Năng lực văn hóa số - phẩm chất của công dân thời đại số
Cốt lõi của văn hóa số, theo cách tiếp cận phổ biến là, lấy con người làm trung tâm, giá trị nhân văn làm nền tảng, công nghệ làm phương tiện, trách nhiệm xã hội làm chuẩn mực. Giáo dục, rèn luyện năng lực văn hóa số không chỉ dừng ở việc sử dụng thành thạo thiết bị, phần mềm, còn biết lựa chọn thông tin, phân biệt đúng sai, nhận diện nguy cơ, tôn trọng quyền riêng tư, ứng xử nhân văn trên không gian mạng. Thành thạo AI nhưng thiếu tư duy phản biện, vẫn có thể dễ bị tiếp nhận thông tin sai lệch. Sáng tạo nội dung nhưng thiếu ý thức bản quyền, vẫn có thể vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Có rất nhiều lượt theo dõi nhưng lại xúc phạm, kích động, lan truyền tin giả, dứt khoát không thể được coi là có văn hóa số…
Trong bối cảnh hiện nay, một thành tố quan trọng, cơ bản của năng lực văn hóa số là văn hóa kiểm chứng.
Văn hóa kiểm chứng trước hết là không vội tin, không vội chia sẻ. Trước một thông tin gây sốc, cần tự hỏi: Nguồn tin từ đâu? Ai đưa tin? Có đáng tin cậy không? Hình ảnh có đúng sự việc, đúng thời điểm không? Phát ngôn có bị cắt khỏi ngữ cảnh không? Thông tin nhằm mục đích gì? Chỉ cần một khoảng dừng để kiểm tra cũng có thể ngăn chặn thông tin sai lệch lan truyền đến hàng nghìn, hàng triệu người. AI có thể tạo ra hình ảnh, video, giọng nói, văn bản có độ chân thực cao. Tin giả, thông tin xuyên tạc, nội dung thao túng cảm xúc, lừa đảo trực tuyến và bạo lực mạng ngày càng tinh vi. Vì thế, kiểm chứng không còn chỉ là thao tác nghiệp vụ của nhà báo, nhà nghiên cứu, mà phải trở thành nếp văn hóa của mỗi công dân.
Trên không gian mạng, mỗi cá nhân vừa là người tiếp nhận, vừa là một mắt xích sản xuất và lan truyền thông tin. Một cú nhấp chuột tưởng vô hại, lại có thể góp phần biến tin giả thành "sự thật" trong nhận thức cộng đồng. Vì vậy, câu hỏi "Thông tin này có đúng không?" phải trở thành phương châm ứng xử thường trực. Cùng với văn hóa kiểm chứng là ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng danh dự, nhân phẩm người khác. Không đạo văn, không giả mạo hình ảnh, giọng nói. Không lợi dụng AI tạo dựng nội dung gây tổn hại xã hội. Mỗi công dân số cần hiểu rõ nguyên tắc: tự do biểu đạt luôn đi cùng trách nhiệm pháp lý và đạo đức.
Xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh
Giáo dục năng lực văn hóa số không thể chỉ đặt lên vai nhà trường hay từng cá nhân. Đó phải là quá trình phối hợp giữa gia đình, nhà trường, các tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan truyền thông, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý nhà nước. Cần hệ thống hóa, tích hợp các nội dung giáo dục văn hóa số trong chương trình giáo dục phổ thông thành một định hướng giáo dục có hệ thống, xuyên suốt. Không chỉ dạy sử dụng thiết bị, tìm kiếm thông tin, còn phải hướng dẫn đánh giá độ tin cậy của nguồn tin, nhận diện nội dung giả mạo, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng AI có trách nhiệm, tôn trọng bản quyền và ứng xử văn minh. Cần chuyển từ truyền thụ sang tổ chức thực hành, xử lý tình huống để học sinh vận dụng vào đời sống.
Gia đình cần đồng hành với con em trong sử dụng Internet. Không chỉ kiểm soát thời gian, quan trọng hơn là hướng dẫn lựa chọn nội dung, duy trì thói quen đọc sách, giao tiếp trực tiếp, rèn luyện khả năng tập trung và cân bằng giữa đời sống thực với thế giới ảo. Cần phát huy vai trò tiên phong của thanh niên trong xây dựng cộng đồng số tích cực, lan tỏa thông tin tốt đẹp, sáng tạo sản phẩm văn hóa có giá trị và đấu tranh với thông tin sai trái, độc hại.
