Cha đẻ của bom nguyên tử: Từ cuộc đời đến phim

Sau nhiều tháng mong đợi, bộ phim dài 180 phút “Oppenheimer” của đạo diễn Christopher Nolan bắt đầu ra rạp từ ngày 21/7/2023.

Bộ phim này dành để tưởng nhớ J.Robert Oppenheimer (do Cillian Murphy thủ vai), nhà vật lý lý thuyết được cả thế giới biết đến với biệt danh "Cha đẻ của bom nguyên tử", người đã từng tóm tắt cuộc đời mình bằng một dòng trích dẫn trong kinh Bhagavad Gita của đạo Hindu: "Bây giờ tôi đã trở thành thần chết, kẻ hủy diệt thế giới" (trả lời phỏng vấn NBC News vào năm 1965).  Vậy bộ phim đình đám này của Christopher Nolan đã phản ánh chân thực đến mức độ nào về cuộc đời của Oppenheimer?

hình 1.jpg -0
J.Robert Oppenheimer (trái) và diễn viên Cillian Murphy trong vai Oppenheimer

Những năm tháng ở châu Âu

Năm 1925, sau khi tốt nghiệp xuất sắc Đại học Harvard, Oppenheimer tới Anh để nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Cavendish (Đại học Cambridge) dưới sự  hướng dẫn của JJ. Thomson, nhà vật lý người Anh đoạt giải Nobel năm 1906. Ở đó, anh đã  vận lộn với các vấn đề về sức khỏe tâm thần của mình và cuối cùng phải chấp nhận bị giám hộ và quản chế.

Trong cuốn tiểu thuyết đoạt giải Pulitzer năm 2006 “American Prometheus: The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer” (Thần Promete Mỹ - Chiến công và bi kịch của Robert Oppenheimer) các tác giả Kai Bird et Martin J. Sherwin cho biết rằng  Oppenheimer từng kể cho bạn bè nghe câu chuyện về việc tẩm thuốc độc vào một quả táo và để nó trên bàn người giám hộ của ông - Patrick Blackett. Cuốn sách trích lời Jeffries Wyman, bạn của Oppenheimer, gợi ý rằng có thể Oppenheimer đã phóng đại sự việc theo một cách nào đó: "Nhưng cho dù bất kể đó là một quả táo tưởng tượng hay một quả táo thật, đây hiển nhiên là một hành động đầy đố kỵ".

Sau Cambridge, Oppenheimer chuyển đến Đại học Gottingen ở Đức, nơi ông lấy bằng tiến sĩ vật lý lượng tử. Khi ở Đức, ông đã theo học một số nhà vật lý nổi tiếng, bao gồm Max Born và Bohr. Ở Gottingen, Oppenheimer học cùng lớp với Werner Heisenberg, người trong tương lai sẽ đứng đầu dự án phát triển bom nguyên tử của Đức.

Mối cảm tình với đảng Cộng sản

Năm 1929, sau khi trở về Mỹ, Oppenheimer nhận chức trợ lý giáo sư tại Đại học California, Berkeley, đồng thời tham gia giảng dạy tại Viện Công nghệ California. Trong 14 năm sau đó, ông đã biến Berkeley trở thành một trong những ngôi trường hàng đầu về vật lý lý thuyết ở Mỹ và thu hút được một lượng lớn các nhà vật lý đầy triển vọng. Diễn tả lại sự phát triển phi thường này, Christopher Nolan đã dựng cảnh trong khóa học đầu tiên chỉ có duy nhất một học sinh ngồi nghe giảng, nhưng ở những khóa sau, lớp học chật kín người khi tin tức về những bài giảng của Oppenheimer lan truyền trong các sinh viên.

Sau khi bắt đầu mối quan hệ đầy sóng gió với Jean Tatlock (do Florence Pugh thủ vai) nữ sinh viên 22 tuổi của Trường Y Stanford và đảng viên Đảng Cộng sản vào năm 1936, Oppenheimer bắt đầu quan tâm đến các hoạt động chính trị cánh tả, từ việc ủng hộ những người chống phát xít trong nội chiến Tây Ban Nha cho đến các hoạt động công đoàn. Mặc dù Oppenheimer chưa bao giờ chính thức gia nhập đảng Cộng sản, nhưng nhiều bạn bè và thành viên gia đình thân thiết nhất của ông đều lần lượt trở thành đảng viên cộng sản thành viên vào những thời điểm khác nhau.

