Bạn lan ôm gối nhà vua

Sau khi đã phân tích cặn kẽ, giải thích rành mạch, chứng cứ rõ ràng nhưng người kia vẫn cãi chày cãi cối, vẫn không chịu nghe, đúng là thứ củ chuối, chán thế. Quá nản bởi tốn nước bọt tranh luận với đầu óc bã đậu, do đó người này trước khi ngưng lời bèn buông một câu: "Thà nói chuyện với đầu gối còn hơn". Đầu gối của ai? Nghe hỏi thế, chưa vội trả lời, ta hãy quay ngược về hàng trăm năm trước với tâm sự của chàng trai trong ca dao:

Ðêm nằm ôm gối thở than/ Gối ơi là gối con bạn lan nó xa rồi

1.Không phải ngẫu nhiên, quan hệ giữa bạn tình, bạn trăm năm, bạn lan, bạn ngọc được gọi "Đầu ấp tay gối" - là đầu người này gối lên cánh tay người kia. Đằm thắm. Quấn quýt. Có đôi có lứa. Khó có thể tách rời. Rồi lúc rơi vào tâm trạng như ca từ của nhạc sĩ Dzoãn Mẫn: "Biệt ly nhớ nhung từ đây/ Chiếc lá rơi theo heo may", niềm an ủi còn sót lại vẫn là:   

Chàng về để áo lại đây

Áo thời thiếp mặc, gối mây đợi chờ

Tại sao lại là áo? Chỉ vì có mùi thương, mùi nhớ, nói gọn lại là mùi hương đã từng có nhau. Thi hào Nguyễn Du đúng là bậc thượng thừa khi phân tích tâm lý, thói quen của sự nồng nàn chăn gối ấy: "Hương gây mùi nhớ". Từ "gây" cực kỳ chuẩn xác. Là sự gợi lên, nhóm lên, nhen lên. Có những việc đã qua, đã quên, đã chìm sâu trong tiềm thức, đã thất lạc trong ký ức thế nhưng chỉ một mùi hương cũ thoáng đến, thoáng qua dù vô tình hay hữu ý đều khiến con người ta nhớ lại mồn một. Nhớ rõ nét. Nhớ từng chân tơ kẽ tóc.

Bạn lan ôm gối nhà vua -0
Nét đẹp xưa của "bạn lan", ảnh tư liệu.

Cô nàng trong câu ca dao hàng ngàn năm trước, "Áo thời thiếp mặc" để "tưởng nhớ mùi hương", nàng còn đặt đầu trên chiếc "gối mây". Có phải đây là chiếc gối làm từ cây mây? “Từ điển tiếng Huế” (NXB Văn học-2004) của Bùi Minh Đức giải thích: "Gối mây: "Thứ gối dân Huế thường dùng: hai đầu là hai miếng ván vuông, có trục ở giữa, có dây mây mềm lát dày bốn mặt của 2 sườn vuông hai đầu, khi gối lên các sợi mây căng nhún nên đầu không đau. Trưa hè nằm trên tấm phản mát, tựa gối mây mềm mà ngủ cũng là một cái thú" (tr.396).

Tùy theo vật dụng mà người ta đặt tên cho chiếc gối ấy. “Gối rơm theo phận gối rơm/ Có đâu dưới thấp mà chờm lên cao” (Lục Vân Tiên), là cái gối nhồi rơm, đệm bằng bàng, còn gọi gối đệm. Thông thường người ta làm gối bằng cách độn bông gòn, ca dao có câu: "Lạy trời cho gió rung cây/ Hoa gạo rụng xuống cỏ may xâu vào" thì hoa gạo cũng là tên gọi của bông gòn.

