Bài học về phản biện chính sách thời vua Tự Đức

Trong khoảng 1.000 năm độc lập, người Việt chúng ta được cho là đã nhiều lần bỏ lỡ các cơ hội mang tính lịch sử có thể canh tân và thay đổi vận mệnh đất nước. 

Chính sách thu mình, đóng cửa đất nước thời vua Tự Đức do lo sợ sự ảnh hưởng từ Tây phương vào giữa thế kỉ 19 đã khiến một Đại Nam hùng mạnh thời vua Minh Mạng và vẫn còn tương đối có sức nặng trong khu vực dưới thời vua Thiệu Trị không còn giữ được vị thế chỉ sau vài thập kỷ.

Theo sử liệu, vua Tự Đức là người thông tuệ và rất am hiểu Nho giáo. Có thể do quá tôn sùng Nho giáo cộng với thể trạng ốm yếu nên vị vua này ngại thay đổi, không thích và cũng không dám mạo hiểm để cải cách thể chế, “đón chào” văn minh và kỹ nghệ Tây phương nhằm chấn hưng đất nước. 

Đây là mốc thời gian mang tính bước ngoặt khiến cho Việt Nam và Nhật Bản gặt hái hai số phận quá khác nhau ở thời hiện tại.

Nói như vậy không có nghĩa muốn đổ lỗi cho tiền nhân, bởi vì cũng chưa có gì đảm bảo là Việt Nam có thể đã hóa rồng nếu vua Tự Đức nghe theo lời tấu của Nguyễn Trường Tộ và mở cửa canh tân đất nước. Đơn giản bởi vì sự thay đổi cần đạt qua nhiều cấp độ khác nhau mới  có thể tạo ra những kết quả cụ thể và bền vững. 

Vua Tự Đức.
Vua Tự Đức.

Các cấp độ này bao gồm: (1) nhận thức: hiểu ra vấn đề là cần thay đổi; (2) hành vi: quyết định hành động để thay đổi; (3) thể chế: khi đã tiến hành đổi mới, mô hình tổ chức nhà nước và hình thức quản trị lúc đó sẽ không còn phù hợp nữa. 

Việc chuyển đổi mô hình thể chế này không hề đơn giản vì chứa đựng rất nhiều rủi ro; và (4) đối tác, đồng minh: sự thay đổi thường kéo theo sự ủng hộ của nhóm thế lực này nhưng đồng thời cũng là mối đe dọa cho nhóm thế lực khác. Đây thực sự là thách thức cho những nước nhỏ như Việt Nam.

Được biết đến là một người có  kiến thức sâu rộng trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội và kể cả khoa học kỹ thuật thời bấy giờ, Nguyễn Trường Tộ, bằng lòng yêu nước lớn lao của một trí thức tiến bộ đã đem hết tâm huyết và công sức để thảo ra các kế hoạch giúp nước. 

Trong đó đáng chú ý là ba bản điều trần gồm "Tế cấp luận", "Giáo môn luận" và "Thiên hạ phân hợp đại thế luận" do ông soạn thảo và gửi cho triều đình vào năm 1863.

Có thể có rất nhiều lý do cả khách quan lẫn chủ quan đằng sau thất bại của Nguyễn Trường Tộ trong việc “tư vấn” cho nhà vua canh tân đất nước. Vậy câu chuyện lịch sử này có thể giúp chúng ta rút ra bài học gì cho vấn đề phản biện chính sách?

Cụ thể và thực tế

 Thay vì kể cho nhà vua nghe về những chiếc đèn cháy ngược, những hình ảnh vốn nằm ngoài ý niệm của hầu hết người Việt thời đó, sẽ thuyết phục hơn nhiều nếu ông có thể mang về một mô hình có thật để nhà vua có thể tay sờ, mắt thấy. 

Các phản biện chính sách thời hiện đại nên chú ý đến vấn đề này trong bối cảnh thông tin nhiễu loạn và vẫn còn một khoảng  trống năng lực không hề nhỏ giữa Việt Nam và các nước phát triển trong xây dựng, ban hành, và  thực thi chính sách.

Vua Tự Đức là người thông tuệ và rất am hiểu Nho giáo nhưng ngại thay đổi và không dám mạo hiểm để cải cách thể chế, đón chào văn minh và kỹ nghệ phương Tây nhằm chấn hưng đất nước.
Vua Tự Đức là người thông tuệ và rất am hiểu Nho giáo nhưng ngại thay đổi và không dám mạo hiểm để cải cách thể chế, đón chào văn minh và kỹ nghệ phương Tây nhằm chấn hưng đất nước.