Chính phủ Mỹ đã sớm nhận ra những thiện cảm dành cho chủ nghĩa cộng sản của Oppenheimer, nhưng khi chọn ông để tham gia vào Dự án Manhattan, họ vẫn cố tình phớt lờ chúng đi bởi một lý do quan trọng: ông là người phù hợp nhất cho công việc này. Tuy nhiên mọi việc chưa kết thúc ở đó, những nghi ngờ này cuối cùng sẽ quay trở lại ám ảnh cuộc đời ông và hủy hoại hoàn toàn sự nghiệp của ông vào những năm 1950- thời kỳ đỉnh cao của sự cuồng loạn chống Cộng của nước Mỹ.

Những mối quan hệ lãng mạn

Oppenheimer đã có một đời sống tình ái rất phong phú. Thậm chí có thể gọi là “lăng nhăng”. Sau khi Tatlock chủ động dừng mối quan hệ chính thức của họ vào năm 1939, Oppenheimer vẫn cố duy trì liên lạc với cô và tháng 6/1943 tìm đến gặp cô ở San Francisco, nơi Tatlock hành nghề bác sĩ tâm lý trẻ em tại Bệnh viện Mount Zion, cuộc thăm viếng này xảy ra vài năm sau cuộc hôn nhân của cô với nhà sinh vật học Kitty Puening.

Ngày 4/1/1944, gần 7 tháng sau cuộc gặp gỡ cuối cùng của Tatlock và Oppenheimer, cha của Tatlock tìm thấy cô con gái 29 tuổi đã chết trong căn hộ của mình. Tatlock bị trầm cảm lâm sàng và cái chết của cô được coi là một vụ tự tử. Tuy nhiên, đã xuất hiện một số nghi ngờ rằng đây có thể là một vụ thủ tiêu, bởi từ lâu Tatlock đã bị FBI giám sát do mối quan hệ của cô với Oppenheimer và do quá khứ hoạt động chính trị trong phong trào Cộng sản của cô.

Ngày 1/11/1940, Oppenheimer kết hôn với Puening, lúc này đang mang thai, ngay sau khi cô ly dị người chồng thứ ba là Richard Stewart Harrison. Tháng 5/1941, Peter, con đầu lòng của Oppenheimer, chào đời. Năm 1944, Kitty sinh thêm một cô con gái là Katherine Toni khi đang sống ở Los Alamos. Bất chấp mối quan hệ dai dẳng của Oppenheimer với Tatlock và những tin đồn về mối quan hệ “ngoài luồng” của ông với những người phụ nữ khác, trong đó có cả nhà tâm lý học Ruth Sherman Tolman, vợ của người bạn thân của ông là nhà hóa học Richard Tolman, cặp đôi Oppenheimer và Puening vẫn trong tình trạng hôn nhân cho đến tận lúc Oppenheimer qua đời vào năm 1967.

Bộ phim mô tả cuộc đấu tranh của Kitty với chứng nghiện rượu và những mâu thuẫn giằng xé cô khi mà để hoàn thành vai trò người mẹ,  cô đã phải từ bỏ sự nghiệp khoa học của mình tại một phòng thí nghiệm tại Los Alamos. Nhưng Kitty luôn tận tụy sát cánh bên chồng mình để giúp ông vượt qua khó khăn. Cô đã ở bên Oppenheimer trong suốt phiên điều trần AEC năm 1954 và là một trong những người bảo vệ trung thành nhất của ông .

Dự án Mahattan

Đầu năm 1942, Oppenheimer được tuyển dụng cho Dự án Manhattan, dự án bí mật của chính phủ Mỹ trong Thế chiến II để chế tạo bom nguyên tử. Cuối năm đó, Tướng Leslie Groves (do Matt Damon thủ vai) bổ nhiệm Oppenheimer làm giám đốc khoa học của chương trình, và một năm sau đó, việc chế tạo được khởi động tại phòng thí nghiệm Los Alamos ở New Mexico.

