Vượt qua “Những ngày sóng gió”
Về cuộc đời khá đặc biệt của đồng chí Lê Giản, có lẽ độc giả Việt Nam chủ yếu được tiếp cận qua cuốn hồi ký “Lê Giản - Những ngày sóng gió” (nhà văn Đắc Trung chấp bút), NXB Thanh niên và NXB Công an nhân dân ấn hành qua các năm 1985, 1987, 2003, 2005, 2025. Theo lời kể của nhà văn Đắc Trung trong bài viết “Tôi ghi hồi ký của bác Lê Giản” được in trong cuốn sách “Đồng chí Lê Giản - Vị Tư lệnh đầu tiên của lực lượng Công an nhân dân”, phải 8 năm “thử thách” sau lời gợi ý và giới thiệu người viết hồi ký của nhà văn Học Phi, thì công việc ghi hồi ký mới bắt đầu.
Trong mấy năm liền săn tìm tài liệu, đối chiếu xác minh và hơn 4 tháng ông đã “nhốt mình” trong căn phòng nhỏ hoàn thiện bản thảo, đến tháng 2/1985, bản thảo “Lê Giản - Những ngày sóng gió” được ấn hành với số lượng 1,2 vạn bản. Nhà văn Đắc Trung bộc bạch: “Cuốn sách đó không chỉ là biểu tượng tình cảm của tôi với bác Lê Giản mà đó là tất cả sự tôn kính của tôi, của thế hệ chúng tôi đối với các bậc cách mạng tiền bối, những người được Bác Hồ giáo dục, rèn luyện. Họ sống với lý tưởng cao cả, lòng yêu nước nồng nàn, kiên trung, bất khuất, sẵn sàng hi sinh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc...”.
Có thể thấy, cuốn hồi ký “Lê Giản - Những ngày sóng gió” khi được viết ra với tâm thế “kể lại những sự việc đã diễn ra để cung cấp tài liệu lịch sử cho Đảng, cho Nhân dân chứ đâu vì danh vọng cá nhân...”, nên có một vị thế, giá trị vô cùng đặc biệt. Chính vì thế, cuốn sách “Đồng chí Lê Giản - Vị Tư lệnh đầu tiên của lực lượng Công an nhân dân” đã dành hơn 70 trang để trích in hồi ký “Lê Giản - Những ngày sóng gió” với giai đoạn quan trọng đồng chí Lê Giản hoạt động ở Cao Bằng cho đến khi đập tan âm mưu của Quốc dân Đảng cấu kết với thực dân Pháp phá hoại chính quyền non trẻ, mà dấu mốc là phá vụ án ở số 7, phố Ôn Như Hầu, ngày 12/7/1946.
Các bài viết quan trọng như: “Lê Giản - Quê hương, cuộc đời và sự nghiệp” của nhà văn Lê Duy Nghĩa, “Đồng chí Lê Giản với những đóng góp quan trọng xây dựng Nha Công an Trung ương và công tác Công an (1946-1952)” của Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Bình Ban - nguyên Viện trưởng Viện Lịch sử Công an, “Một chuyện về lời Bác dạy: Khôn khéo” của nhà báo Xuân Ba... đã khắc họa một cách rõ nét chân dung, nhân cách, trí tuệ của một nhà lãnh đạo tài năng.
Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Bình Ban nhận định: Cuốn sách “Đồng chí Lê Giản - Vị Tư lệnh đầu tiên của lực lượng Công an nhân dân” lần đầu tiên khắc họa khá đầy đủ về bức chân dung của vị tư lệnh ngành đầu tiên của lực lượng Công an, trong thời gian hơn 13 năm đảm nhiệm các cương vị lãnh đạo của lực lượng CAND, trong đó có gần 7 năm giữ chức vụ Giám đốc, Tổng Giám đốc Nha Công an Việt Nam (6/1946 - 9/1952) và 19 năm là Phó Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao (1960-1979).
Thông qua những hình ảnh chọn lọc, sinh động và những câu chuyện kể, bài viết, lời tự sự, tâm sự của các thế hệ lãnh đạo công an qua các thời kỳ, các bài viết của các nhà văn, nhà khoa học, nhà sử học, con cháu đại diện gia đình,... một lần nữa làm rạng rỡ thêm bức “chân dung lãnh đạo” và cuộc đời, sự nghiệp, cống hiến, đóng góp quan trọng của đồng chí Lê Giản - Vị Tư lệnh đầu tiên của lực lượng Công an đối với sự nghiệp bảo vệ an ninh, trật tự, nhất là trong những năm đầu, những thời khắc gay cấn của lịch sử khi vận mệnh Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa non trẻ ở thế “ngàn cân treo sợi tóc”...
Trưởng thành cùng cách mạng
Chân dung “Đồng chí Lê Giản - Vị Tư lệnh đầu tiên của lực lượng Công an nhân dân” qua cuốn sách đã được tái hiện tương đối đầy đủ với góc tiếp cận vừa khoa học vừa nhân văn. Đồng chí Lê Giản sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học với tên thật là Tô Gĩ tại thôn Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên (nay là xã Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên). Khi còn là học sinh, ông đã sớm giác ngộ cách mạng, tham gia Học sinh đoàn và Xích vệ đoàn - là những tổ chức ngoại vi của Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội.