Sự phù hợp

Với những người chọn “thà nghèo khó mà yên ổn” và thiếu khát vọng như vua Tự Đức, nếu ai đó muốn khuyến khích ngài đổi mới thì chỉ nên bắt đầu với những gợi ý nhỏ, đơn giản và dễ hiểu thì mới mong có cơ hội thành công. 

Rất có thể nhà vua hiểu hết những gì Nguyễn Trường Tộ nói và lợi ích của việc đổi mới, nhưng quy mô đề xuất là quá lớn với khả năng hiện tại cộng với rủi ro cao cho chế độ cai trị nên ngài đã cố tình phủ quyết? 

Có nghĩa là: phản biện và tư vấn chính sách chỉ thật sự được lắng nghe khi nó có tính khích lệ và khơi gợi khát vọng đổi thay, nhưng không làm dấy lên sự e ngại vì sợ quá sức hay nghi ngờ về tính khả thi của chính sách mới.

Bối cảnh

Chúng ta không được biết về các đề nghị canh tân của Nguyễn Trường Tộ đã đề cập nên bắt đầu từ đâu, hay thay đổi từ khâu nào, lĩnh vực nào. Có thể vì nó quá chung chung và không được thực tiễn hóa nên không đủ sức thuyết phục nhà vua đưa vào thực hiện. 

Ngày nay, một hạn chế không thể không thừa nhận của dân ta đó là làm kế hoạch hay tạo chính sách khá chung chung, thực thi khá hời hợt nhưng đánh giá và phê phán thì rất tiểu tiết.

Một góc chợ Huế xưa.
Một góc chợ Huế xưa.

Tính bản sắc

Chúng ta hẳn đều biết sau khi đánh bại nhà Tây Sơn với sự giúp sức của một số thế lực Tây phương, vua Gia Long đã không hề áp dụng mô hình quản trị của người Tây, thay vào đó, ông được cho là đã bê nguyên mô hình và nguyên lý quản lý nhà nước của nhà Thanh (Trung Quốc) vào điều hành đất nước. 

Đến thời vua Tự Đức, mô hình này bên Trung Quốc đã tỏ ra rất lỗi thời và thực tế là nhà Thanh khi đó đang phải gồng mình lên để chống lại các can thiệp từ các nước phương Tây. Do Trung Quốc quá lớn nên mặc dù mô hình thể chế đã lạc hậu, triều đình nhà Thanh vẫn duy trì quyền lực thống trị trên phần lớn lãnh thổ. Là một người thông tuệ, chắc hẳn vua Tự Đức đã có thể nhìn ra vấn đề. 

Tuy nhiên, vì sợ mất quyền lực, lại hoàn toàn bị động trong việc tìm ra một mô hình quản trị phù hợp cho người Việt và cho nước Việt nên nhà vua đã nhắm mắt làm ngơ trước các đề xuất thay đổi với hy vọng mong manh là nhà Thanh còn đứng vững thì nhà Nguyễn chắc chưa sụp đổ.

Những gì mà Nguyễn Trường Tộ đã làm và các công trình mà ông để lại, cho thấy ông đã sớm nhận thức được bối cảnh và khuynh hướng vận động chung của thế giới thời bấy giờ. Đáng tiếc là những đề xuất cải cách hay các điều trần mà ông gửi tới triều đình đã không nhận được vua Tự Đức ưu tiên xem xét.

Cảnh trên bến dưới thuyền ở cảng Đà Nẵng.
Cảnh trên bến dưới thuyền ở cảng Đà Nẵng.

Phải chăng vì ông quá cô đơn và thiếu đồng minh hỗ trợ để có thể thực hiện được sứ mệnh lớn lao này? Hay có phải những gì mà ông đề xuất là quá khác biệt và vượt quá những gì mà đa phần dân chúng thời đó có thể hiểu hoặc quan tâm tới? 

Chỉ biết rằng những gì mà ông tâm huyết theo đuổi để mong muốn canh tân đất nước đó đều phần nhiều là những nỗ lực của cá nhân ông và không có ai kế thừa hay theo đuổi tiếp sau khi ông ốm mất ở tuổi 41.

Tuy bối cảnh là không giống nhau, nhưng những gì xảy ra thời vua Tự Đức có thể là bài học cho con cháu mai sau. Là người Việt Nam, dù ở đâu, làm gì, chúng ta vẫn luôn có nhiều sứ mệnh chung cần chia sẻ. Vấn đề là nên làm gì nhằm thu hẹp sự khác biệt và thúc đẩy sự tương đồng để chung tay hành động vì một đất nước Việt Nam thịnh vượng.

Trần Văn Tuấn

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?