"Yêu cầu cơ bản" từ Washington
Trong phát biểu mới đây, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã yêu cầu Iran thể hiện cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân bằng cách thay đổi chương trình làm giàu uranium. Theo Reuters, ông Vance đặt câu hỏi: “Nếu không muốn sở hữu vũ khí hạt nhân, vậy tại sao các bạn cần uranium được làm giàu tới mức 60%?”.
“Nếu muốn chứng minh cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân, đừng sản xuất uranium được làm giàu ở mức cao. Đó là một yêu cầu cơ bản”, Phó Tổng thống Mỹ nhấn mạnh.
Theo các chuyên gia, quá trình làm giàu uranium cho phép nguyên liệu này được sử dụng làm nhiên liệu cho các lò phản ứng hạt nhân hoặc ở mức độ làm giàu cao hơn nhiều là phục vụ chế tạo vũ khí hạt nhân.
Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) từng xác nhận Iran đã làm giàu uranium tới mức 60%, thấp hơn ngưỡng khoảng 90% thường được coi là cấp độ sử dụng cho vũ khí hạt nhân.
Ông Vance cũng tiết lộ Washington đang trao đổi với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi, dù thừa nhận phía Mỹ chưa hoàn toàn nắm rõ cơ chế ra quyết định của Tehran.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tiếp tục thể hiện lập trường cứng rắn khi phát biểu trước báo giới tại Athens, Hy Lạp. “Iran không thể sở hữu vũ khí hạt nhân. Đơn giản là vậy, không có gì phải bàn cãi”, ông Rubio tuyên bố, đồng thời cáo buộc Tehran đã bỏ lỡ nhiều cơ hội đạt được thỏa thuận với Washington.
Người đứng đầu ngành ngoại giao Mỹ còn cho rằng Iran đã “hoàn toàn mất quyền kiểm soát” eo biển Hormuz, trong khi nền kinh tế nước này đang suy giảm nghiêm trọng dưới tác động của các biện pháp trừng phạt.
Theo ông Rubio, sức ép kinh tế đang đẩy Iran đến tình trạng đặc biệt khó khăn mà rất ít quốc gia từng phải đối mặt. Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo xung đột sẽ kết thúc theo “cách nhẹ nhàng hoặc không mấy dễ chịu”.
Giới phân tích nhận định, những phát biểu và diễn biến nêu trên phản ánh chiến lược tiếp tục gây sức ép của Mỹ đối với Tehran. Tuy nhiên, việc ông Vance chỉ đề cập đến yêu cầu cắt giảm đáng kể năng lực làm giàu uranium, thay vì buộc Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động này, có thể cho thấy Washington đang để ngỏ một số dư địa thỏa hiệp.
Tehran phản ứng ra sao?
Tính tới thời điểm hiện nay, Iran vẫn chưa đưa ra bình luận chính thức về phát biểu của Phó Tổng thống Mỹ. Tuy nhiên, Aljazeera hôm 7/10 dẫn lời một quan chức cấp cao Iran cho biết, những yêu cầu và đề xuất mới của Washington liên quan đến chương trình hạt nhân nước này vẫn chưa phù hợp với lập trường của Tehran.
Theo quan chức Iran, những đề xuất của Washington vẫn tồn tại khác biệt lớn so với các điều kiện mà Tehran đặt ra. Phía Iran nhiều lần khẳng định lập trường bảo vệ quyền làm giàu uranium, đồng thời cho rằng các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân chỉ có thể được tiến hành khi những yêu cầu của nước này được đáp ứng.
Hãng thông tấn chính thức IRNA dẫn lời Tổng thống Pezeshkian nhấn mạnh: “Cho đến nay, họ đã tấn công chúng tôi ba lần sau các cuộc đàm phán". Nhà lãnh đạo Iran nêu rõ rằng việc đàm phán với một đối thủ liên tục sử dụng các biện pháp trừng phạt, gây sức ép, khó có thể mang lại kết quả thực chất.
Iran khẳng định không đóng cánh cửa ngoại giao, nhưng theo Ngoại trưởng Araghchi, chỉ những cuộc đàm phán dựa trên nguyên tắc công lý và công bằng mới có thể đưa cuộc xung đột đến hồi kết.
Theo giới phân tích, những bất đồng hiện nay không chỉ giới hạn ở chương trình hạt nhân, mà còn liên quan đến hàng loạt vấn đề kinh tế và an ninh khu vực. Giáo sư Simon Mabon, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster (Anh), nhận định với Aljazeera rằng khả năng Iran thực sự tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân từ lâu vẫn ở mức thấp.
Chuyên gia này cho rằng Washington đang tìm cách nới lỏng lập trường đối với vấn đề hạt nhân, nhưng đây chưa phải trở ngại lớn nhất từ góc nhìn của Tehran. Những yêu cầu liên quan đến trừng phạt, tài sản bị đóng băng và chấm dứt giao tranh mới là các điều kiện có ý nghĩa quyết định đối với khả năng đạt được một thỏa thuận.
Tehran cũng muốn chấm dứt xung đột tại Lebanon và đạt được một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài tại khu vực vùng Vịnh.
Bên cạnh đó, theo Giáo sư Mabon, việc Mỹ dường như đang điều chỉnh lập trường về chương trình làm giàu uranium của Iran có thể phản ánh những nghi ngại của Washington đối với mức độ phục hồi thực sự của hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.
“Nếu người Mỹ tin tưởng rằng eo biển đã thực sự được mở cửa hoàn toàn, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận với những điều kiện cứng rắn hơn”, chuyên gia này nhận định.
Trong diễn biến mới nhất, Reuters ngày 8/10 dẫn dữ liệu của công ty phân tích Kpler cho biết hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz đã giảm xuống mức thấp nhất trong hơn hai tháng, sau hàng loạt vụ tấn công tàu chở dầu. Riêng ngày 6/10, chỉ có bảy tàu chở hàng hóa đi qua tuyến hàng hải chiến lược này, trong khi lượng dầu thô vận chuyển giảm xuống còn khoảng 74% mức trước xung đột.
Diễn biến này trái ngược với tuyên bố trước đó của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio rằng Iran đã mất quyền kiểm soát hoàn toàn đối với Hormuz.
Trước đó, một cố vấn của Tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) thông tin, Iran sẽ sớm đóng các tuyến đường hàng hải qua eo biển Hormuz mà Tehran cho là bất hợp pháp.
Như vậy, dù yêu cầu mới của Mỹ có thể mở ra dư địa thỏa hiệp về chương trình làm giàu uranium, triển vọng nối lại đàm phán vẫn phụ thuộc vào việc hai bên có tìm được tiếng nói chung đối với những bất đồng rộng hơn, đặc biệt là trình tự thực hiện các cam kết và những bảo đảm về an ninh, kinh tế mà Tehran đang tìm kiếm.
