Cù lao chín chữ

Nhớ cái đận rét quắt ruột ấy đi Điện Biên Phủ, lang thang vào chơi bản Na Khếnh cách trung tâm  Mường Thanh mấy cây số.

Ngồi chuyện với ông Lò Văn Liên vốn là lính ngụy Thái hồi trước ở Na Khếnh đã non phần đêm mà chưa dứt ra đợc.

Chuyện ông Liên được Pháp đào tạo vô tuyến điện tận Hà Nội rồi tung trở lại tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ quê nhà ra sao. Rồi ông Liên và tiểu đoàn lính Thái đã đồng loạt ra hàng bộ đội ta như thế nào. Chuyện ông đi dạy học rồi lấy vợ... Vợ ông vốn một hoa khôi ở châu Thuận mà bây giờ, tên đơn vị hành chính ấy gọi ngược là Thuận Châu. Cũng như ông Liên, bà vợ hơn tám mươi đều còn mạnh cả. Tiếng Kinh bà kém nhưng trong câu chuyện, tình cờ tôi biết được  bà là chỗ bà con với vợ nhà thơ Trần Lê Văn.

dsc_1017_cmvf.jpg -0
Nhà văn Nguyễn Đức Hiền (bên phải) và học giả Hoàng Xuân Hãn, Paris năm 1992.

Ở Hà Nội tôi chỉ loáng thoáng vợ nhà thơ Trần Lê Văn hồi trẻ là một người đẹp nổi tiếng vùng Thái Châu Yên, Châu Thuận. Hóa ra người đẹp Bạc Thị Nau, vợ nhà thơ lại cùng quê và cũng là chỗ bà con gần với bà Lò Thị Duyên vợ ông Liên tít tận Điện Biên này!

... Về Hà Nội, cũng đương dịp cận Tết Bính Tý năm 1996, tôi ghé qua chỗ nhà thơ Trần Lê Văn.

 Nhà thơ đang có khách. Đó là nhà văn Nguyễn Đức Hiền, tác giả của nhiều tập biên khảo về nhân vật lịch sử có thật Cống Quỳnh (Nguyễn Quỳnh) với nhân vật huyền thoại Trạng Quỳnh và nhiều công trình về học giả Hoàng Xuân Hãn.

 Không biết nhà văn Nguyễn Đức Hiền có chút duyên gì mà hai lần sang Paris, nhà văn được học giả Hoàng Xuân Hãn trao gửi nhiều tài liệu mà các nhà nghiên cứu lẫn thư  viện khi ấy (và tận bây giờ)  chưa có!

Hai cụ hình như đang trao đổi việc chi đó chắc khá hứng thú bởi khuôn mặt cả hai đều đượm những nét hồ hởi. Trên bàn, nhà thơ Trần Lê Văn lại bày cả mực tàu giấy bản nữa. Thường mỗi khi giăng ra  những thứ “văn phòng tứ  bảo”  ấy  là ông thi sĩ quê thành Nam vốn giỏi Hán lẫn Nôm này đang có điều chi sở đắc?

Thì ra có duyên do cả. Nhà văn Nguyễn Đức Hiền quê ở huyện Hoằng Hóa tỉnh Thanh, Hoằng Hóa vốn là đất học lại cũng là đất quan. Trước đã vậy nay vẫn vậy. Nhà văn Nguyễn Đức Hiền lại có dây mơ rễ má bà con chi đó với cụ bà Lê Thị Tố Mai,  thân sinh nhà ngoại giao Nguyễn Dy Niên.

Cù lao chín chữ -0
Nhà thơ Trần Lê Văn.

 Nhà văn Nguyễn Đức Hiền cho hay, cụ bà thuộc dạng như các cụ ta vẫn nói là “vượng phu ích tử” - lấy tấm gương cho việc nuôi nấng giáo dục con cái.

 Cụ ông là Nguyễn Đình Khai, một trí thức cũ, không may mất sớm (năm 1953). Hai cụ sinh được chín người con. Bảy trai hai gái. Tất cả đều phương trưởng. Trừ nữ  là trưởng và út, bảy người con trai đều đặt tên là Niên chỉ khác có cái tên lót.

Gia cảnh tính đến thời điểm năm ấy (2006) trưởng nữ là bà Nguyễn Thị Hương,  81 tuổi. Trưởng nam là nhà sử học Nguyễn Diên Niên. Thứ nam là bác sĩ Nguyễn Phong Niên (đã mất). Người con trai thứ tư là Nguyễn Tri Niên đang công tác ở Trường Tuyên giáo Trung ương. Người con trai thứ năm là Nguyễn Huy Niên, giáo sư Đại học Thủy lợi (đã mất). Thứ sáu là Nguyễn Dy Niên, nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Thứ bảy là tiến sĩ ngành thủy lợi Nguyễn Ân Niên, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Thứ tám là Nguyễn Ty Niên, Cục trưởng Cục Đê điều. Cô gái út là phó giáo sư ngành Dược, Nguyễn Thị Tâm.