Đặc biệt, cần xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, có kỷ cương, giàu tính nhân văn. Trong bối cảnh các nền tảng số có khả năng tác động sâu rộng đến nhận thức, hành vi và thị hiếu cộng đồng, không thể chỉ hướng việc giáo dục, rèn luyện năng lực văn hóa số tới các cá nhân, cần phải đặt trách nhiệm văn hóa, trách nhiệm xã hội lên các nền tảng công nghệ. Cùng với giáo dục, nâng cao nhận thức và ý thức tự giác của người sử dụng, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế giám sát, chế tài xử lý vi phạm, đồng thời xác lập rõ trách nhiệm của các nền tảng số trong kiểm soát nội dung, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền lợi người dùng, nhất là trẻ em.
Làm trong sạch môi trường văn hóa số không chỉ là loại bỏ nội dung xấu, độc. Cơ bản hơn là chủ động tạo ra và lan tỏa nội dung tốt. "Lấy cái đẹp dẹp cái xấu" không nên coi là khẩu hiệu, mà là phương châm, nguyên tắc giáo dục. Cần khuyến khích những sản phẩm có tri thức, giá trị thẩm mỹ, khả năng định hướng nhận thức, nuôi dưỡng tâm hồn. Các tác phẩm văn học, nghệ thuật, chương trình giáo dục, sản phẩm truyền thông chất lượng cao về lịch sử, văn hóa, con người Việt Nam cần được đầu tư, phổ biến bằng phương thức hiện đại. Đây cũng là một phương diện quan trọng của sứ mệnh bảo vệ bản sắc và chủ quyền văn hóa trong kỷ nguyên số.
Thế hệ trẻ - Làm chủ công nghệ để bước vào tương lai
Một nguy cơ cần quan tâm là việc sử dụng công nghệ thiếu kiểm soát có thể dẫn đến lệ thuộc mạng xã hội, suy giảm khả năng tập trung, hạn chế thói quen đọc sâu và tư duy độc lập. Khi AI có thể trả lời nhanh nhiều câu hỏi, càng phải tránh tâm lý phó mặc tư duy cho máy móc. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, tổng hợp tài liệu, dịch thuật, sáng tạo nội dung. Nó không thể thay thế lý tưởng, lương tri, tình yêu thương, trách nhiệm đạo đức, hợp tác, thấu cảm. Sử dụng AI phải đi cùng kiểm tra kết quả, minh bạch khi cần thiết, không đánh tráo sản phẩm của máy thành thành quả cá nhân. Giáo dục năng lực văn hóa số không chỉ giúp người trẻ tránh những tác động tiêu cực, quan trọng hơn, giúp họ trở thành chủ thể sáng tạo lan tỏa các giá trị văn hóa trong không gian số.
Lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân ái, nghĩa tình, ý thức cộng đồng và khát vọng cống hiến vẫn là những giá trị nền tảng định hướng hành động của thế hệ trẻ thời đại số. Lịch sử từng được viết nên bởi những thế hệ thanh niên sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc. Hôm nay, lịch sử tiếp tục được viết bởi những người trẻ biết làm chủ tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo, có văn hóa, bản lĩnh, trách nhiệm cao với cộng đồng. Năng lực văn hóa số không chỉ là năng lực thích ứng, còn là năng lực bảo vệ, sáng tạo và phát triển các giá trị văn hóa dân tộc trong môi trường số.
"Kiến tạo tương lai" không chỉ là khẩu hiệu, phải được chuyển hóa thành năng lực và hành động cụ thể trong thực tế. Biết sử dụng công nghệ nhưng không lệ thuộc vào công nghệ, tiếp nhận cái mới mà vẫn giữ bản sắc, sáng tạo đi đôi với trách nhiệm, càng hội nhập sâu càng hướng về Tổ quốc, xây dựng năng lực văn hóa số vì thế không chỉ là nhiệm vụ giáo dục, còn là yêu cầu chiến lược trong phát triển văn hóa, phát triển con người và bảo vệ chủ quyền quốc gia thời đại số.