Hoàn cảnh sang giàu, nghèo khó, ai cũng có chiếc gối. Sung sướng, tình nghĩa nồng nàn nhất vẫn là "Đầu ấp tay gối". Thê thảm, rầu rĩ nhất vẫn là những ai "Gối đất nằm gai/ Gối tuyết nằm sương". Nhà thơ Huy Cận tâm tình: "Chiếu chăn không ấm người nằm một/ Thương bạn chiều hôm, sầu gối tay". Đầu mình gối lấy tay mình. Cô độc quá. Ôi, đành vậy. Tự an ủi mình rơi vào hoàn cảnh này, còn may mắn hơn ai kia:

Cổ tay em trắng lại tròn

Để cho ai gối đã mòn một bên

Từ mòn trong ngữ cảnh này, nói lên điều gì? Nếu không phải là cô ấy đã có chồng? Đã có người khác?

Ca dao còn có câu: "Một mai trống thủng khó hàn/ Dây dùn khó đứt, bạn lan khó tìm". Bạn lan là bạn ra làm sao? Theo “Việt Nam tự điển” (1970) do Lê Văn Đức biên soạn, Lê Ngọc Trụ hiệu đính: "Bạn lan: Bạn tốt, bạn quý"; “Phương ngữ Nam Bộ” của Nam Chi Bùi Thanh giải thích: "Người bạn quân tử đáng quý như hoa lan". Từ này, nay không mấy ai sử dụng nữa, kể cả "bạn ngọc": "Mặt đất láng nguyên tự nhiên cây cỏ mọc/ Bởi phận tôi nghèo, bạn ngọc có đôi", “Đại từ điển tiếng Việt” (1999) không ghi nhận, đã thay thế bằng bạn lòng, bạn vàng, bạn tình.

2.Trở lại với câu cửa miệng: "Nói chuyện với đầu gối", ta hiểu là nói với cái đầu gối của mình. "Gối" ở đây lại là "Khoanh tay bó gối", "Mỏi gối chồn chân"; "Ví dù theo thói người ta/ Uốn lưng, co gối cũng nhơ một đời" (Nhị độ mai). Cũng đầu gối của mình nhưng ít ai biết rằng ngày xửa ngày xưa của cái thuở săn bắt còn thả cửa chưa có luật lệ nghiêm cấm, đại khái khi người chồng rời nhà đi theo nhóm vào rừng dụ voi, săn voi thì người vợ ở nhà lại có lúc không đụng đến… đầu gối. Tại sao?

Phóng sự “Nghề dụ dỗ voi rừng” của Duy Thanh in trên tuần báo Tân Văn tại Nam Kỳ số 30 ra ngày 9/3/1935 có đoạn: "Vợ ở nhà kiêng cử đủ điều, nhứt là phải hết sức trung tín với chồng. Không được quét nhà chải đầu cùng giũ mùng giũ chiếu. Bẻ củi mà chụm thì không được để lên đầu gối mà bẻ. Người ta cho rằng đầu gối giống hình đầu tượng (voi). Để củi trước gối mà bẻ thì chẳng khác nào đem chồng mình để trước đầu tượng vậy". Chi tiết kiêng cử này thú vị quá, âu cũng là cái thú của việc nhâm nhi báo chí thời trước.

Dám nói rằng, đầu gối của mình, mình ôm lúc nào chẳng mà được, còn đầu gối của nhà vua thì sao? Có ôm được không? Ơ hay làm gì có chuyện đó, có mà vuốt râu hùm, giỡn mặt à? Chớ dại.

Thế mà có đấy. Lần đầu tiên, vào tháng 6/1835 ở Việt Nam có lễ ôm đầu gối do vua Minh Mạng đặt ra, gọi là bão tất - "bão" là ôm lấy, "tất" là đầu gối. Sở dĩ như thế là do ròng rã suốt 3 năm trời gian khổ khó nhọc, quân tướng triều Nguyễn mới dẹp được cuộc chống đối của các dân tộc ít người vùng Tây Bắc do Nông Văn Vân - thổ ty châu Bảo Lạc cầm đầu. 

