Vụ việc xảy ra hôm 21/11 khi tàu hàng Sparta II mang cờ Nga bị UAV tấn công và bốc cháy trên vùng biển quốc tế, phía tây đảo Gogland của Nga, trong vịnh Phần Lan. Sau đó, con tàu trôi dạt vào vùng biển Phần Lan, buộc Helsinki phải triển khai hoạt động cứu hộ và kiểm soát tình hình.
Theo giới chức Phần Lan, toàn bộ 16 thành viên thủy thủ đoàn đã sơ tán bằng xuồng cứu sinh trước khi được chuyển sang một tàu Nga gần đó. Những người này đang trên đường trở về Nga. Trong khi đó, đám cháy trên tàu vẫn tiếp diễn đến cuối ngày 21/11. Giới chức Phần Lan cho biết nước này đang chủ trì hoạt động cứu hộ, trong khi các tàu Nga có thể được phép kéo phương tiện bị hư hại trở về.
Người phát ngôn Lực lượng Vũ trang Phần Lan Aki-Mauri Huhtinen nhận định Ukraine có khả năng đứng sau vụ tấn công, song chưa rõ nguyên nhân cụ thể khiến con tàu trở thành mục tiêu. Ukraine chưa đưa ra bình luận chính thức về sự việc.
Mục tiêu tấn công và những tính toán chiến lược
Sparta II không phải một tàu hàng thương mại thông thường. Theo Bộ Tài chính Mỹ, con tàu thuộc diện bị Washington áp đặt lệnh trừng phạt và có liên hệ với công ty vận tải biển Oboronlogistika, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ hậu cần cho Bộ Quốc phòng Nga.
Trong bối cảnh Kiev liên tục tìm cách làm suy giảm năng lực hậu cần và tiềm lực quân sự của Moskva, những phương tiện vận tải có liên hệ với hệ thống cung ứng của Bộ Quốc phòng Nga có thể trở thành mục tiêu đáng chú ý.
Chỉ huy lực lượng biên phòng Phần Lan Ilja Iljin cho biết hiện chưa có thông tin xác nhận về loại hàng hóa trên tàu. Sparta II dài 121 m, rời cảng St. Petersburg hôm 20/11 và đang trên hành trình tới Kaliningrad, vùng lãnh thổ tách rời phần lãnh thổ chính của Nga.
Nếu con tàu thực sự vận chuyển trang thiết bị hoặc vật tư phục vụ quân đội Nga, vụ tấn công có thể được nhìn nhận như một phần trong chiến lược gây sức ép vào các tuyến hậu cần của Moskva. Tuy nhiên, khi chưa xác định được hàng hóa trên tàu, việc đánh giá bản chất và mục tiêu của chiến dịch vẫn cần thận trọng.
Dù theo kịch bản nào, việc một tàu hàng mang cờ Nga bị tấn công trên vùng biển quốc tế rồi trôi dạt vào lãnh hải Phần Lan cũng cho thấy những tác động trực tiếp của chiến sự đối với hoạt động hàng hải tại Baltic.
Nga từng nhiều lần mô tả các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại của nước này bên ngoài lãnh hải là hành vi khủng bố và cướp biển. Do đó, vụ việc mới nhất có thể tiếp tục trở thành một điểm nóng trong cuộc đối đầu giữa Moskva và Kiev.
Baltic trở thành không gian an ninh nhạy cảm
Một trong những khía cạnh đáng quan tâm nhất của vụ việc là phản ứng của Phần Lan và các quốc gia NATO trong khu vực.
Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo nhận định chiến sự đang lan sang những khu vực lân cận, đồng thời khẳng định Ukraine có quyền chiến đấu chống lại bên gây hấn. Để bảo đảm an toàn cho người dân và tạo điều kiện cho lực lượng chức năng ứng phó, Helsinki đã áp dụng các biện pháp hạn chế tạm thời đối với hoạt động hàng không và hàng hải tại phía đông vịnh Phần Lan.
Đáng chú ý, trong quá trình cứu hộ, một trực thăng Nga bị nghi ngờ đã vi phạm không phận Phần Lan trong thời gian ngắn. Sự việc càng khiến tình hình trở nên nhạy cảm khi các lực lượng hai nước cùng hoạt động gần khu vực xảy ra sự cố.
