Nga–châu Phi: Khi hợp tác kinh tế trở thành ưu tiên chiến lược

Từ cam kết đến hợp tác kinh tế dài hạn

Chỉ hai ngày sau khi Hội nghị thượng đỉnh Nga–châu Phi lần thứ ba khép lại, một trong những kết quả hợp tác đáng chú ý đã được công bố. Hôm 31/10, Ngoại trưởng Ghana Samuel Okudzeto Ablakwa cho biết, Nga nhất trí phối hợp phát triển nhà máy điện hạt nhân công suất 2.000 MW tại quốc gia Tây Phi này, nhằm tăng cường an ninh năng lượng và hỗ trợ công nghiệp hóa.

Theo Reuters, hai nước cũng đạt thỏa thuận thúc đẩy hợp tác quốc phòng, nông nghiệp và giáo dục. Dù nguồn vốn và tiến độ dự án điện hạt nhân chưa được xác định, thỏa thuận cho thấy nỗ lực của Moskva nhằm mở rộng quan hệ với các đối tác châu Phi thông qua những dự án kinh tế dài hạn.

Trước đó, Tổng giám đốc Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Nga Rosatom, ông Alexei Likhachev, thông tin rằng tập đoàn đang thảo luận các dự án điện hạt nhân quy mô lớn với Uganda, Ghana, Ethiopia và Ai Cập. Chín quốc gia châu Phi khác cũng bày tỏ quan tâm đến công nghệ nhà máy điện hạt nhân nổi của Nga.

Những diễn biến này phản ánh một trong những định hướng nổi bật tại Hội nghị thượng đỉnh Nga–châu Phi lần thứ ba, diễn ra ngày 28–29/10 tại Moskva, với sự tham dự của đại diện 48 quốc gia châu Phi.

Hội nghị thông qua Tuyên bố chung Moskva, Tuyên bố về hợp tác ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vì mục đích dân sự và Kế hoạch hành động của Diễn đàn Đối tác Nga–châu Phi giai đoạn 2027–2029. Các văn kiện xác định những ưu tiên về thương mại, đầu tư, công nghiệp, năng lượng, an ninh lương thực, công nghệ và đào tạo nhân lực.

Đáng chú ý, hai bên hướng tới thúc đẩy chế biến khoáng sản tại quốc gia khai thác, phát triển sản xuất tại chỗ và tăng tỷ trọng hàng hóa có giá trị gia tăng trong thương mại. Những nội dung này cho thấy hợp tác kinh tế không chỉ dừng ở trao đổi hàng hóa mà còn mở rộng sang các lĩnh vực gắn với nhu cầu công nghiệp hóa của châu Phi.

Từ nền tảng quan hệ lịch sử, chính trị và quốc phòng, Nga đang tìm cách xây dựng thêm những mối liên kết kinh tế có khả năng duy trì trong nhiều thập niên. Trong đó, năng lượng hạt nhân là một ví dụ điển hình, bởi việc xây dựng nhà máy thường đi kèm hợp tác lâu dài về đào tạo nhân lực, cung cấp nhiên liệu và chuyển giao kỹ thuật.

Những toan tính chiến lược của Moskva

Việc Nga đẩy mạnh hợp tác kinh tế với châu Phi diễn ra trong bối cảnh Moskva đang đa dạng hóa thị trường, tìm kiếm đối tác ngoài phương Tây và điều chỉnh quan hệ đối ngoại trước tác động của các biện pháp trừng phạt liên quan xung đột Ukraine.

Với nguồn tài nguyên phong phú, thị trường tiêu thụ rộng lớn và nhu cầu ngày càng tăng về năng lượng, hạ tầng và công nghệ, châu Phi trở thành một hướng hợp tác đáng chú ý trong chiến lược này.

Tại hội nghị, Tổng thống Vladimir Putin cho biết Moskva tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu ngũ cốc, phân bón, đồng thời cam kết mở rộng hợp tác công nghiệp, xây dựng hạ tầng và chuyển giao công nghệ.

Bên cạnh đó, Nga quan tâm phát triển các cơ chế thanh toán thay thế nhằm giảm trở ngại trong giao dịch quốc tế. Đây là yếu tố có ý nghĩa đối với Moskva khi những hạn chế liên quan hệ thống tài chính và thanh toán tiếp tục ảnh hưởng đến hoạt động thương mại.

Tuy nhiên, lợi ích của Nga tại châu Phi không chỉ nằm ở kinh tế. Việc củng cố quan hệ với các quốc gia trên lục địa này còn góp phần mở rộng mạng lưới đối tác ngoại giao và thúc đẩy sự phối hợp trong các diễn đàn đa phương.

Tại hội nghị, Tổng thống Putin tiếp tục ủng hộ tăng cường vai trò của châu Phi trong các thể chế quản trị toàn cầu, đồng thời nhấn mạnh quan điểm xây dựng trật tự thế giới đa cực.