Tham gia vào chiến dịch này, ngoài phòng thí nghiệm Los Alamos còn có rất nhiều phòng thí nghiệm nằm rải rác ở những địa điểm bí mật khác trên khắp đất nước, bao gồm cả Chicago và Oak Ridge, Tennessee. Oppenheimer đã tập hợp được một nhóm các nhà khoa học giỏi nhất thời bấy giờ để sống và làm việc tại Los Alamos cho đến khi chế tạo xong quả bom. Ngày 16/7/1945, chưa đầy ba năm sau khi phòng thí nghiệm được thành lập, vụ thử vũ khí hạt nhân đầu tiên trên thế giới đã diễn ra ở sa mạc Jornada del Muerto. Vụ thử đã thành công nhưng nó cũng đã gây ra hậu quả kéo dài nhiều thập kỷ gây tổn hại nghiêm trọng cho người dân bản địa sống ở những khu vực xung quanh.

Ba tuần sau, vào ngày 6 và 9/8/1945, Mỹ đã ném hai quả bom nguyên tử xuống các thành phố Hiroshima và Nagasaki của Nhật Bản. Các vụ đánh bom đã giết chết từ 110.000 đến 210.000 người, hầu hết là dân thường và đã dẫn đến việc Nhật hoàng ký văn kiện đầu hàng.

Cuộc sống sau chiến tranh của Oppenheimer

Sau chiến tranh, dư luận về việc sử dụng bom nguyên tử rất chia rẽ. Trong chuyến thăm Nhà Trắng vào tháng 10/1945, giống như trong phim đã diễn tả, Oppenheimer đã nói với Tổng thống Harry S. Truman (do Gary Oldman thủ vai): “Thưa ngài Tổng thống, tôi cảm thấy tay mình như đang vấy máu”.

Tuy nhiên, Oppenheimer vẫn được dư luận ca ngợi như là một anh hùng dân tộc. Năm 1946, ông được trao tặng Huân chương Công trạng. Khi Dự án Manhattan chuyển sang thẩm quyền của AEC, cơ quan mới thành lập và chịu trách nhiệm giám sát tất cả các nghiên cứu và phát triển nguyên tử ở Mỹ, Oppenheimer được bổ nhiệm làm Chủ tịch Ủy ban cố vấn tổng hợp. Trong cương vị này ông đã phản đối mạnh mẽ việc phát triển bom khinh khí - một "siêu bom" được thiết kế bởi Edward Teller (do Benny Safdie thủ vai) một nhà khoa học đồng nghiệp của ông ở Los Alamos, loại bom mạnh gấp nghìn lần bom nguyên tử - đây cũng là thời gian mà những căng thẳng giữa Mỹ và Liên Xô trong cuộc chiến tranh Lạnh bắt đầu leo thang. Năm 1947, Oppenheimer cũng được Lewis Strauss (do Robert Downey Jr. thủ vai) bổ nhiệm làm Giám đốc Viện Nghiên cứu Cao cấp ở Princeton. Strauss, người bổ nhiệm ông sau đó đã trở thành Chủ tịch AEC.

Trong nhiệm kỳ là Chủ tịch Ủy ban Cố vấn tổng hợp của AEC, quan điểm gây tranh cãi của Oppenheimer về bom khinh khí đã khiến ông trở thành một kẻ thù chính trị của nhiều người. Tháng 11/1953, William Liscum Borden (do David Dastmalchian thủ vai), một người thân tín của Strauss và là cựu Giám đốc điều hành Ủy ban Năng lượng nguyên tử của Quốc hội Mỹ, đã gửi một lá thư cho Giám đốc FBI J. Edgar Hoover gợi ý rằng "nhiều khả năng J. Robert Oppenheimer là một đặc vụ của Liên Xô”. Ngày 12/4/1954, bức thư được đặt lên bàn Tổng thống Dwight D. Eisenhower, bắt đầu một phiên điều trần an ninh kéo dài một tháng, trong đó những khuynh hướng cảm tình với chủ nghĩa cộng sản trước đây của Oppenheimer, quan điểm về chính sách hạt nhân của Mỹ và rất nhiều dữ liệu cá nhân đã bị các đối thủ  cố tình phanh phui ra để làm mất uy tín của ông.

