Cánh cửa ngoại giao chưa khép lại
Sau các cuộc đàm phán tại Tehran hôm 30/10 và Qatar ngày 31/10, giới chức Iran phát tín hiệu rằng một thỏa thuận vẫn có thể đạt được, với điều kiện những yêu cầu của Tehran phải được thực hiện một cách thực chất. Tuy nhiên, cùng với những tuyên bố về khả năng tiếp tục đối thoại, Iran cũng nhấn mạnh nước này đã sẵn sàng mở rộng các cuộc tấn công, thậm chí tiến hành hành động quân sự phủ đầu nếu nhận thấy chiến tranh là điều không thể tránh khỏi.
Trả lời phỏng vấn kênh Al Jazeera hôm 31/10, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định Tehran đã chuẩn bị cho mọi kịch bản. Ông cho biết Iran đã nâng cấp năng lực vũ khí, khắc phục những điểm yếu trong hệ thống phòng thủ và thử nghiệm các loại vũ khí mới. Theo người đứng đầu ngành ngoại giao Iran, lực lượng vũ trang nước này hiện đang ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu ở mức cao nhất.
Những tuyên bố trên được đưa ra trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đề cập đến triển vọng đàm phán, nhưng cũng bày tỏ sự thiếu tin tưởng đối với Tehran. Phát biểu với báo giới hôm 31/10, ông Trump cho biết các cuộc thương lượng đang diễn ra tương đối thuận lợi, song nhấn mạnh giới chức Iran không phải là đối tác đáng tin cậy.
Trước đó, ông Trump nhiều lần đề cập khả năng tiếp tục tấn công các cơ sở hạ tầng dân sự của quốc gia Trung Đông này. Trong những tuần gần đây, ông thậm chí gợi ý một chiến dịch quân sự mới có thể được tiến hành sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ ngày 3/11.
Tại một sự kiện Halloween ở khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago, bang Florida, ông Trump tuyên bố Mỹ vẫn còn một hoặc hai mục tiêu cần xử lý, nhưng có thể hoàn thành việc tấn công chỉ trong khoảng 10 phút. Tổng thống Mỹ được cho là đang đề cập đến khả năng tiếp tục không kích các cơ sở hạt nhân của Iran.
Bất đồng về điều kiện và trình tự thực hiện thỏa thuận
Một trong những kết quả đáng chú ý từ các cuộc tiếp xúc thông qua trung gian Qatar là việc Iran thể hiện sự linh hoạt hơn về thời gian thực hiện đề xuất mở lại một phần eo biển Hormuz.
Theo Ngoại trưởng Abbas Araghchi, trước đây Tehran đề xuất khoảng thời gian 7 ngày để triển khai phương án này, nhưng hiện đã rút ngắn xuống còn 2 ngày. Động thái được đánh giá là tín hiệu cho thấy Iran sẵn sàng điều chỉnh một số nội dung nhằm tạo điều kiện thúc đẩy tiến trình đàm phán.
Bà Negar Mortazavi, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Chính sách quốc tế, nhận định có những dấu hiệu cho thấy Washington cũng quan tâm đến một giải pháp thông qua thương lượng. Bằng chứng là các cuộc tiếp xúc do Qatar làm trung gian vẫn được duy trì, cùng với những động thái liên hệ gần đây của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance.
Tuy nhiên, theo bà Mortazavi, trở ngại cốt lõi nằm ở sự khác biệt về điều kiện và trình tự thực hiện các cam kết. Iran muốn Mỹ đưa ra một loạt nhượng bộ, trong khi Washington yêu cầu Tehran phải đạt được tiến triển về chương trình hạt nhân trước khi xem xét những bước đi tiếp theo. Nói cách khác, mỗi bên đều muốn đối phương hành động trước.
Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia cao cấp về Iran thuộc Nhóm Khủng hoảng quốc tế (ICG), cho rằng đề xuất rút ngắn thời gian thực hiện xuống còn 2 ngày phản ánh sự linh hoạt nhất định của Tehran. Điều này có thể giúp cả hai bên đạt được một thành quả ngoại giao ban đầu mà chưa cần giải quyết ngay những bất đồng căn bản.
Tuy nhiên, theo chuyên gia này, những tuyên bố cứng rắn về quân sự cũng cho thấy giới hạn của cơ hội ngoại giao hiện nay. Iran dường như quyết tâm ngăn chặn kịch bản từng xảy ra trước đây, khi các cuộc đàm phán hoặc thỏa thuận ngừng bắn tạm thời bị nối tiếp bởi những đợt tấn công quân sự mới. Mục tiêu của Tehran là khiến bất kỳ cuộc tấn công nào trong tương lai cũng phải trả giá đắt và trở nên khó lường, buộc Washington phải cân nhắc lại lựa chọn sử dụng vũ lực.