Theo bà Tighisti Amare, Giám đốc Chương trình châu Phi thuộc Viện nghiên cứu Chatham House (Anh), những ưu tiên của Nga tại châu Phi bao gồm mở rộng quan hệ với các đối tác không liên kết, thúc đẩy cải cách thể chế đa phương, phát triển hợp tác quốc phòng, tiếp cận nguồn khoáng sản và hạn chế tác động của các biện pháp trừng phạt.

Chuyên gia này nhận định Moskva đang kết hợp quan hệ song phương với các cơ chế đa phương như BRICS để thúc đẩy những mục tiêu đối ngoại.

Như vậy, hợp tác kinh tế không thay thế hoàn toàn những mối liên kết chính trị và an ninh truyền thống, mà trở thành công cụ bổ trợ nhằm củng cố sự hiện diện của Nga tại châu Phi. Các dự án đầu tư và công nghệ, nếu được triển khai hiệu quả, có thể tạo ra lợi ích lâu dài, đồng thời tăng chiều sâu cho quan hệ giữa Moskva với các đối tác khu vực.

Cơ hội và bài toán thực thi

Ở chiều ngược lại, việc các quốc gia châu Phi tăng cường hợp tác với Nga cũng phản ánh nhu cầu đa dạng hóa đối tác và tìm kiếm thêm nguồn lực phát triển.

Tại hội nghị, Tổng thống Ghana John Dramani Mahama kêu gọi doanh nghiệp Nga đầu tư vào chế biến ca cao, hạt điều, khoáng sản, sản xuất phân bón và phát triển công nghiệp. Ông cũng đề xuất thúc đẩy hợp tác đổi mới sáng tạo, AI và nghiên cứu những cơ chế thanh toán bằng đồng nội tệ.

Đây là ưu tiên quan trọng đối với nhiều nền kinh tế châu Phi, nơi xuất khẩu nguyên liệu thô vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong hoạt động thương mại. Việc thu hút đầu tư vào chế biến, công nghiệp và hạ tầng có thể giúp các quốc gia tạo thêm việc làm, gia tăng giá trị sản xuất và từng bước giảm sự phụ thuộc vào thị trường bên ngoài.

Theo Chatham House, các chính phủ châu Phi nhìn nhận Nga là một trong nhiều đối tác có thể hỗ trợ các mục tiêu về thương mại, an ninh và nâng cao vị thế quốc tế. Điều này phản ánh xu hướng các nước trong khu vực chủ động đa dạng hóa quan hệ, thay vì lựa chọn một đối tác duy nhất trong cạnh tranh giữa các cường quốc.

Dẫu vậy, khoảng cách giữa những cam kết hợp tác và kết quả kinh tế thực tế vẫn là thách thức đáng kể đối với Moskva.

Số liệu của Chatham House cho thấy thương mại Nga–châu Phi năm 2025 đạt khoảng 27 tỷ USD, thấp hơn mục tiêu 40 tỷ USD mà Tổng thống Putin từng đề ra năm 2019. Trong cùng kỳ, thương mại của châu Phi với Liên minh châu Âu (EU) đạt khoảng 395 tỷ USD, còn với Trung Quốc đạt 348 tỷ USD.

Sự chênh lệch này cho thấy mức độ gắn kết kinh tế của Nga với châu Phi vẫn còn khiêm tốn so với một số đối tác lớn, dù Moskva đã mở rộng hiện diện chính trị và an ninh tại nhiều quốc gia.

Chuyên gia Tighisti Amare đánh giá, dù hoạt động của Nga tại châu Phi gia tăng trong những năm gần đây, kết quả hợp tác kinh tế vẫn chưa đồng đều. Các dự án năng lượng hạt nhân cần nhiều thời gian và nguồn lực để triển khai, trong khi xung đột Ukraine tiếp tục gây sức ép đối với khả năng thực hiện những cam kết của Moskva.

Thực tế, nhà máy điện hạt nhân El Dabaa tại Ai Cập vẫn trong quá trình xây dựng, còn nhiều dự án khác mới ở giai đoạn đàm phán. Bên cạnh yêu cầu về vốn và công nghệ, các chương trình hợp tác còn phụ thuộc vào hạ tầng, cơ chế thanh toán và năng lực quản lý tại quốc gia tiếp nhận.

Trong bối cảnh đó, Kế hoạch hành động Nga–châu Phi giai đoạn 2027–2029 sẽ là một phép thử quan trọng. Mức độ thành công không chỉ được đánh giá qua số lượng thỏa thuận ký kết mà còn ở khả năng triển khai dự án, thúc đẩy thương mại và tạo ra lợi ích phát triển cụ thể.

Nhìn rộng hơn, Hội nghị thượng đỉnh Nga–châu Phi lần thứ ba phản ánh nỗ lực của Moskva nhằm bổ sung chiều sâu kinh tế cho những quan hệ chính trị và an ninh đã được thiết lập, đồng thời cho thấy vai trò chủ động của các quốc gia châu Phi trong việc lựa chọn đối tác phát triển.

Trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng quốc tế ngày càng rõ nét, khả năng chuyển những cam kết chiến lược thành kết quả hợp tác thực chất sẽ là yếu tố quan trọng định hình quan hệ Nga–châu Phi trong những năm tới.