Nhà Trắng hôm 13/11 xác nhận kế hoạch tổ chức cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump, Tổng thống Nga Vladimir Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào ngày 19/11, bên lề Hội nghị Cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến, Trung Quốc.
Theo truyền thông quốc tế, nếu diễn ra, đây sẽ là cuộc gặp chung đầu tiên giữa lãnh đạo ba cường quốc sở hữu vũ khí hạt nhân. Dù chương trình nghị sự chi tiết chưa được công bố, Washington đã xác định kiểm soát vũ khí hạt nhân và tình hình Iran là hai nội dung dự kiến thảo luận.
Bài toán kiểm soát vũ khí hạt nhân
Kiểm soát vũ khí hạt nhân được xem là trọng tâm của cuộc gặp, khi Tổng thống Trump nhiều lần bày tỏ mong muốn thúc đẩy một thỏa thuận mới có sự tham gia của cả Mỹ, Nga và Trung Quốc.
Đề xuất này xuất hiện sau khi Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START) giữa Mỹ và Nga hết hiệu lực vào tháng 2/2026. Hiệp ước từng giới hạn số đầu đạn hạt nhân chiến lược được triển khai của mỗi bên ở mức 1.550, đồng thời thiết lập cơ chế trao đổi thông tin và kiểm chứng.
Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), Nga hiện sở hữu số đầu đạn hạt nhân lớn nhất thế giới, tiếp đến là Mỹ và Trung Quốc. Việc New START chấm dứt mà chưa có thỏa thuận thay thế làm gia tăng lo ngại về nguy cơ cạnh tranh vũ trang và suy giảm khả năng dự báo giữa các cường quốc.
Tuy nhiên, triển vọng xây dựng một khuôn khổ kiểm soát vũ khí ba bên đang đối mặt nhiều trở ngại.
Bắc Kinh lâu nay cho rằng quy mô kho vũ khí hạt nhân của nước này thấp hơn đáng kể so với Mỹ và Nga, do đó không phù hợp để áp dụng những nghĩa vụ cắt giảm tương đương.
Chuyên gia Sun Chenghao thuộc Đại học Thanh Hoa nhận định, việc đưa các năng lực hạt nhân không tương xứng vào cùng một khuôn khổ có thể dẫn tới những nghĩa vụ thiếu cân bằng.
Trong khi đó, Moskva muốn tính đến năng lực hạt nhân của Anh và Pháp khi thảo luận về cân bằng chiến lược, khiến bài toán kiểm soát vũ khí trở nên phức tạp hơn.
Theo Al Jazeera ngày 14/11, một quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Trump thừa nhận Washington không kỳ vọng đạt thỏa thuận ngay tại cuộc gặp, mà xem đây là bước khởi đầu cho quá trình đối thoại.
Trên cơ sở đó, chuyên gia Heather Williams thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) đề xuất những mục tiêu thực tế hơn, như đưa ra tuyên bố chung về giảm nguy cơ hạt nhân, duy trì quyền kiểm soát của con người đối với quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân và tăng cường thông báo trước các vụ phóng tên lửa. Những biện pháp này có thể góp phần xây dựng lòng tin, tạo tiền đề cho các cuộc đàm phán sâu rộng hơn.
Iran và những điểm nóng an ninh
Bên cạnh kiểm soát vũ khí hạt nhân, tình hình Iran cũng được Tổng thống Trump đề cập như một nội dung dự kiến trao đổi với lãnh đạo Nga và Trung Quốc. Những diễn biến quân sự liên quan Iran, đặc biệt tại Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz, đang đặt ra thách thức đối với an ninh hàng hải, hoạt động vận chuyển năng lượng và sự ổn định của thị trường quốc tế.
Vấn đề đặt ra là khả năng đạt đồng thuận sẽ phụ thuộc vào cách tiếp cận của từng bên. Washington thì tập trung vào chương trình hạt nhân Iran, an ninh khu vực và việc chấm dứt các hoạt động quân sự, trong khi Moskva và Bắc Kinh duy trì quan hệ hợp tác với Tehran, đồng thời nhấn mạnh giải pháp chính trị, ngoại giao.
Trong bối cảnh đó, những biện pháp giảm căng thẳng hoặc bảo đảm an ninh hàng hải có thể là điểm giao lợi ích, nhưng việc thống nhất các điều kiện chính trị và an ninh lâu dài sẽ khó khăn hơn.
Trong bài phân tích đăng trên Al Jazeera, giáo sư Inderjeet Parmar thuộc Đại học City St George’s, London (Anh) lưu ý rằng lợi ích của ba cường quốc khác biệt đáng kể trên nhiều vấn đề, từ Ukraine, Đài Loan (Trung Quốc) đến công nghệ và trật tự kinh tế quốc tế.
