Hai bài thơ cuối cùng của Bác

LTS: Nhà văn Xuân Ba, nguyên phóng viên Báo Tiền phong, là người thân thiết với ông Vũ Kỳ, cố Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh và là người từng nhiều năm làm thư ký của Bác Hồ nên được chứng kiến nhiều câu chuyện đời thường của Bác. Nhân dịp Xuân Giáp Thìn, ông gửi Chuyên đề ANTG Giữa tháng - Cuối tháng bài viết này, xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

"Thói quen! Đầu tiên là người bạn tốt bụng. Rồi dần dà trở thành ông chủ khó tính của bạn". Có câu ngạn ngữ phía trời Tây như thế... Hình như, câu ấy nhắm vào một số thói quen, sở thích đa phần có hại?

Thế nhân bất thức thi tửu gian/ Lạc tại cầm kỳ dư tâm đảng” (Người đời biết trong thơ, cờ và rượu/ Lòng ta cứ mang mang). Cờ - thơ - rượu, thú tiêu khiển được coi là nhã, là ít hại và có tác dụng phấn chấn, di dưỡng tinh thần, các cụ ta ngày trước cũng chỉ coi là nên chừng mực?

Thứ nữa như kích thích như dạng doping nặng hơn thì các cụ luôn cảnh báo, coi chừng. Ấy là Yên/ đổ/ tửu /sắc. Yên (khói) là thuốc phiện. Đổ là đánh bạc/ Sắc thì là... sắc rùi!

Thuốc phiện những thời xa phổ biến. Nhưng, sau này cấm rồi thì ít người dùng.

Nhưng, có thứ na ná lên khói ấy thì có thuốc lá, thuốc lào. Rõ chi là khổ sở khi vướng nghiện thuốc lá, thuốc lào. Mới vướng thì tâm trí lòng dạ lâng lâng (mang mang). Nhưng, nghiện - ghiền rồi thì thứ tâm giao như bạn bè ấy cứ dần bỏ ta mà đi. Và, rất nhanh, thói quen trở thành "ông chủ khó tính" mình phải lụy, phải phụ thuộc vào nó như ngạn ngữ trời Tây đã từng than!

Nhớ ai như nhớ thuốc lào/ Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên”. Để tránh khỏi tình trạng khổ sở làm đầy tớ, nô lệ cho "ông chủ" có hại cho sức khỏe ấy thì chỉ có cách cai rồi bỏ dần. Về chuyện này, tôi bỗng thoắt nhớ đến chuyện của ông Vũ Kỳ. Đã nhiều bài viết về vị thư ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Một nhân vật lão thực hiếm có.

Lần đầu tôi được ngồi với ông Vũ Kỳ là thời điểm sau 19/5/1990, khi ông kiên quyết thôi chức Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh để nhường chức ấy cho người khác. Buổi ấy ông ngồi lâu hơn với cánh báo chí. Nhiều chuyện về Bác Hồ lần đầu chúng tôi được nghe. Có một chuyện vui và lạ như này.

6-1.jpg -0
Bác Hồ và đồng chí Vũ Kỳ.

Sở dĩ, thói quen hút thuốc lá đeo bám Bác mãi tận sau này là do từ những năm 20 của thế kỷ XX, khi Người còn là một thanh niên. Người ít khi được yên ổn vì mật thám Pháp theo dõi, đeo bám ở khắp mọi nơi. Người biết bị theo dõi mà không dám quay đầu lại để nhìn. Để có thể quan sát được sự theo dõi, Người nghĩ ra cách... hút thuốc. Mỗi lần như vậy, đi qua thùng đựng rác ven đường cách khoảng 3 bước chân, Người dừng lại châm thuốc hút, rồi quay lại thùng rác để vứt que diêm. Cách ấy tiện cho việc quan sát xung quanh, liệu cách đối phó với kẻ theo dõi. Do giả mãi thành thật, sau này Bác đã nghiện thuốc lá.

Khi tuổi đã cao, các bác sĩ khuyên Người bỏ thuốc vì ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Người nói với đồng chí Vũ Kỳ rằng: "Các bác sĩ bảo Bác không hút thuốc lá nữa thì chú thấy thế nào?". Đồng chí Vũ Kỳ trả lời: "Các bác sĩ lo cho sức khỏe của Bác là điều tốt, tôi tán thành". Người lại nói: "Mình đã hút thuốc gần 50 năm, bỏ cũng được, nhưng bỏ thì vẫn ho chứ không phải là hết ho. Nhưng, bác sĩ yêu cầu thì nên thôi, các chú phải giúp Bác bỏ tật xấu này. Mà chú quản lý việc này cho Bác đấy nhé".

Từ đó ông Vũ Kỳ bỏ hộp thuốc vào túi, thỉnh thoảng đưa cho Người hút một điếu.

Việc bỏ thuốc lá của Hồ Chủ tịch không phải nói là chấm dứt ngay được mà phải trải qua một quá trình gian nan khổ ải. Đó là phải đặt ra kế hoạch, có quyết tâm và biện pháp thực hiện. Người nói: "Quyết tâm một, kế hoạch mười, thì biện pháp phải hai mươi, có như vậy mới thực hiện được và bỏ hút thuốc cũng vậy".

