Hai bài thơ cuối cùng của Bác

LTS: Nhà văn Xuân Ba, nguyên phóng viên Báo Tiền phong, là người thân thiết với ông Vũ Kỳ, cố Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh và là người từng nhiều năm làm thư ký của Bác Hồ nên được chứng kiến nhiều câu chuyện đời thường của Bác. Nhân dịp Xuân Giáp Thìn, ông gửi Chuyên đề ANTG Giữa tháng - Cuối tháng bài viết này, xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

"Thói quen! Đầu tiên là người bạn tốt bụng. Rồi dần dà trở thành ông chủ khó tính của bạn". Có câu ngạn ngữ phía trời Tây như thế... Hình như, câu ấy nhắm vào một số thói quen, sở thích đa phần có hại?

Thế nhân bất thức thi tửu gian/ Lạc tại cầm kỳ dư tâm đảng” (Người đời biết trong thơ, cờ và rượu/ Lòng ta cứ mang mang). Cờ - thơ - rượu, thú tiêu khiển được coi là nhã, là ít hại và có tác dụng phấn chấn, di dưỡng tinh thần, các cụ ta ngày trước cũng chỉ coi là nên chừng mực?

Thứ nữa như kích thích như dạng doping nặng hơn thì các cụ luôn cảnh báo, coi chừng. Ấy là Yên/ đổ/ tửu /sắc. Yên (khói) là thuốc phiện. Đổ là đánh bạc/ Sắc thì là... sắc rùi!

Thuốc phiện những thời xa phổ biến. Nhưng, sau này cấm rồi thì ít người dùng.

Nhưng, có thứ na ná lên khói ấy thì có thuốc lá, thuốc lào. Rõ chi là khổ sở khi vướng nghiện thuốc lá, thuốc lào. Mới vướng thì tâm trí lòng dạ lâng lâng (mang mang). Nhưng, nghiện - ghiền rồi thì thứ tâm giao như bạn bè ấy cứ dần bỏ ta mà đi. Và, rất nhanh, thói quen trở thành "ông chủ khó tính" mình phải lụy, phải phụ thuộc vào nó như ngạn ngữ trời Tây đã từng than!

Nhớ ai như nhớ thuốc lào/ Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên”. Để tránh khỏi tình trạng khổ sở làm đầy tớ, nô lệ cho "ông chủ" có hại cho sức khỏe ấy thì chỉ có cách cai rồi bỏ dần. Về chuyện này, tôi bỗng thoắt nhớ đến chuyện của ông Vũ Kỳ. Đã nhiều bài viết về vị thư ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Một nhân vật lão thực hiếm có.

Lần đầu tôi được ngồi với ông Vũ Kỳ là thời điểm sau 19/5/1990, khi ông kiên quyết thôi chức Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh để nhường chức ấy cho người khác. Buổi ấy ông ngồi lâu hơn với cánh báo chí. Nhiều chuyện về Bác Hồ lần đầu chúng tôi được nghe. Có một chuyện vui và lạ như này.

6-1.jpg -0
Bác Hồ và đồng chí Vũ Kỳ.

Sở dĩ, thói quen hút thuốc lá đeo bám Bác mãi tận sau này là do từ những năm 20 của thế kỷ XX, khi Người còn là một thanh niên. Người ít khi được yên ổn vì mật thám Pháp theo dõi, đeo bám ở khắp mọi nơi. Người biết bị theo dõi mà không dám quay đầu lại để nhìn. Để có thể quan sát được sự theo dõi, Người nghĩ ra cách... hút thuốc. Mỗi lần như vậy, đi qua thùng đựng rác ven đường cách khoảng 3 bước chân, Người dừng lại châm thuốc hút, rồi quay lại thùng rác để vứt que diêm. Cách ấy tiện cho việc quan sát xung quanh, liệu cách đối phó với kẻ theo dõi. Do giả mãi thành thật, sau này Bác đã nghiện thuốc lá.

Khi tuổi đã cao, các bác sĩ khuyên Người bỏ thuốc vì ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Người nói với đồng chí Vũ Kỳ rằng: "Các bác sĩ bảo Bác không hút thuốc lá nữa thì chú thấy thế nào?". Đồng chí Vũ Kỳ trả lời: "Các bác sĩ lo cho sức khỏe của Bác là điều tốt, tôi tán thành". Người lại nói: "Mình đã hút thuốc gần 50 năm, bỏ cũng được, nhưng bỏ thì vẫn ho chứ không phải là hết ho. Nhưng, bác sĩ yêu cầu thì nên thôi, các chú phải giúp Bác bỏ tật xấu này. Mà chú quản lý việc này cho Bác đấy nhé".

Từ đó ông Vũ Kỳ bỏ hộp thuốc vào túi, thỉnh thoảng đưa cho Người hút một điếu.

Việc bỏ thuốc lá của Hồ Chủ tịch không phải nói là chấm dứt ngay được mà phải trải qua một quá trình gian nan khổ ải. Đó là phải đặt ra kế hoạch, có quyết tâm và biện pháp thực hiện. Người nói: "Quyết tâm một, kế hoạch mười, thì biện pháp phải hai mươi, có như vậy mới thực hiện được và bỏ hút thuốc cũng vậy".