Theo ông, việc ba nhà lãnh đạo cùng tham gia đối thoại chưa đồng nghĩa với khả năng hình thành một cơ chế phối hợp chiến lược lâu dài.
Ngoài Iran, chương trình hạt nhân Triều Tiên cũng được Reuters đề cập như một chủ đề có thể xuất hiện tại thượng đỉnh. Tuy nhiên, những khác biệt về chính sách trừng phạt, bảo đảm an ninh và điều kiện nối lại đàm phán khiến việc xây dựng cách tiếp cận chung đối với Bình Nhưỡng không dễ dàng.
Xung đột Nga - Ukraine không nằm trong những nội dung Washington dự kiến thảo luận. Theo Al Jazeera, một quan chức cấp cao Mỹ cho biết Tổng thống Trump sẽ tránh đưa vấn đề này ra trao đổi trong khuôn khổ ba bên.
Trước đó, Tổng thống Đức Frank-Walter Steinmeier cho biết Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhấn mạnh sự cần thiết phải có mặt của các nước châu Âu trong những cuộc thảo luận liên quan xung đột tại khu vực. Điều này cho thấy Ukraine vẫn là một vấn đề nhạy cảm trong bối cảnh ngoại giao của thượng đỉnh, dù không thuộc chương trình nghị sự dự kiến.
Những toan tính chiến lược
Bên cạnh những vấn đề an ninh cụ thể, cuộc gặp tại Thâm Quyến còn phản ánh các ưu tiên ngoại giao khác nhau của Washington, Moskva và Bắc Kinh.
Theo giáo sư Inderjeet Parmar, Tổng thống Trump có thể xem thượng đỉnh là cơ hội thể hiện khả năng trực tiếp thương lượng với lãnh đạo Nga và Trung Quốc, đồng thời củng cố hình ảnh một nhà lãnh đạo có thể thúc đẩy các thỏa thuận quốc tế.
Cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump, Tổng thống Nga Vladimir Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến diễn ra ngày 19/11 tại Thâm Quyến. Ảnh: Getty
Đối với Moskva, nhà phân tích chính trị Alexander Bratersky nhận định sự hiện diện của Tổng thống Putin cùng lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc đã mang ý nghĩa ngoại giao đáng kể, giúp Nga khẳng định vai trò trong các cuộc thảo luận về an ninh toàn cầu, ngay cả khi chưa đạt được thỏa thuận cụ thể.
Trong khi đó, Bắc Kinh phải cân nhắc giữa lợi ích từ đối thoại với hai cường quốc và quan hệ với các đối tác khác, đặc biệt là châu Âu.
Trong bài phân tích đăng trên Viện Lowy ngày 10/11, chuyên gia Alicja Bachulska thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR) nhận định cuộc gặp có thể mang lại lợi ích về hình ảnh cho Washington và Moskva, nhưng đặt Bắc Kinh trước những thách thức ngoại giao.
Theo bà, ngay cả một cuộc gặp mang tính biểu tượng cũng có thể làm gia tăng lo ngại tại châu Âu rằng những vấn đề liên quan trực tiếp đến lợi ích của khu vực được thảo luận mà thiếu sự tham gia của các nước liên quan.
Ngoài ra, cạnh tranh thương mại, công nghệ và những vấn đề an ninh tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tiếp tục ảnh hưởng tới quan hệ Mỹ – Trung. Dù chưa được xác nhận là nội dung chính thức của thượng đỉnh, những bất đồng này vẫn là yếu tố chi phối mức độ tin cậy và khả năng hợp tác giữa hai nước.
Đáng chú ý, kế hoạch thượng đỉnh đã làm xuất hiện những so sánh với Hội nghị Yalta năm 1945, nơi lãnh đạo Mỹ, Anh và Liên Xô thảo luận về trật tự thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Tuy nhiên, Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov bác bỏ cách so sánh này, nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào đạt được tại Thâm Quyến cũng không thể áp đặt lên các quốc gia khác, dù ông đánh giá cuộc gặp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Nhìn tổng thể, thượng đỉnh dự kiến tại Thâm Quyến có thể mở ra cơ hội đối thoại trong bối cảnh an ninh quốc tế nhiều biến động. Tuy nhiên, như chuyên gia Andrea Stricker thuộc Quỹ Bảo vệ các nền dân chủ nhận định với Axios, ngay cả việc khởi động một tiến trình đàm phán kiểm soát vũ khí cũng đòi hỏi sự chuẩn bị và thương lượng lâu dài.
Vì vậy, kết quả của cuộc gặp có thể không phải một thỏa thuận lớn được công bố ngay lập tức, mà là khả năng ba cường quốc xác định những lĩnh vực có thể hợp tác, duy trì đối thoại và từng bước thu hẹp bất đồng chiến lược.