Sau phiên điều trần, Oppenheimer vẫn tiếp tục là Giám đốc Viện Nghiên cứu cao cấp. Năm 1966, Oppenheimer đã nhận trao giải thưởng Enrico Fermi, giải thưởng danh giá nhất của AEC. Trong bài phát biểu nhận giải, Oppenheimer đã nhắc tới những câu nói của cựu Tổng thống Thomas Jefferson về "tinh thần đoàn kết trong khoa học".

Năm 1967, Oppenheimer qua đời vì bệnh ung thư vòm họng.

Dương Thắng

Các tin khác

Eo biển đóng và khe cửa mở hờ

Eo biển đóng và khe cửa mở hờ

Trong khi dư luận quốc tế còn đang cố gắng tìm lời giải cho việc Nhà Trắng tuyên bố tạm dừng chiến dịch quân sự "Dự án Tự do" nhằm hỗ trợ tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz - động thái bất ngờ kế tiếp, nhưng không còn làm mấy ai ngạc nhiên, trong chuỗi vô tận những diễn biến không thể lường trước từ Tổng thống Mỹ Donald Trump - thì dường như, qua một số thông tin bên lề được hé lộ, "chân tướng" của sự thực cũng đã lờ mờ hiện lên, sau lớp hỏa mù.

Nhịp sống Việt Nam

Nhịp sống Việt Nam

Những ngày gần đây, báo chí và mạng xã hội ở xứ Kim Chi cũng như Việt Nam vẫn dành sự quan tâm về chuyến thăm Việt Nam cuối tháng 4/2026 của Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung và Phu nhân Kim Hae Kyung. Đặc biệt, hình ảnh vợ chồng tổng thống thảnh thơi bách bộ phố cổ Hà Nội và thưởng thức món phở, cơm rang, kem... nhận được sự tán thưởng hào hứng của người dân cũng như cộng đồng mạng ở cả hai nước.

Trung Đông, trong những đám hỏa mù

Trung Đông, trong những đám hỏa mù

Giới quan sát quốc tế có lẽ đã quá quen với việc bình tĩnh chờ đợi thêm những dữ liệu đối chứng cần thiết, cho dù vừa thấy bảng tin tức của mình nhảy lên những điều có vẻ “nóng bỏng”, nhất là sau hàng tuần nối nhau, những tuyên bố trái chiều vẫn cứ tiếp tục vọng đến từ Trung Đông. Tuy vậy, khi không quá tập trung vào các điểm nóng chiến sự, có thể, những tia sáng mờ nhạt nào đó lại le lói hắt lên.

Giá trị của Hòa bình

Giá trị của Hòa bình

LTS: Những ngày cuối tháng Tư luôn đặc biệt đối với người Việt. Đó là dịp Tết Thống nhất, Tết Hòa bình. Năm nay, dịp Tết ấy đến ngay sau Giỗ tổ Hùng Vương, với lời nhắc của Bác Hồ vẫn mãi sáng ngời chân lý "Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước…".

Nhiều “nút thắt” trong đối đầu Mỹ-Iran

Nhiều “nút thắt” trong đối đầu Mỹ-Iran

Trung tuần tháng 4/2026, các kênh ngoại giao Mỹ - Iran được kích hoạt ở mức cao hiếm thấy, Pakistan trở thành đối tác trung gian then chốt. Truyền thông phương Tây và khu vực nhắc tới khả năng có thỏa thuận xoay quanh trao đổi hạn chế hạt nhân để lấy nới lỏng trừng phạt và tiếp cận tài sản bị phong tỏa.

Kinh tế thế giới trở thành con tin của cuộc xung đột Iran

Kinh tế thế giới trở thành con tin của cuộc xung đột Iran

Cuộc xung đột quân sự tại Iran bùng nổ từ cuối tháng 2/2026 đang khiến nền kinh tế toàn cầu trải qua cú sốc năng lượng lớn chưa từng có trong lịch sử hiện đại. Giá dầu tăng vọt, lạm phát khiến cỗ máy kinh tế toàn cầu khựng lại. Những hệ lụy kéo theo sẽ còn tác động lâu dài đến cuộc sống của chúng ta. Một lần nữa, nền kinh tế toàn cầu lại trở thành con tin của các quyết sách chính trị.

