Dịch giả Pháp ngữ Nguyễn Hữu Vỹ: Đam mê văn chương không bao giờ là muộn

Nguyễn Hữu Vỹ là một trong số những dịch giả được đào tạo tiếng Pháp thời sau giải phóng. Thời gian qua, anh là người tích cực dấn thân vào mảng dịch văn học, đầy khó khăn, với niềm đam mê và sự kiên trì. Chúng ta cùng trò chuyện với anh về mảng dịch văn học Pháp ngữ, cùng ảnh hưởng của nền văn học này tới văn học Việt Nam, và con đường dịch thuật mà anh đang theo đuổi.

- Anh tham gia giới dịch văn học hơi muộn, lý do tại sao? Và dù biết dịch văn học là mảnh đất khó nhằn, khó làm ra kinh tế mà anh vẫn dấn thân?

+  Thực tình mà nói ban đầu tôi dịch chỉ đơn thuần là phục vụ cho việc giảng dạy chứ không nghĩ đến “làm mầu” hay cao hơn là “kiếm tiền”. Tôi trở thành Hội viên Hội Nhà văn Hải Phòng chuyên ngành dịch đã hơn chục năm rồi. Việc dịch văn học không “dễ xơi”, chả khác nào như kẻ kéo cày trên cánh đồng phu chữ. Dịch được một truyện lọt tai các biên tập viên của đài, báo đâu phải dễ. Nhưng vì đam mê văn chương và cũng muốn thử sức nên tôi cứ “húc” thôi.

- Cá nhân anh thấy dịch văn học có ý nghĩa ra sao cho sự phát triển và giao lưu văn học, văn hóa?

+ Trong thời đại ngày nay, hội nhập văn hóa là một yếu tố tất yếu không thể thiếu vì không một quốc gia nào có thể phát triển khi đứng biệt lập, độc lập với quốc gia khác. Giao lưu văn hóa là mối liên kết giữa các nền văn hóa để hướng tới sự phát triển của văn hóa dân tộc. Văn học là một bộ phận không thể tách rời trong quá trình hội nhập để mở rộng giao lưu văn hóa. Giao lưu văn học hay nói cụ thể hơn là truyền bá các tác phẩm văn học thì công tác dịch thuật đóng vai trò rất quan trọng và không thể thiếu. Những năm gần đây, có một số nhà văn, dịch giả đã đứng ra liên kết với các tổ chức, nhà xuất bản nước ngoài để xuất khẩu văn học Việt ra thế giới. Để việc chuyển ngữ các tác phẩm văn học Việt ra tiếng nước ngoài, và “xuất khẩu” có hiệu quả, thiết nghĩ ngoài nỗ lực của các dịch giả thì nhà nước cũng cần có chính sách vĩ mô đủ lớn như các nước trên thế giới đã làm, ví dụ: tổ chức các hội dịch thuật, có chương trình cụ thể cho các dịch giả có điều kiện tiếp cận với giới dịch giả nước ngoài để trao đổi nghề nghiệp và giao lưu văn hóa, thành lập các quỹ dịch thuật… Có như vậy các tác phẩm văn học Việt mới có cơ hội xuất khẩu.

Dịch giả Pháp ngữ Nguyễn Hữu Vỹ: Đam mê văn chương không bao giờ là muộn -0
Dịch giả Nguyễn Hữu Vỹ.

- Anh có quan tâm đến văn học Pháp đương đại? Nhà văn Pháp nào, tác phẩm văn học Pháp nào mà anh muốn dịch, hoặc đang có kế hoạch tiếp cận bản thảo để dịch?

+ Theo dõi sự hiện diện của dòng văn học của Pháp tại Việt Nam tôi nhất trí với nhận định của tiến sỹ, dịch giả Trần Văn Công là dòng văn học đang được đón nhận tại Việt Nam là dòng văn học không kén độc giả, có nghĩa là có thể đọc rất nhanh, đọc bất kỳ lúc nào và đọc không cần suy nghĩ.

