Những bãi bồi đang thiếu nước
Quan sát bờ bãi của những dòng sông, ai cũng hiểu những mùa phù sa không thể đắp bồi chỉ qua một đêm hay một năm, một tháng. Mỗi mùa nước lên xuống chỉ để lại một lớp mỏng phù sa trên đất. Nhưng việc bồi đắp qua nhiều năm tháng lại tạo nên những bãi bồi xanh tốt, cho những mùa trồng trọt tốt tươi. Việc đọc sách của trẻ em cũng vậy. Một cuốn sách không giúp trẻ em giỏi lên sau một tuần, không cộng thêm điểm trong kỳ thi sắp tới. Vì thế, giữa lịch học dày đặc và chiếc điện thoại luôn sáng màn hình, đọc sách không phải là ưu tiên mà thường là việc dễ bị gác sang một bên nhanh nhất.
Câu hỏi đặt ra trong thời đại số hóa không còn là đọc sách tốt hay không tốt mà là: nếu để những mùa phù sa của sách trôi qua, thế hệ trẻ sẽ mất những gì, mỗi người lớn có phần trách nhiệm nào trong sự mất mát ấy?
Học sinh Việt Nam có lười không? Cũng khảo sát ấy cho thấy học sinh Việt Nam thích ứng nhanh với công nghệ, với AI, dành nhiều thời gian dùng thiết bị số cho việc học, trung bình 2,2 giờ mỗi ngày ở trường, so với 1,7 giờ của các nước phát triển. Như vậy, khi quỹ thời gian một ngày không đổi, nếu giờ học và giờ dùng thiết bị số tăng lên, việc đọc thật sự, đọc thưởng thức, đọc say mê, đọc trọn vẹn một cuốn sách dễ bị đẩy dần ra khỏi đời sống của trẻ em. Thứ tự ưu tiên của trẻ đang nghiêng về những gì thiết thực, đo đếm được như điểm số, kỹ năng, giải trí nhanh, hơn là những niềm vui, nỗi đau, những trải nghiệm vô hình mà sách mang lại.
Ở tuổi Tiểu học và Trung học cơ sở, trẻ còn nhiều tò mò, háo hức với những câu chuyện, bài thơ từ sách. Nhưng một khảo sát của Hội Xuất bản Việt Nam tại TP Hồ Chí Minh năm 2019, với 1.600 phiếu lại ghi nhận: "cấp độ yêu thích đọc sách ở cấp 1 chỉ 42%, cấp 2 là 36%; cấp độ thường xuyên đọc của hai nhóm này cũng dưới 50%. Đáng lưu ý là thời gian dành cho việc đọc sách của hai nhóm này ít hơn nhiều so với thời gian dành cho các thiết bị điện tử như iPad, điện thoại di động. Kết quả này phần nào phản ánh thực trạng việc đọc đang không còn hấp dẫn, không còn là lựa chọn ưu tiên của trẻ em trong xã hội hiện đại.
Từ đó đặt ra vấn đề, những hạt giống của việc đọc sách nếu không được gieo sớm trên đất ẩm và tơi xốp, sẽ khó nảy mầm trên những lớp đất cứng hơn của tuổi thanh niên. Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận một thực tế, thời gian dành cho nghỉ ngơi, thư giãn thực tế của trẻ em hiện nay đang bị thu hẹp bởi số lượng bài vở, các lớp học thêm kiến thức và kỹ năng, các lớp luyện thi với học sinh chuyển cấp. Một đứa trẻ về nhà lúc tối muộn, mệt rã rời sẽ chọn gì để nghỉ ngơi: điện thoại, tivi hay một cuốn sách? Dễ thấy là khó có thể chọn sách. Nguyên nhân không phải vì các em lười mà vì việc đọc đòi hỏi một chút tâm trí còn dư, thứ mà các em đã tiêu cạn cho bài vở sau một ngày dài.
Trung học phổ thông là lứa tuổi các em va chạm nhiều nhất trong các mối quan hệ ngày càng rộng mở, cũng là lúc những băn khoăn về ý nghĩa sống, về giá trị bản thân, về định hướng cuộc đời, về tốt xấu trở nên thường trực. Giai đoạn vàng này rất phù hợp để đọc văn học kinh điển, triết học, khoa học, lịch sử và văn hóa. Những cuốn sách, nếu được đọc và trao đổi cùng bè bạn, thầy cô, cha mẹ, có thể trở thành điểm tựa tinh thần để các em gặp sóng gió vẫn khó lòng đi lạc. Nhưng thực tế, ba năm cuối cấp lại là ba năm học sinh chịu nhiều áp lực thi cử nhất và thiếu thốn thời gian để đọc sách.