Hai vòng phong tỏa, một điểm nghẽn

Hai vòng phong tỏa, một điểm nghẽn

Nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng Mỹ - Iran thông qua đàm phán trực tiếp đang rơi vào bế tắc khi hai bên theo đuổi logic hoàn toàn trái ngược: Washington muốn một thỏa thuận nhanh dưới sức ép tối đa, còn Tehran kiên trì chiến lược kéo dài để bảo toàn lợi ích cốt lõi. Sự lệch pha này khiến tiến trình ngoại giao đình trệ, đồng thời gia tăng rủi ro tại eo biển Hormuz - huyết mạch năng lượng toàn cầu.

"Tang đạo mãn điền, hoa mãn san"

"Tang đạo mãn điền, hoa mãn san"

Chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Trung Quốc đã thành công rất tốt đẹp. Đó là một chuyến thăm dày đặc lịch hoạt động, tận dụng tối đa từng giờ để vun đắp, củng cố mối quan hệ sâu sắc giữa hai nước, đồng thời tìm hiểu thực tế, tham khảo các mô hình phát triển hiệu quả. Điều đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm kết thúc chuyến thăm và trở lại Việt Nam bằng tàu hỏa như một thông điệp: quan hệ Việt Nam – Trung Quốc ngày càng hữu nghị, hợp tác, là sự kết nối liền mạch, là dòng chảy không thể đảo ngược, vì hòa bình và hạnh phúc, phồn vinh của nhân dân hai nước. Đó cũng là bức tranh thái bình, trù phú, an yên mà Bác Hồ kính yêu đã khắc họa 65 năm trước “Tang đạo mãn điền, hoa mãn san”...

Nạn nhân tiềm tàng của xung đột Trung Đông

Nạn nhân tiềm tàng của xung đột Trung Đông

Trung tuần tháng 3/2026, các cuộc không kích của Israel nhằm vào những cơ sở năng lượng thượng nguồn tại mỏ khí South Pars, nơi chiếm 70% sản lượng khí đốt nội địa của Iran, đã mở ra một chương leo thang mới trong xung đột Trung Đông.

Ở rất xa cuộc chiến

Ở rất xa cuộc chiến

Thời điểm hiện tại, chiến dịch quân sự tại Trung Đông là ưu tiên hàng đầu của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Song, có lẽ, chuyện ông liên tục cập nhật các diễn biến và ý tưởng của mình về cuộc chiến ấy và làm xôn xao các nền tảng mạng xã hội cũng không thể đẩy lùi được một thời hạn đầy thách thức: Tháng 11/2026, cuộc bầu cử Quốc hội giữa kỳ sẽ diễn ra.

Khủng hoảng an ninh lương thực đang chực chờ

Khủng hoảng an ninh lương thực đang chực chờ

Sự hỗn loạn trong đại dương thông tin chiến sự đang khiến bất kỳ một nhà phân tích quốc tế nào cũng không thể đưa ra những dự báo chắc chắn về kết cục của cuộc xung đột quân sự ở Trung Đông. Tuy nhiên, những hệ lụy ghê gớm của nó thì ngược lại, hoàn toàn có thể dễ dàng nhận diện.

Lợi ích quốc gia - dân tộc trên hết

Lợi ích quốc gia - dân tộc trên hết

Trong những ngày này, tâm trí của người dân cả nước và cả Việt kiều ở nước ngoài đều hướng về phòng họp lớn Diên Hồng, nơi đang diễn ra kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI.

Ứng xử với xưa cũ

Ứng xử với xưa cũ

LTS: Những gì cổ hủ, lạc hậu ắt là xưa cũ. Nhưng có phải những gì xưa cũ cũng đều cổ hủ, lạc hậu hết hay không? Ứng xử với xưa cũ thế nào để đảm bảo vẫn giữ tốc độ tăng trưởng tiến bộ và vừa không “đánh rơi” đi mất phần tinh thần?