 Dịp Tết Bính Tý cũng là dịp cụ bà Lê Thị Tố Mai thượng thọ chín mươi tuổi.

 Nhà văn Nguyễn Đức Hiền cứ tấm tắc rằng, thời buổi bây giờ, gia đình Việt, gia phong những nhà như thế không nhiều. Nhà văn cũng muốn có đôi câu đối mừng người bà con nhưng nghĩ mãi mới tàm tạm  được một vế. Nhà văn đến cậy nhờ bậc túc nho Trần Lê Văn vế thứ hai. Nhân thể cũng nhờ nhà thơ viết cho đôi câu đối bằng chữ Nôm ấy để đem mừng cho trang trọng!

Bằng chất giọng sang, vang, nhà thơ Nguyễn Đức Hiền cất tiếng.

Chín chục chín con tròn chín chữ

Rồi ông ngưng lại chiếu cái nhìn pha chút thỏa mãn lẫn chờ đợi về phía nhà thơ Trần Lê Văn lẫn tôi.

Biết phận mình trong những lúc như thế  này, tôi ghìm mình để đợi nghe các cụ thù tạc ứng đối mặc dù nhà thơ Trần Lê Văn mỉm cười khuyến khích cậu có ý gỡ hay thử góp xem?

 Rồi nhà thơ nhướng cặp mày bạc rất sang,  thư thả  cắt nghĩa cho tôi, đại ý chín chữ mà nhà văn Nguyễn Đức Hiền đưa ở vế đầu là khá đắt.

Cù lao chín chữ -0
Bút tích của nhà văn Nguyễn Đức Hiền qua cặp đối Nôm.

“Đắt nên đối hơi hóc!  Chín chữ cù lao mà các cụ ta vẫn nói về công lao của cha mẹ  là sâu sắc lắm! Này nhá”:

1. SINH ( đẻ) ( Đẻ)

 2. CÚC (nuôi nấng) (Nuôi nấng)

3.  VŨ (Vuốt ve)

4. SÚC ( Bú mớm)

5. TƯỞNG (Chăm cho nhớn)

 6. DỤC   ( Dạy dỗ)

7.  CỐ  ( Kèm cặp)

 8. PHỤC  ( Lựa theo tính nết mà dạy)

9.  PHÚC (giữ gìn, bảo vệ)

Đoạn cụ xuýt xoa “chả thế mà ca dao ta có câu”:

 Núi cao bể rộng mênh mông

Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi.

Đoạn thi sĩ họ Trần ung dung thư  thái se sẽ vuốt tờ giấy điều cho thẳng thớm.

Và ngoài kia, thoảng những lát gió cuối cùng của mùa đông năm Hợi xạc xào…  Thoắt chiều Hà Thành chợt lui về những khoảnh vời xa, lùi về quá vãng...

 Quá vãng của những cổ tích, của những thứ thú ứng đối thù tạc tao nhã của tiền nhân! Tưởng như trên mái đầu bạc của thi sĩ đang nhẹ rung trong cơn hứng khởi hiếm hoi kia, những truân chuyên những bất hạnh oái oăm của trần thế chưa hề ập xuống?

 Người con trai yêu dấu của cụ ngã xuống ở chiến trường  phía Nam mà cho mãi sau này, hằng đêm nhớ con, nhà thơ Trần Lê Văn đã buông những vần thơ đau đớn, xúc động. Những năm tháng “nhân văn” nhọc nhằn hành hạ lẫn thể xác tinh thần nhà thơ chẳng ít...

À mà có rồi...

Giọng thi sĩ Trần Lê Văn như thoảng reo nhẹ...

 Ông vơ lấy ngọn bút lông. Một rồi hai hàng. Những con chữ nôm bung ra đều chằn chặn!

Đoạn cụ sang sảng:

Chín chục chín con tròn chín chữ

Trăm xuân trăm tuổi vẹn trăm điều

Nhà văn Nguyễn Đức Hiền nghe xong liền có động thái có lẽ không hợp với cái tuổi của mình là gần như vồ ngay lấy bàn tay của cụ Trần mà lắc, lắc mãi...

... Buổi chiều ấy,  tôi có nói lại với cụ Trần chuyện gặp vợ chồng ông bà Lò Thị Duyên ở Điện Biên. Niềm vui hơi hiếm hoi của cụ chiều nay gần như lại được nhân đôi.  Ánh mắt cụ như sáng thêm ra... Cụ cứ “thế hử, thế hử” mãi. Nhưng rồi cụ lại thở dài, “nếu mà đi lên đó được một chuyến thì cũng hay đấy! nhưng chân cẳng cứ như vầy…”.  (Khi ấy cụ đã yếu, chân hơi liệt)

Tôi không rõ sau đận ấy có sự gặp gỡ qua lại không giữa hai gia đình ông Lò Văn Liên và cụ Trần Lê Văn? Mà cũng từ độ nhà thơ Trần Lê Văn và nhà văn Nguyễn Đức Hiền biệt dương  thế, tôi chưa lần nào được  mục sở thị những ứng đối thù tạc tao nhã na ná như thế nữa! 

Xuân Ba

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.