Lấp đầy những khoảng trống
Tâm hồn một đứa trẻ, cũng như tâm hồn mỗi con người, nếu xuất hiện khoảng trống sẽ dễ bị những thứ khác nhanh chóng lấp đầy. Vì vậy, những khoảng trống do ít đọc sẽ được lấp bằng các sản phẩm giải trí khác. Không gian mạng luôn có sẵn video ngắn gây cười, tin tức giật gân, video quảng cáo…, không ít trong đó dễ dãi và độc hại.
Với những trẻ em đã quen đọc sách, quen đặt câu hỏi và suy tư trước những vấn đề từ sách, các em sẽ có một lớp vắc xin đề kháng để không dễ bị cuốn theo những nội dung vô bổ hay độc hại. Đọc sách vì thế không chỉ là câu chuyện văn hóa mà còn là cách bảo vệ trẻ em từ bên trong, bền bỉ và lâu dài.
Vấn đề đọc sách không còn chỉ là câu chuyện trong mỗi gia đình hay lớp học mà đã trở thành vấn đề chính sách. Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư và Quyết định 1062/QĐ-TTg của Thủ tướng năm 2026 đặt mục tiêu đến năm 2030 mỗi người Việt đọc 7 đến 8 cuốn sách mỗi năm, đồng thời giao nghiên cứu đưa tiết đọc sách thành môn tự chọn trong trường học.
Điều người lớn nên làm là giữ cho việc đọc sách trong mỗi tiết học, mỗi ngôi nhà là những mùa phù sa có thật, không trở thành điểm số của một môn học với áp lực phải hoàn thành.
Những nghiên cứu về việc đọc của Louise Rosenblatt, nhà nghiên cứu người Mỹ phân biệt hai lối đọc: đọc để mang đi một thông tin, một đáp án, và đọc thẩm mỹ, sống trọn vẹn với những cảm xúc, hình dung, suy nghĩ nảy ra ngay trong lúc đọc. Nghiên cứu của Wolfgang Iser thì cho rằng văn bản văn học luôn có những "chỗ trống" mà người viết không nói ra, người đọc phải tự lấp bằng vốn sống của mình. Việc đọc của trẻ em hôm nay đang nghiêng về lối đọc thứ nhất: đọc để tìm ý chính, để làm bài, để thuộc dàn ý. Việc thiếu thời gian và tâm trí để đọc theo lối đọc thứ hai, để "sống" và lấp đầy những khoảng trống từ sách bằng trải nghiệm cá nhân khiến trẻ em mất dần những khoảnh khắc rung động, những suy tư cùng trang sách. Những khoảnh khắc rung động và suy tư ấy chính là nơi giá trị thẩm mỹ được hình thành. Qua ngày tháng, từng chút một như phù sa bồi đắp cho bờ bãi tâm hồn trẻ thơ, giúp trẻ em có một chiếc la bàn cho đời sống tinh thần để có thể đi mà không lạc.
Làm sao để trao sách cho trẻ?
Thụy Điển, nơi từng sớm đưa máy tính bảng vào lớp học, những năm gần đây đang dành nguồn lực trở lại cho sách giáo khoa in và siết việc dùng điện thoại ở trường. Phần Lan có chương trình tặng túi sách cho trẻ sơ sinh qua các trạm y tế trẻ em, và nhà nước duy trì chương trình này bằng ngân sách. Hai quốc gia, hai cách làm nhưng cùng chia sẻ vấn đề: văn hóa đọc cần ngân sách, cần thể chế và những hành động cụ thể.
Có lẽ, ở trường học: tiết đọc sách tự chọn nên là giờ trẻ được tự chọn sách, không ai chấm điểm niềm vui của các em; mỗi thư viện cần một người biết giới thiệu sách cho từng lứa tuổi, chứ không chỉ một người giữ chìa khóa; trong giờ văn, đôi khi chỉ cần hỏi "em cảm thấy gì" trước khi hỏi "ý chính là gì". Với mỗi gia đình, nên có mười lăm phút mỗi tối đọc và trò chuyện cùng con, không kiểm tra, không bắt tóm tắt sách; cha mẹ đọc sách trước mặt con thay vì bị cuốn vào màn hình ti vi hay điện thoại. Tấm gương thực tế chính là bài học mang giá trị không lời.
Không ai đo được phù sa của một mùa nước. Người ta chỉ thấy nó nhiều năm sau, trong màu xanh của bãi bồi. Những cuốn sách trao cho trẻ hôm nay cũng vậy. Chúng không hiện diện kết quả ngay trong điểm số, nhưng sẽ hiện trong cách một con người lắng nghe, thấu hiểu, đặt câu hỏi và chọn hướng đi cho đời mình. Mỗi mùa phù sa, dù mỏng đến đâu, đều cần người lớn chung tay vun bồi cho những tâm hồn trẻ thơ.