Tháng 6/1930, đồng chí Lê Giản vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam - khi đó ông còn chưa tròn 17 tuổi, trở thành một trong những đảng viên trẻ nhất thời bấy giờ. Từ năm 1930 đến 1939, ông trải qua những năm tháng hoạt động ở Sài Gòn, Hải Phòng với nhiều lần bị mật thám Pháp bắt bớ, tra khảo nhưng không có bằng chứng nên chúng buộc phải trả tự do cho ông. Đến đầu năm 1940, do cơ sở bị lộ, ông bị chính quyền thực dân bắt giam, kết án và bị lưu đày ở Bắc Mê (Hà Giang), nhà tù Sơn La, sau đó bị đưa sang lưu đày ở đảo Madagascar vào tháng 5/1941 cùng các đồng chí Hoàng Đình Giong, Phan Bôi, Vũ Văn Địch, Nguyễn Thế Truyền.
Khi quân đội Anh chiếm lại được Madagascar, ông cùng các đồng chí của mình thể hiện nguyện vọng tham gia chống Phát xít cùng với quân Đồng minh. Ông được Cơ quan Tình báo Anh tiếp nhận và đưa sang Calcutta (Ấn Độ) huấn luyện về truyền tin để chuẩn bị về hoạt động tại Đông Dương cùng 6 đồng chí là Hoàng Đình Giong, Phan Bôi, Vũ Văn Địch, Đoàn Ngọc Rê, Nguyễn Văn Ngọc và Nguyễn Văn Phòng.
Trải qua khóa huấn luyện tình báo tại Ấn Độ, nhóm 7 người lần lượt được quân Đồng minh thả dù về lại mảnh đất quê hương. Đồng chí Lê Giản cùng đồng chí Hoàng Đình Giong nhảy dù thành công về mảnh đất Cao Bằng vào ngày 25/10/1944, may mắn gặp được đồng đội đón về căn cứ và báo cáo tổ chức. Ông tham gia nhiệm vụ xây dựng căn cứ địa ở Việt Bắc, tham gia xây dựng sân bay dã chiến Lũng Cò vào tháng 6/1945 và được coi là sân bay quốc tế đầu tiên của cách mạng Việt Nam.
Khi trở về Hà Nội vào tháng 10/1945, ông được Chính phủ Cách mạng lâm thời Việt Nam Dân chủ cộng hòa cử giữ chức vụ Phó Giám đốc Sở Liêm phóng Bắc bộ. Sau khi hợp nhất các Sở Liêm phóng và Sở Cảnh sát thành Việt Nam Công an vụ, ông đảm nhiệm chức Phó Giám đốc, rồi Giám đốc Việt Nam Công an vụ (thay ông Nguyễn Dương từ chức sau 37 ngày làm Giám đốc). Khi tên gọi Nha Công an Việt Nam đổi thành Nha Công an Trung ương, chức vụ của ông thay đổi thành Giám đốc Nha Công an Trung ương. Trên cương vị người đứng đầu ngành Công an khi nước nhà mới giành được độc lập, đồng chí Lê Giản đã hoạt động tích cực để bảo vệ chính quyền Việt Nam Dân chủ cộng hòa non trẻ, tổ chức và bảo vệ ATK Định Hóa... Đặc biệt là với vụ án số 7, phố Ôn Như Hầu được khám phá thành công đã trở thành một mốc son đối với lịch sử của ngành và lịch sử dân tộc.
Trung tá Nguyễn Thị Hoài Thanh - Phó trưởng Ban Biên tập sách điện tử CAND chia sẻ: “Được tham gia Ban Biên soạn cuốn sách về đồng chí Lê Giản - Vị Tư lệnh đầu tiên của lực lượng CAND là một trải nghiệm đặc biệt, để lại trong chúng tôi nhiều cảm xúc. Điều gây ấn tượng sâu sắc không chỉ là những sự kiện lớn được ghi lại trong sử liệu, mà còn là những chi tiết tưởng như nhỏ bé nhưng giúp hình dung chân thực hơn về con người Lê Giản: một cán bộ tận tụy, quyết đoán, sâu sát thực tiễn và luôn đặt lợi ích của cách mạng, của đất nước và nhân dân lên trên hết. Mỗi tư liệu được tìm thấy giống như một mảnh ghép quý, giúp bức tranh về cuộc đời và sự nghiệp của đồng chí ngày càng đầy đặn, rõ nét. Chúng tôi mong rằng, cuốn sách không chỉ góp phần làm sáng tỏ cuộc đời, sự nghiệp của đồng chí Lê Giản, mà còn giúp các thế hệ hôm nay hiểu hơn về những năm tháng gian lao, vẻ vang của lực lượng Công an nhân dân và thêm trân trọng những giá trị được các thế hệ đi trước vun đắp...”.
