Đừng gọi nhà giáo là “người lái đò” có được không?

Thầy, cô giáo ở Việt Nam lâu nay vẫn được ví von với một hình ảnh rất nên thơ: “người lái đò”. Ví von này, theo tôi, trong bối cảnh hiện nay đã quá cũ kỹ, không còn hợp với thời đại và cần hình ảnh khác tươi mới hơn, phù hợp hơn.

Tại sao tôi lại phản đối sự ví von này. Vì thứ nhất, lái đò làm ta liên tưởng đến một khúc sông ngắn, ở một làng quê nghèo và chưa được hiện đại hóa (nên không có cầu và vì vậy phải dùng đò). Rõ ràng, hình ảnh đó đã không còn phù hợp với thời đại ngày nay nữa.

Thứ hai, nếu quan sát kỹ, ta sẽ thấy người đi đò (tương đương với học sinh) luôn ở trạng thái rất bị động. Thực vậy, người đi đò thường khi đã lên thuyền là đứng (hoặc ngồi im), phó mặc số phận của mình vào người lái đò cho đến hết đoạn sông. Hình ảnh như vậy rõ ràng không còn phù hợp với học sinh trong thời đại ngày nay.

Câu hỏi: “Nếu không phải là người lái đò thì ta nên dùng hình ảnh gì thay thế khi nói về nghề giáo?” đã đeo đẳng tôi một thời gian dài. Tôi cũng đem câu hỏi này đi hỏi nhiều đồng nghiệp nhưng vẫn chưa tìm được câu trả lời thực sự thỏa mãn.

Ảnh: L.G.
Ảnh: L.G.

Mặc dù vậy, nếu cứ phải gắn nhà giáo với sông hay thuyền thì ở thời điểm này, tự tôi đã có một hình ảnh tạm gọi là khả dĩ hơn, phù hợp hơn. Đó là hình ảnh người đội trưởng của một đội đua thuyền rồng.

Có 3 lý do để cho thấy hình ảnh này phù hợp hơn:

Thứ nhất, hình ảnh chiếc thuyền rồng đua hẳn nhiên là đẹp hơn, trang trọng hơn, xứng đáng với vị thế và vai trò của người thầy hơn một chiếc thuyền nan cũ kỹ của người lái đò.

Thứ hai, thuyền rồng thì không nhất thiết lúc nào cũng chỉ đua trên một khúc sông. Một đội thuyền rồng có thể đi thi từ giải này sang giải khác, đua ở khúc sông này sang khúc sông khác, tượng trưng cho nhiều hành trình tri thức khác nhau mà thầy-trò cùng phải chinh phục trong quá trình học tập. Điều này hẳn nhiên là khác một đoạn sông cũ mà người lái đò chèo đi chèo lại từ ngày này sang ngày khác, năm này sang năm khác.

Thứ ba, người đội trưởng của một đội đua thuyền rồng hẳn nhiên sẽ không phải là người duy nhất đưa con thuyền đi. Người này thường đứng ở đầu hoặc cuối thuyền để chỉ đạo (có khi kèm theo cả đánh trống) toàn đội đua. Điều này phù hợp với cách tiếp cận của giáo dục hiện đại ngày nay. Đó là việc thầy và trò ngày nay sẽ phải cùng đồng hành với nhau để dạy và học, qua đó thúc đẩy quá trình tiếp nhận tri thức, kỹ năng.

Nói như GS Hồ Ngọc Đại, đó là cách “thầy thiết kế - trò thi công”. Điều này khác hoàn toàn hình ảnh chỉ mỗi người thầy độc diễn giảng bài, trò im phăng phắc ngồi nghe, tương tự hình ảnh người lái đò cứ lầm lũi chèo, còn khách đi thuyền thì đứng (hoặc ngồi) im.

Sự làm mới hình ảnh ví von về người thầy ở trên thực ra đang đưa chúng ta đến một vấn đề căn cơ hơn, đó là: “Điều gì khiến người thầy ngày nay phải thay đổi?”, “người thầy ngày nay phải thay đổi cái gì và như thế nào?”. Phần tiếp theo của bài viết này xin được dành để trả lời 2 câu hỏi căn cơ kể trên:

Bối cảnh giáo dục thay đổi

Thực vậy, bối cảnh giáo dục ngày nay đã và đang thay đổi quá nhiều so với giáo dục của những năm trước. Xin được liệt kê những nội dung quan trọng nhất:

Đối tượng người học thay đổi

Thực vậy, người học ngày nay đa dạng hơn người học trước kia rất nhiều. Sự đa dạng trước tiên thể hiện ở độ tuổi của người học. Xu hướng học tập suốt đời kéo theo việc nhiều người lớn tuổi phát sinh nhu cầu học mới và quay lại nhà trường hoặc các lớp học để tìm kiếm tri thức, kỹ năng còn thiếu. Điều này, đôi khi dẫn đến thực tế: người học còn nhiều tuổi hơn người dạy - điều khoảng 10-20 năm trước ít phổ biến hơn nhiều. Bên cạnh đó, sự đa dạng còn có thể đến từ thành phần, quốc tịch, màu da của người học. Việc một lớp học có học trò đến từ nhiều nước khác nhau, có màu da, sắc tộc, tôn giáo khác nhau đã trở thành quá phổ biên ngày nay. Nó khác với hình ảnh của một lớp học “đơn sắc” của ngày trước rất nhiều.