Ví dụ, những tác phẩm của tác giả như Marc Lesvy hay Guillaume Musso vẫn được người Pháp gọi là “roman de gare”, tức là sách để đọc trong khi chờ tàu hay ở trên xe buýt được giới trẻ Việt Nam rất chuộng. Tuy  nhiên, với những người nghiên cứu văn học Pháp, những tác phẩm của những tác giả này thiên về tính giải trí, đọc để biết về một luồng gió mới của văn học đương đại Pháp, còn nếu muốn tìm những giá trị nổi bật về mặt văn học thì đó lại không phải là sự lựa chọn của họ. Với tôi cũng vậy, tôi cũng không nằm ngoài trào lưu ấy. Theo suy nghĩ của tôi, đã theo nghề dịch thì đôi khi mình phải dịch theo yêu cầu của người khác, tỷ dụ như của một nhà xuất bản nào đó đặt hàng chẳng hạn.

Trong năm nay và có thể sang năm tới tôi phải hoàn thành dịch một tác phẩm có tên là “Les déferlantes” tạm dịch “Những người khởi xướng”  có độ dày hơn 500 trang của nhà văn Claudie Gallay. Và tác phẩm “Quand la Chine séveillera… le monde tremblera”, tạm dịch “Nếu Trung Quốc thức dậy… thế giới sẽ nghiêng ngả” của tác giả Alain Peyrefitte, tập 1 và tập 2.

- Tiếng Pháp và các tác phẩm văn học Pháp có ảnh hưởng như thế nào đối với xã hội Việt Nam thời nay, theo ý kiến của anh? Anh có hay chú ý tìm kiếm các hoạt động văn học Pháp tại Việt Nam?

+ Pháp là quốc gia sở hữu nền văn chương rực rỡ bậc nhất nhân loại, cống hiến nhiều tác phẩm kinh điển, đưa ra trào lưu, tư tưởng có sức lan tỏa, ảnh hưởng rộng khắp trên thế giới. Riêng đối với Việt Nam thì sự lan tỏa đó càng đậm nét. Văn học Pháp khi vào Việt Nam đã đem tới những ảnh hưởng của nền văn chương Pháp, đã có nhiều cách tân về hình thức, thay đổi trong phong cách, đề xuất tư tưởng mới. Văn học Pháp vào Việt Nam từ khoảng cuối thế kỷ 19. Theo một số nguồn tài liệu, tác phẩm đầu tiên của Pháp được dịch ra tiếng Việt là “Chuyện Phang-sa” diễn ra quốc ngữ (16 chuyện ngụ ngôn của La Fontaine), xuất bản năm 1844 do Trương Minh Ký dịch. Năm 1885, ông còn dịch “Les aventures de Telemque” với tên Tê - Lê mạc phiêu liêu ký (đăng trên Gia Định báo).

Đến năm 1920 hàng loạt các tác phẩm văn chương lớn của Pháp được giới thiệu tại Việt Nam qua bản dịch của Nguyễn Văn Vĩnh như: “Ba chàng ngự lâm pháo thủ” (A.Dumas), “Những người khốn khổ” (Les misérables, V.Hugo), “Truyện trẻ con” (Les contes, Ch.Perault), “Truyện miếng da lừa” (La peau de chagrin, H. De Balzac)…

Kể từ đó văn học Pháp được dịch và xuất bản nhiều ở Việt Nam, để lại dấu ấn với văn chương nước nhà. Trong giai đoạn này có hai hiện tượng của văn đàn Việt chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học Pháp:

1. Nhóm Tự lực văn đoàn thành lập, viết văn xuôi lãng mạn, đưa những tư tưởng tiến bộ của chủ nghĩa lãng mạn Pháp vào văn học Việt Nam. Lần đầu tiên, văn chương Việt có ý thức đề cao tự do cá nhân, đưa cái tôi cá nhân chống lại những lễ giáo phong kiến cũ. Đó là những nhà văn tiêu biểu phải kể đến như Khái Hưng, Nhất Linh, Thạch Lam, Thế Lữ…

