huấn Trung ương trước đây, nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương).

 Sau Cách mạng tháng Tám, ông học hết bậc Thành chung tại Vinh. Lúc đó, một số học sinh của trường ông học cũ đứng ra thành lập một “tờ báo” xã lấy tên là “Sơn Long ký sự”. Nội dung của “báo” thông tin chủ yếu là cổ vũ cho Việt Minh. Tờ báo chỉ có 2 người làm, gồm có ông Thái Tiu là “chủ nhiệm” và ông Phạm Viết Thiệu là “chủ bút”.

Hồi ức về thời gian được học ở Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng, nhà báo Phạm Viết Thiệu nhớ mãi kỷ niệm được phỏng vấn Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Quá trình phỏng vấn và chụp ảnh, thấy trong phòng làm việc không đủ ánh sáng, Đại tướng đã cho dỡ mấy tấm lợp tranh xuống cho đủ ánh sáng để nhà báo chụp được ảnh đẹp. Khi đó, nhà báo Phạm Viết Thiệu rất run. Ông đưa cho Đại tướng tờ giấy viết sẵn những câu hỏi để Đại tướng xem trước và trả lời. Ông đã ghi chép lại một cách cẩn thận nội dung buổi phỏng vấn. Kết thúc buổi phỏng vấn, Đại tướng nói với ông một câu: “Thiên thượng địa hạ, duy ngã độc tôn”, đại ý là “Ta không phải run sợ trước tình huống nào cả”. Từ câu nói này của Đại tướng mà mỗi lần tác nghiệp sau này, ông thấy tự tin hơn.

Tháng 12/1949, lớp học đầu tiên kết thúc (cũng là lớp duy nhất), đồng chí Xuân Thủy chọn một số cây viết bình luận, phóng sự tốt để về làm việc cho Báo Cứu quốc, trong đó có nhà báo Phạm Viết Thiệu. Đoàn xuống làm báo Cứu quốc Liên khu III gồm có nhà báo Như Phong (Trưởng đoàn), Mai Hồ, Nguyễn Thọ, Phạm Viết Thiệu. Phạm Viết Thiệu được giao nhiệm vụ chuyên viết xã luận về nông nghiệp. Lúc này, cơ quan báo Cứu quốc Liên khu III đóng ở thôn Khuốc Tuộc, Tiên Hưng, Thái Bình. Khi Pháp đi càn ở Thái Bình, báo phải sơ tán sang Hà Nam. Ngoài bộ chữ chì và các tài liệu quan trọng được mang theo, chỉ để lại một số máy móc, thuê người chôn lấp, cất giấu.

Những ký ức về Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng vẫn luôn in sâu trong tâm trí của nhà báo lão thành Phạm Viết Thiệu. Năm nay ông đã tròn 101 tuổi. Mấy năm trước, khi còn khỏe, ngày ngày ông đi bộ vẫn luyện tập trong khu tập thể Học viện Báo chí và Tuyên truyền - nơi gia đình ông sinh sống. Năm nay, nhà báo Phạm Viết Thiệu yếu hơn, không còn đi lại ra bên ngoài được. Nhà báo Phạm Viết Thiệu là người cởi mở, được các đồng nghiệp và bà con ở khu dân cư kính trọng, quý mến. Vào dịp 20/11 hằng năm, những học trò cũ do ông làm chủ nhiệm lớp ở Khoa Báo chí, Trường Tuyên huấn Trung ương năm xưa vẫn thường đến thăm thầy, cùng ôn lại những kỷ niệm xưa.

Nữ học viên hiếm hoi và chuyện tình lãng mạn 

Nhà báo Lý Thị Trung là một trong 3 nữ học viên hiếm hoi của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng lúc đó. Năm nay bà 95 tuổi. Với bà Trung, vẫn đầy ắp những kỷ niệm riêng chung của về 76 năm trước ở Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng.

Tên thật của bà Lý Thị Trung là Nguyễn Thị Minh Ngọ. Năm 16 tuổi, bà tham gia Ban Tuyên huấn Tỉnh hội Phụ nữ Hưng Yên. Lúc này, mọi người phải lấy tên khác với tên khai sinh để tiện hoạt động cách mạng. Vốn từ bé đã thích nhân vật Lý Chiêu Hoàng, bên cạnh đó lại luôn nhớ về quê mẹ là làng Thị Trung, xã Kinh Bắc (nay là phường Kinh Bắc, TP Bắc Ninh) nên bà quyết định chọn cho mình họ tên mới là Lý Thị Trung.

Bà Lý Thị Trung đến với Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng rất tình cờ. Hồi đó, bà cùng với 12 phụ nữ của hai tỉnh Hải Dương và Hưng Yên đi khắp các địa bàn để diễn thuyết, kêu gọi nhân dân ủng hộ kháng chiến; đồng thời dạy chữ, dạy văn hóa cho người dân ở các vùng tản cư. Nhóm của bà đã cho ra một tờ báo viết tay dày 24 trang để tuyên truyền. Bà được nhiều người biết đến với các truyện ngắn, bài viết trên trang báo này. Đây cũng là cơ duyên để năm 1949, bà được lựa chọn học tại Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng.

Nhà báo Lý Thị Trung chia sẻ: “Dù chỉ 3 tháng ngắn ngủi học tập, nhưng chúng tôi được các thầy dạy là những nhà lãnh đạo cách mạng kiệt xuất như đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Xuân Thủy, Hoàng Quốc Việt… Học viên của lớp tuy học viết báo, làm báo nhưng được học thêm nhiều kiến thức, kỹ năng.

Sau khóa học, bà Lý Thị Trung được phân công nhiệm vụ ở các tòa soạn báo như: Chiến sĩ, Quân địa phương (thuộc Liên khu IV trước đây), Thủ đô (nay là Báo Hà nội mới). Bà là người tham gia sáng lập tờ báo Phụ nữ Thủ đô, đồng thời là Tổng biên tập đầu tiên của báo.

Khi nói về người mẹ kính yêu của mình, Đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên (nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa -Thể thao và Du lịch) - con trai thứ của nhà báo lão thành Lý Thị Trung “tiết lộ” chi tiết thú vị về mối tình của bố mẹ mình tại Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng. Ông Vương Như Chiêm và bà Lý Thị Trung nảy nở tình yêu từ khóa học làm báo đầu tiên đó. Nhà báo Xuân Thủy là người đứng ra tổ chức lễ cưới cho ông bà Chiêm - Trung. Sau này, khi sinh hạ người con trai đầu lòng, ông bà đã đặt tên cho con là Vương Học Báo. Tên đệm Học Báo là để kỷ niệm dấu ấn tình yêu nảy nở của ông bà từ học làm báo ở Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng.

Ông Vương Như Chiêm lúc đó là phóng viên Báo Vệ Quốc quân. Sau này, ông làm Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ông bà Vương Như Chiêm và Lý Thị Trung sinh hạ được 5 người con, 2 gái 3 trai. Các con của ông bà đều trưởng thành, có nhiều đóng góp với xã hội.

Tuy chỉ mở và đào tạo được một khóa trong thời gian ngắn nhưng Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng đã đánh dấu thắng lợi bước đầu trên mặt trận tư tưởng, đào tạo báo chí, đặt nền móng cho sự phát triển của nền đào tạo báo chí cách mạng Việt Nam sau này.