Lựa chọn hiền tài và kiến tạo phát triển

Lựa chọn hiền tài và kiến tạo phát triển

Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI vừa khai mạc tại Thủ đô Hà Nội với nhiều nội dung quan trọng, đặc biệt là việc kiện toàn các chức danh lãnh đạo chủ chốt của quốc gia cũng như định hình chương trình, nội dung hoạt động của toàn khóa, đặt nền móng cho sự phát triển của đất nước trong 5 năm tới.

World Cup 2026 trước biến số Iran

World Cup 2026 trước biến số Iran

Xung đột leo thang giữa Mỹ - Israel và Iran đang đẩy World Cup 2026 vào tình thế đặc biệt khi khả năng Iran không thể tham dự trở thành kịch bản hiện hữu. FIFA đang phải đối mặt với bài toán phức tạp chưa từng có liên quan đến pháp lý, thay thế suất dự giải và đảm bảo an ninh - điều từng xuất hiện trong lịch sử nhưng chưa bao giờ ở quy mô của một kỳ World Cup hiện đại.

Khi Thổ Nhĩ Kỳ có quyền “mặc cả” với châu Âu

Khi Thổ Nhĩ Kỳ có quyền “mặc cả” với châu Âu

Cuộc chiến tại Iran nổ ra cuối tháng 2/2026 làm rung chuyển thế giới, đồng thời vẽ lại bản đồ địa chính trị khu vực. Trong đó, Thổ Nhĩ Kỳ, với vị thế đặc biệt của mình, đang tận dụng cơ hội để giành lấy lợi thế trong một "ván cờ" khác.

Trước biến động thời cuộc

Trước biến động thời cuộc

LTS: Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo; những diễn biến bất thường về địa chính trị; các quyết định áp đặt thuế quan gây shock; giá cả nhiên liệu thay đổi đột biến dẫn tới biến động mạnh ở các thị trường v.v... và vv… Thế giới đang tiếp tục theo cách đó và tạo ra những vòng xoáy chóng mặt. Trước các biến động thời cuộc như thế, một cá nhân con người, một công ty, một ngành, thậm chí cả một quốc gia, cần phải đối diện chúng theo cách nào?

Lời hứa không thành hiện thực

Lời hứa không thành hiện thực

Ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng với cam kết không mở thêm chiến tranh, không đẩy nước Mỹ vào những cuộc can dự quân sự tốn kém ở bên ngoài. Nhưng, chiến dịch quân sự nhằm vào Iran cuối tháng 2/2026 đã khiến chính lời hứa đó trở thành điểm dễ bị phản công nhất về chính trị.

Thảm kịch mới, và những đường nét cũ

Thảm kịch mới, và những đường nét cũ

Song song với những ý niệm về các hệ lụy đã trở nên quen thuộc với bất cứ ai, khi căng thẳng địa chính trị ảnh hưởng trầm trọng đến khả năng vận hành trơn tru của hệ thống kinh tế - xã hội toàn cầu, có một khía cạnh bi thương khó cảm nhận hơn: Sự phác họa và hình thành những cuộc khủng hoảng nhân đạo mới, bên cạnh sự cùng quẫn trong các bi kịch vẫn còn chưa khép lại - điều thường bị che khuất và lãng quên.

Ươm mầm xanh cho tương lai

Ươm mầm xanh cho tương lai

Theo quan niệm của người xưa, vũ trụ có 3 nhân tố cơ bản là Thiên - Địa - Nhân (tức là trời, đất và người). Như trong “Tam tự kinh” có câu “Tam tài giả: Thiên - Địa - Nhân/ Tam quang giả: Nhật - Nguyệt - Tinh”... Trải qua các giai đoạn phát triển của lịch sử, cũng như nhiều quốc gia, dân tộc, Việt Nam hình thành nên truyền thống sống hòa hợp với thiên nhiên (thuận thiên) và luôn coi trọng con người (dân vi bản). Chính vì vậy, chăm lo giáo dục, đào tạo con người là nhiệm vụ xuyên suốt (vì lợi ích trăm năm trồng người)...