Trong thời gian làm việc ở Phủ Chủ tịch, Người ở 3 nơi: Nhà sàn, nhà 54, nhà 67. Người bảo đồng chí Vũ Kỳ để 3 lọ penicillin ở 3 nơi làm việc.

Tuần thứ nhất, mỗi lần Người hút 2/3 điếu (một ngày nhiều nhất là 10 điếu), mỗi lần hút xong cho vào lọ penicillin thì tắt luôn để nhìn thấy đúng 2/3 thì dừng lại, không hút nữa.

Tuần thứ hai, Người hút 1/2 điếu rồi bỏ vào lọ.

Tuần thứ ba, Người hút 1/3 điếu rồi bỏ vào lọ. Đến tuần thứ tư, Người hút mấy hơi rồi bỏ vào lọ.

Với cách làm đó, Người đã giảm từ cả bao xuống 3-4 điếu một ngày. Cứ như vậy, Người hút thưa dần.

Đầu tháng 3/1968, nhân khi bị cảm ho nhẹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định bỏ hẳn thuốc lá. Mấy ngày sau, anh em phục vụ vẫn để gói thuốc chỗ bàn làm việc của Người suốt một tuần liền nhưng Người không dùng.

Trong một tuần thấy Bác quyết tâm như vậy, anh em cất hẳn thuốc lá. Một tháng sau, khi tiếp đồng chí Vũ Quang, lúc ấy là Bí thư Trung ương Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, Người nói: "Bác đã bỏ thuốc lá rồi, chú về vận động thanh niên đừng hút thuốc lá".

6-2.jpg -0
Bài thơ “Vô đề III” và “Nhị vật” của Bác Hồ. Thủ bút của Xuân Ba.

Tạm ngưng câu chuyện, ông Vũ Kỳ có đọc cho chúng tôi nghe bài thơ chữ Hán của Bác về chuyện bỏ thuốc lá. Lần đầu tôi được nghe bài thơ ấy.

Tam niên bất ngật tửu xuy yên,

Nhân sinh vô bệnh thị chân tiên.

Hỷ kiến Nam phương liên

đại thắng,

Nhất niên tứ quý đổ xuân thiên.

Ông Vũ Kỳ dịch nghĩa bài thơ:

Đã ba năm rồi không uống rượu, không hút thuốc lá/ Ở đời không ốm đau chính là tiên thật sự!/ Mừng thấy miền Nam thắng lớn liên tiếp/ Một năm cả bốn mùa đều là xuân.

Sau này, nhiều người đã dịch bài thơ này của Bác nhưng có lẽ bản dịch của nhà thơ Khương Hữu Dụng - Già Khương là chuẩn và đạt nhất. Cứ băn khoăn, Bác viết bài thơ  tháng 3/1968 chẳng hay bản dịch của Già Khương có kịp đến với Người không?

Thuốc kiêng, rượu cữ

đã ba năm,

Không bệnh là tiên,

sướng tuyệt trần,

Mừng thấy miền Nam

luôn thắng lớn,

Một năm là cả bốn mùa xuân.

Hồi ấy chưa có khẩu hiệu “Học tập và làm theo tấm gương Chủ tịch Hồ Chí Minh” nhưng đã có câu phổ biến “Sống, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại”.

Nhớ lâu, nhớ nhiều chất giọng rủ rỉ của ông Vũ Kỳ chiều ấy: "Ta học tập Bác hẵng bắt đầu từ những điều nho nhỏ hằng ngày. Như học Bác cái nghị lực để bỏ thuốc lá vậy".

Tôi cố lần tìm trong di sản lẫn di cảo của Bác, chỉ thấy có bài thơ nhan đề “Vô đề III” - với nội dung như bài thơ trên. Chắc phải có “Vô đề I” và “Vô đề II”, chẳng hay là về đề tài gì? Giờ cụ Vũ Kỳ đã khuất núi, hỏi ai bây giờ?

Rồi một dịp nọ, lần giở Di cảo của Người mới tái bản, tôi bất ngờ gặp được bài thơ chữ Hán “Nhị vật” của Bác. Bài thơ thế này:

Vô yên, vô tửu quá tân xuân,

Dị sử thi nhân hóa tục nhân.

Mộng lý hấp yên,

ngật mỹ tửu,

Tỉnh lai cánh phấn chấn

tinh thần.

Dịch nghĩa:

Qua xuân mới rồi, mà vẫn không thuốc lá, không rượu,/ Dễ khiến nhà thơ hóa thành kẻ tục/ Trong mộng, thấy được hút thuốc lá, uống rượu ngon/ Tỉnh ra tinh thần rất phấn chấn.

Đặc biệt, phía trên đầu bài thơ có dòng chữ của Bác. Nguyên chú: "Đại phu đồng chí môn khuyến dụ "nhị vật": Vật hấp yên, vật ngật tửu. Tự kỷ đề thi vi chứng" (Các đồng chí bác sĩ khuyên "hai điều chớ nên": Chớ hút thuốc lá, chớ uống rượu; tự mình đề thơ làm chứng). Dưới đây là bản dịch của cụ Phan Văn Các, một chuyên viên Hán Nôm:

Thuốc không, rượu chẳng có

mừng xuân,

Dễ khiến thi nhân

hóa tục nhân.

Trong mộng, thuốc thơm

và rượu ngọt,

Tỉnh ra thêm phấn chấn

tinh thần.

Xuân Ba

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.