Phương thức giảng dạy thay đổi

Sự tiến bộ của công nghệ thông tin và truyền thông đang làm cho phương thức giảng dạy ngày nay đa dạng và linh động hơn nhiều. Bên cạnh hình thức giảng bài truyền thống, người thầy ngày nay còn có thể giảng bài với nhiều hình thức khác, ví dụ như giảng bài từ xa - distance learning (tức là có thể không nhìn được từng mặt học trò) hay giảng bài online (tức là giảng bài trước một máy camera chứ không phải trước học trò). Sự tiến bộ này, thực tế đã giúp xử lý được 2 vấn đề mà giáo dục truyền thống không làm được: đó là năng suất (một người thầy ngày nay có thể dạy nhiều trò cùng lúc) và khoảng cách (một người thầy ngày nay có thể dạy học trò bất chấp khoảng cách địa lý).

Tài nguyên học tập thay đổi

Nếu như trước đây, người học chỉ có sách giáo khoa/giáo trình là tài liệu chính thì ngày nay, tài nguyên học tập có ở khắp mọi nơi mà chỉ cần một cái máy tính và vài cái kích chuột là người học có thể truy cập được một cách dễ dàng. Kéo theo đó, chúng ta cũng cần ý thức được rằng, hàm lượng tri thức ngày nay cũng đồ sộ hơn rất nhiều so với trước kia.

Người thầy ngày nay phải thay đổi như thế nào?

Bối cảnh thay đổi kéo theo người thầy cũng phải điều chỉnh mình để thay đổi theo. Việc người học trở nên đa dạng hơn sẽ tạo ra sức ép khiến người dạy phải tự trang bị thêm nhiều kiến thức, kỹ năng mới như: kỹ năng giao tiếp, kiến thức đa văn hóa, kiến thức tôn giáo hay liên cá nhân, kiến thức về tâm lý. Phương thức giảng dạy thay đổi cũng bắt buộc người dạy phải cập nhật các kiến thức và kỹ năng về công nghệ; bên cạnh kỹ thuật giảng dạy hay phương pháp sư phạm (hẳn nhiên, giảng bài trước ống kính camera sẽ khác giảng bài trước học viên truyền thống).

Tài nguyên học tập sẵn có và thay đổi liên tục khiến cho kiến thức, kỹ năng trong từng bài học, từng thời điểm có khi không quan trọng bằng việc dạy cho học trò phương pháp học cách học hoặc phương pháp tìm ra và cập nhật kiến thức, kỹ năng mới. Nói cách khác, người thầy ngày nay phải là người dạy cho người trò cách thức tìm ra kiến thức, kỹ năng đúng hơn là dạy cho người trò kiến thức, kỹ năng đúng là cái gì?

Một thay đổi cuối cùng mà người giáo viên phải thực hiện, thậm chí đây có thể xem là thay đổi quan trọng nhất và bao trùm hơn tất cả, đó chính là thay đổi về mặt “tư duy” của người thầy. Nó cũng tương tự như hình tượng ví von “chiếc đò” hay “chiếc thuyền rồng” đã trình bày. Nếu như mỗi người thầy ngày nay không dám vứt bỏ hình ảnh “chiếc đò” trong chính bản thân mình thì chắc chắn sẽ không có sự thay đổi nào sẽ được diễn ra.

Không thể không thay đổi

“Vai trò của giáo viên đang thay đổi như thế nào” thực tế, không phải là mới bởi đã có rất nhiều nhà giáo dục trên toàn thế giới đã, đang suy nghĩ và cố gắng trả lời câu hỏi này. Nếu gõ chữ “the changing role of teacher” (vai trò thay đổi của giáo viên) lên Google và Google scholar (trang chuyên biệt của Google chuyên về tài liệu khoa học) thì sẽ ra được hơn 73.000 và gần 200 kết quả tương ứng.

Điều này nghĩa là có thể đã có hơn 73.000 bài viết phổ thông và gần 200 bài viết học thuật về chủ đề sự thay đổi vai trò của giáo viên được nhiều nhà giáo, học giả trên khắp thế giới viết trong những năm qua.

Phạm Hiệp

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?