Trong khi các cuộc đàm phán đang diễn ra, Văn phòng Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei cho biết ông đã có cuộc gặp với các chỉ huy quân sự cấp cao, yêu cầu duy trì năng lực răn đe tối đa và sẵn sàng đáp trả ngay lập tức, không bị giới hạn về phạm vi địa lý, trước bất kỳ mối đe dọa nào.
Ông Khamenei nhấn mạnh các mục tiêu đáp trả có thể bao gồm cả những tài sản hữu hình và phi vật thể của Mỹ và Israel. Trước đó, giới chức Iran từng cảnh báo rằng nếu cơ sở hạ tầng dân sự của nước này tiếp tục bị tấn công, các tuyến cáp ngầm dưới biển và những công trình hạ tầng khác trong khu vực cũng có thể trở thành mục tiêu.
Sau tuyên bố của Lãnh tụ tối cao, các chỉ huy Bộ Tổng tham mưu lực lượng vũ trang, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và quân đội chính quy lần lượt khẳng định sẵn sàng triển khai các cuộc tấn công bằng tên lửa, thiết bị bay không người lái (UAV) và những phương tiện quân sự khác nếu xung đột leo thang.
Truyền thông nhà nước Iran ngày 1/11 cũng phát sóng hình ảnh các tên lửa và UAV được đưa ra từ những kho chứa ngầm quy mô lớn, từng được sử dụng trong 8 tháng xung đột vừa qua.
Eo biển Hormuz tiếp tục là điểm nóng
Trong khi triển vọng ngoại giao vẫn chưa rõ ràng, tình hình an ninh tại eo biển Hormuz và các vùng biển lân cận tiếp tục diễn biến phức tạp.
Các tàu thuyền không phối hợp với Cơ quan quản lý eo biển Vịnh Ba Tư – tổ chức do Iran thành lập nhằm thực thi quyền kiểm soát tại tuyến hàng hải chiến lược này – vẫn đối mặt với nguy cơ bị tấn công. Ít nhất 4 tàu chở dầu được xác định đã bị tấn công trong hai ngày cuối tuần qua.
Theo Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO), một tàu chở khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) đã bị trúng 3 vật thể nghi là đạn tấn công của Iran hôm 31/10, tại vị trí cách đảo Lavan của Iran khoảng 74km về phía Nam.
Phát biểu trên truyền hình nhà nước tối 31/10, quan chức an ninh Iran Mohsen Rezaei cảnh báo hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz và các vùng biển xung quanh sẽ không thể trở lại bình thường nếu Mỹ không có những bước đi đáp ứng các điều kiện của Tehran.
Theo ông Rezaei, để tiến trình đàm phán có thể tiếp tục, Washington cần dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đang cản trở hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và phần lớn hoạt động thương mại của Iran qua các cảng phía Nam. Ngoài ra, Mỹ phải cấp các miễn trừ đối với lệnh trừng phạt dầu mỏ, giải phóng tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài, chấm dứt các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận trong khu vực, bao gồm cả Lebanon, đồng thời công nhận thỏa thuận song phương giữa Iran và Oman về eo biển Hormuz.
Về phía Mỹ, chính quyền Tổng thống Donald Trump tiếp tục khẳng định hiệu quả của chiến dịch mang tên “Operation Economic Outcast”, dựa trên các biện pháp phong tỏa, trừng phạt và gây sức ép đối với hoạt động thương mại đường bộ cũng như hàng không của Iran.
Báo Axios dẫn một báo cáo của Bộ Tài chính Mỹ cho biết không có lô dầu mới nào được bốc lên các tàu chở dầu tại những cảng xuất khẩu của Iran kể từ ngày 25/8. Báo cáo cũng ghi nhận lượng dầu thô Iran được vận chuyển ra nước ngoài giảm, trong khi lạm phát tính theo năm của nước này tiến sát mức 90% trong tháng 9 và đồng nội tệ tiếp tục mất giá.
Những diễn biến mới cho thấy Mỹ và Iran đang đứng trước một thời điểm có ý nghĩa quyết định đối với cục diện cuộc chiến. Những tín hiệu linh hoạt từ các cuộc tiếp xúc thông qua trung gian Qatar cho thấy hai bên chưa hoàn toàn từ bỏ con đường ngoại giao. Tuy nhiên, việc Washington tiếp tục duy trì sức ép kinh tế, trong khi Tehran kiên quyết yêu cầu dỡ bỏ phong tỏa và bảo đảm các lợi ích chiến lược, khiến khoảng cách giữa hai bên vẫn rất lớn.