Trong thời gian làm việc ở Phủ Chủ tịch, Người ở 3 nơi: Nhà sàn, nhà 54, nhà 67. Người bảo đồng chí Vũ Kỳ để 3 lọ penicillin ở 3 nơi làm việc.

Tuần thứ nhất, mỗi lần Người hút 2/3 điếu (một ngày nhiều nhất là 10 điếu), mỗi lần hút xong cho vào lọ penicillin thì tắt luôn để nhìn thấy đúng 2/3 thì dừng lại, không hút nữa.

Tuần thứ hai, Người hút 1/2 điếu rồi bỏ vào lọ.

Tuần thứ ba, Người hút 1/3 điếu rồi bỏ vào lọ. Đến tuần thứ tư, Người hút mấy hơi rồi bỏ vào lọ.

Với cách làm đó, Người đã giảm từ cả bao xuống 3-4 điếu một ngày. Cứ như vậy, Người hút thưa dần.

Đầu tháng 3/1968, nhân khi bị cảm ho nhẹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định bỏ hẳn thuốc lá. Mấy ngày sau, anh em phục vụ vẫn để gói thuốc chỗ bàn làm việc của Người suốt một tuần liền nhưng Người không dùng.

Trong một tuần thấy Bác quyết tâm như vậy, anh em cất hẳn thuốc lá. Một tháng sau, khi tiếp đồng chí Vũ Quang, lúc ấy là Bí thư Trung ương Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, Người nói: "Bác đã bỏ thuốc lá rồi, chú về vận động thanh niên đừng hút thuốc lá".

6-2.jpg -0
Bài thơ “Vô đề III” và “Nhị vật” của Bác Hồ. Thủ bút của Xuân Ba.

Tạm ngưng câu chuyện, ông Vũ Kỳ có đọc cho chúng tôi nghe bài thơ chữ Hán của Bác về chuyện bỏ thuốc lá. Lần đầu tôi được nghe bài thơ ấy.

Tam niên bất ngật tửu xuy yên,

Nhân sinh vô bệnh thị chân tiên.

Hỷ kiến Nam phương liên

đại thắng,

Nhất niên tứ quý đổ xuân thiên.

Ông Vũ Kỳ dịch nghĩa bài thơ:

Đã ba năm rồi không uống rượu, không hút thuốc lá/ Ở đời không ốm đau chính là tiên thật sự!/ Mừng thấy miền Nam thắng lớn liên tiếp/ Một năm cả bốn mùa đều là xuân.

Sau này, nhiều người đã dịch bài thơ này của Bác nhưng có lẽ bản dịch của nhà thơ Khương Hữu Dụng - Già Khương là chuẩn và đạt nhất. Cứ băn khoăn, Bác viết bài thơ  tháng 3/1968 chẳng hay bản dịch của Già Khương có kịp đến với Người không?

Thuốc kiêng, rượu cữ

đã ba năm,

Không bệnh là tiên,

sướng tuyệt trần,

Mừng thấy miền Nam

luôn thắng lớn,

Một năm là cả bốn mùa xuân.

Hồi ấy chưa có khẩu hiệu “Học tập và làm theo tấm gương Chủ tịch Hồ Chí Minh” nhưng đã có câu phổ biến “Sống, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại”.

Nhớ lâu, nhớ nhiều chất giọng rủ rỉ của ông Vũ Kỳ chiều ấy: "Ta học tập Bác hẵng bắt đầu từ những điều nho nhỏ hằng ngày. Như học Bác cái nghị lực để bỏ thuốc lá vậy".

Tôi cố lần tìm trong di sản lẫn di cảo của Bác, chỉ thấy có bài thơ nhan đề “Vô đề III” - với nội dung như bài thơ trên. Chắc phải có “Vô đề I” và “Vô đề II”, chẳng hay là về đề tài gì? Giờ cụ Vũ Kỳ đã khuất núi, hỏi ai bây giờ?

Rồi một dịp nọ, lần giở Di cảo của Người mới tái bản, tôi bất ngờ gặp được bài thơ chữ Hán “Nhị vật” của Bác. Bài thơ thế này:

Vô yên, vô tửu quá tân xuân,

Dị sử thi nhân hóa tục nhân.

Mộng lý hấp yên,

ngật mỹ tửu,

Tỉnh lai cánh phấn chấn

tinh thần.

Dịch nghĩa:

Qua xuân mới rồi, mà vẫn không thuốc lá, không rượu,/ Dễ khiến nhà thơ hóa thành kẻ tục/ Trong mộng, thấy được hút thuốc lá, uống rượu ngon/ Tỉnh ra tinh thần rất phấn chấn.

Đặc biệt, phía trên đầu bài thơ có dòng chữ của Bác. Nguyên chú: "Đại phu đồng chí môn khuyến dụ "nhị vật": Vật hấp yên, vật ngật tửu. Tự kỷ đề thi vi chứng" (Các đồng chí bác sĩ khuyên "hai điều chớ nên": Chớ hút thuốc lá, chớ uống rượu; tự mình đề thơ làm chứng). Dưới đây là bản dịch của cụ Phan Văn Các, một chuyên viên Hán Nôm:

Thuốc không, rượu chẳng có

mừng xuân,

Dễ khiến thi nhân

hóa tục nhân.

Trong mộng, thuốc thơm

và rượu ngọt,

Tỉnh ra thêm phấn chấn

tinh thần.

Xuân Ba

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?