Sự kiện này “Đại Nam thực lục” ghi chép lúc Nông Văn Vân lẻn về núi Thẩm Bát, xã An Quang: "Chỗ này, thế núi cheo leo, cây cỏ rậm rạp bát ngát, khó lùng tìm khắp cả được. Ngày đã về chiều. (Vệ úy Chư quân Nguyễn Văn) Quyền sợ Vân chạy thoát mất, bèn phóng lửa đốt cả bốn mặt chỗ ấy. Bấy giờ gió thổi mạnh, lửa cháy dữ, trong chốc lát, cỏ tranh, bụi nứa trở thành tro cả. Vân ở kẽ đá, đột nhiên xông ra, bị lửa đốt chết, rơi xuống sườn núi, bên mình có 1 đĩnh lớn vàng tốt và 1 thanh đao trang sức vàng bạc.

Lũ (Phạm Văn) Điển trước đệ cờ đỏ phi báo tin thắng trận (trong cờ viết những chữ "chém được thủ nghịch Nông Văn Vân"). Rồi bỏ đầu Vân vào hòm phi dâng dưới cửa khuyết. Còn thây Vân thì treo ngược trên cần cao, cắm ở đỉnh núi Vân Trung. Người người đều hả lòng". Khi nhận tin báo thắng trận, vua Minhh Mạng đẹp lòng, bảo quan hầu rằng: "Đêm qua, ta nằm không yên, trong lòng cho rằng tất có việc gì sẽ xảy đây, chẳng ngờ ngày nay có tin báo mừng này. Đó thực nhờ trời đất phù hộ, ta kính cẩn cảm kích xiết bao". Ngài còn phê mấy câu thơ (tạm dịch):

Tội lớn, đất trời không dung thứ

Nhờ ơn trời, kẻ ác phanh thây

Quân tướng rày nghỉ ngơi mừng rỡ

Dân tình yên gối kể từ đây

"Yên gối" là kê đầu lên gối mà ngủ, ngụ ý ngon giấc. Ngoài việc thưởng rất hậu, nhà vua còn xuống Dụ: "Nay cho bộ Lễ bày nghi lễ, chọn ngày tốt, trẫm ngự ở cửa Đại Cung, cho các quan đại thần lui quân về vào chầu và cho Phạm Văn Điển, Tạ Quang Cự, Lê Văn Đức làm lễ ôm gối để tỏ ý trẫm coi như Hoàng tử vui đùa dưới gối. Đây là cái lễ trẫm mới nghĩ ra, mà vì tình thì rất thân yêu, ở chỗ tình lễ vua tôi, không còn gì hơn nữa. Đó là lễ do ta bắt đầu đặt ra, kể về tình, rất là thân ái. Tình và lễ giữa vua và tôi không gì hơn được nữa".

Về lễ này, tóm tắt ghi chép chi tiết của “Đại Nam thực lục”, ta hình dung ra là trong lễ ấy, Đề đốc Phạm Văn Điển giắt hốt vào đai, đi bằng đầu gối, tiến lên, vua duỗi một chân ra, Điển chìa hai tay ôm lấy, ngẩng lên, khấu đầu một cái. Được đặc chỉ ban khen và thưởng, Điển liền giơ lên trán, nhận lĩnh, rồi lại khấu đầu một cái, đi bằng đầu gối lui ra đến chỗ phủ phục trước, cầm hốt, lại khấu đầu một lần nữa, rồi rảo bước đi ra. Thứ  đến, những người sau cũng theo nghi tiết này.

Xin giải thích vài từ cổ, "khấu đầu" là cúi rạp xuống, rập đầu xuống đất; về từ "hốt", tục ngữ có câu "Đai vàng hốt bạc", “Hán - Việt tân từ điển” của Nguyễn Quốc Hùng giải thích: "Hốt: Tấm thẻ thật lớn, thời cổ làm bằng tre, sau làm bằng ngà voi, các quan cầm ở tay khi vào triều, muốn tâu điều gì với vua thì viết lên tấm hốt đó". Ơ hay, tại sao không tâu trực tiếp với nhà vua, mà phải viết lên tấm hốt? “Hán-Việt tự điển” của Thiều Chửu cho biết: "để phòng cho khỏi quên".

Lê Minh Quốc

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.