Thụy Điển cũng tham gia bảo đảm an ninh sau vụ việc. Bộ trưởng Quốc phòng nước này Pal Jonson xác nhận các máy bay chiến đấu Thụy Điển, hoạt động dưới sự chỉ huy của Phần Lan, đã tham gia bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của Phần Lan và NATO. Trong khi đó, Estonia điều một tàu hải quân tới hỗ trợ cứu hộ, chữa cháy và ứng phó nguy cơ ô nhiễm môi trường.
Phần Lan và Thụy Điển lần lượt gia nhập NATO vào năm 2023 và 2024, sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022. Việc hai quốc gia Bắc Âu từ bỏ chính sách không liên kết quân sự kéo dài nhiều thập niên đã làm thay đổi đáng kể cán cân an ninh tại khu vực Baltic.
Hiện nay, biển Baltic có ý nghĩa chiến lược đặc biệt đối với NATO, bởi đây là nơi tập trung nhiều tuyến hàng hải, cơ sở hạ tầng năng lượng và kết nối hậu cần quan trọng.
Trong bối cảnh đó, bất kỳ hoạt động quân sự nào diễn ra gần lãnh hải hoặc không phận các nước NATO đều có thể tạo ra những tình huống phức tạp. Một UAV đi chệch hướng, một phương tiện quân sự xâm nhập không phận trong thời gian ngắn hay một tàu bị tấn công rồi trôi dạt vào vùng biển của quốc gia khác đều có thể buộc các bên phải đưa ra quyết định ứng phó trong thời gian rất ngắn.
Nguy cơ xung đột lan rộng
Vụ tấn công Sparta II diễn ra trong bối cảnh Ukraine gia tăng các đợt tập kích bằng UAV nhằm vào khu vực tây bắc nước Nga, đặc biệt là tỉnh Leningrad. Đây là địa bàn có ý nghĩa chiến lược đối với hoạt động vận tải, năng lượng và hậu cần của Nga, với các cơ sở quan trọng nằm quanh St. Petersburg và vịnh Phần Lan.
Thống đốc tỉnh Leningrad Aleksandr Drozdenko cho biết tàu hàng Nga bị hai UAV tấn công tại vùng biển quốc tế, cách biên giới Nga khoảng 3 hải lý. Ông đồng thời thông báo lực lượng phòng không Nga đã bắn hạ 80 UAV trên bầu trời tỉnh này trong đêm xảy ra vụ việc.
Trước đó, quân đội Phần Lan cũng thông báo phát hiện một cuộc tấn công nhằm vào tàu chiến Nga tại cùng khu vực trong một đợt tập kích bằng UAV của Ukraine. Những diễn biến liên tiếp cho thấy Baltic đang ngày càng chịu tác động từ các hoạt động quân sự vốn trước đây chủ yếu tập trung sâu bên trong lãnh thổ Nga hoặc dọc tiền tuyến Ukraine.
Đối với Kiev, việc sử dụng UAV tầm xa để tấn công các mục tiêu liên quan đến Nga là phương thức nhằm mở rộng sức ép quân sự lên đối phương. Các cơ sở hậu cần, hạ tầng năng lượng và phương tiện vận tải có liên hệ với hoạt động quân sự đều có thể nằm trong phạm vi chiến dịch này.
Tuy nhiên, đặc điểm của chiến tranh UAV cũng khiến nguy cơ tác động vượt khỏi mục tiêu dự kiến trở nên khó kiểm soát. Những thiết bị bay hoạt động trên quãng đường dài có thể đi chệch hướng, xâm nhập không phận các nước láng giềng hoặc gây nguy hiểm cho hoạt động dân sự. Đây chính là điều khiến các quốc gia Baltic và Bắc Âu ngày càng quan ngại.
Trong khi đó, Thống đốc vùng Kaliningrad Alexei Besprozvannykh khẳng định sự cố không gây ra mối đe dọa đối với hoạt động cung ứng cho vùng lãnh thổ này.
Nhìn rộng hơn, vụ việc Sparta II phản ánh một thực tế đáng lo ngại: xung đột Nga - Ukraine đang tạo ra những hệ lụy vượt xa phạm vi chiến trường ban đầu. Khi tàu thương mại, tuyến hàng hải và cơ sở hạ tầng dân sự ngày càng chịu tác động từ các hoạt động quân sự, ranh giới giữa chiến trường và không gian dân sự trở nên mong manh hơn.