2. Thơ ca Pháp cũng có ảnh hưởng đậm nét tới phong trào Thơ Mới 1932-1942. Để chống lại lối thơ cũ với niêm luật sáo mòn, khô cứng, các nhà thơ thời đó chủ trương cách tân thơ. Đọc tác phẩm của Xuân Diệu - một đại diện tiêu biểu của phong trào Thơ Mới có thể tìm thấy những câu thơ dịch sát nghĩa như: “Hơn một loài hoa đã rụng cánh/Plus dune espèce fleurs a quitté  les branches”, cùng với những tứ thơ mượn trong thơ Pháp, tác phẩm của Xuân Diệu còn học hỏi, đổi mới, áp dụng lối dùng từ, đặt câu theo đặc trưng thơ Pháp. Nhà phê bình Hoài Thanh đã viết: “Hàn Mạc Tử và Chế Lan Viên đều chịu ảnh hưởng rất nặng của Baudelaine, thơ ca Pháp hiện đại đã tiếp sức cho phong trào thơ mới nói riêng và ngôn ngữ thơ trong văn học Việt Nam nói chung”. Văn học Pháp thịnh hành tại Việt Nam đầu thế kỷ 20 tới mức hình thành nên một thể loại phóng tác theo tác phẩm văn học Pháp. Hồ Biểu Chánh là tác giả tiêu biểu cho cách làm này, với những tiểu thuyết như: “Chúa tàu kim quy” (Phỏng theo Bá tước Monte-Cristo), “Cay đắng mùi đời” (phỏng theo Không gia đình), “Ngọn gió đùa” (phỏng theo Những người khốn khổ)…

Văn học hiện sinh của Pháp với hai đại diện tiêu biểu là Paul Saurre à Albert Camus để lại dấu ấn trong trong tiểu thuyết Việt Nam. Theo một số nhà nghiên cứu thì văn học hiện sinh Việt Nam manh nha từ nửa đầu thế kỷ 20, lên ngôi ở miền Nam vào những năm 1960 - 1970 và trở lại văn đàn cuối thế kỷ 20, nở rộ những năm đầu thế kỷ 21.

Ngày nay, văn chương Pháp đến với độc giả Việt Nam nhiều, phong phú hơn bao giờ hết. Bên cạnh những tác phẩm kinh điển vẫn tiếp tục được tái bản, là những tác phẩm văn chương đương thời. Các tên tuổi như Patrick Modiano, Milan Kundera… hay những tác giả đoạt giải Goncourt liên tục được giới thiệu ở Việt Nam. Những tác giả như Marc Levy, Guillaume Musso, Thierry Cohen hay Anna Gavalda… chinh phục bạn đọc trẻ Việt Nam bằng nhiều tác phẩm lãng mạn.

Những năm gần đây các hoạt động giao lưu văn hóa Pháp Việt cũng rất phát triển. Tuần lễ văn học Pháp lần đầu tiên được tổ chức năm 2018 tại Việt Nam, địa điểm 24 Tràng Tiền, Hà Nội. Tại đây trưng bày “Bìa một số tác phẩm văn học Pháp được chuyển thể”. Triển lãm trưng bày bìa phiên bản tiếng Việt do Nhã Nam phát hành trong suốt mười năm qua của một số tác phẩm văn học nổi tiếng đã được chuyển thể thành phim như: “Bản giao hưởng Pháp” của Irène Nesmirosky, “Buồn ơi chào mi” của Fran#oise Sagan, “Nét duyên góa phụ” của Alice Ferney, “Mối tình Paris” của David Foenkinos,...

- Tổ chức Hội nhịp cầu Pháp ngữ  Paris “Interface  Francophone” Hội hợp tác giữa Huế  và Paris thường trao đổi các tác phẩm văn học dịch của hai nước. Vừa qua đã xuất bản tập thơ dịch từ tiếng Việt sang tiếng Pháp với tiêu đề “Tình thơ không biên giới”/Poésies sans frontières.

- Hằng ngày, anh tích lũy vốn tiếng Pháp của mình thế nào, nhất là những vốn liếng hữu ích cho việc dịch văn học Pháp? Anh có thể cho biết kế hoạch trong năm 2021 của mình?

+  Những kiến thức mình có được là do quá trình tích lũy bởi việc tự học và dịch tác phẩm mà thành. Nói một cách cụ thể tích lũy như thế nào thì rất khó. Nó không như cái thời ta đi học, mỗi ngày phải đặt ra mục tiêu: thuộc bao nhiêu từ, bao nhiêu đoạn văn, dịch bao nhiêu bài… Từ nay đến cuối năm cũng chỉ còn 2 tháng nữa, tôi vẫn tiếp tục dịch tác phẩm “Les déferlantes”. Và có thể kết hợp với Hội “Interface  Francophone” dịch một tác phẩm thơ từ tiếng Việt sang tiếng Pháp.

- Xin trân trọng cảm ơn anh.

Kiều Mai (Thực hiện)

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.