Thả mồi, bắt bóng...

"Hay nói thuộc về đàn bà. (Mà) uống rượu lại thuộc về đàn ông. Hút thuốc thuộc về đàn ông. Nhưng ăn quà không qua được đàn bà". Cái câu hát chế theo giai điệu của bài "Một đời người, một rừng cây" ấy đã từng rất phổ biến cách đây chừng 30 năm.

Đó là một bản nhạc chế khá thú vị so sánh giữa đàn ông với đàn bà, mà câu kết là một câu rất công bằng rằng "Ai đã từng là đàn bà, lúc nào cũng muốn trở thành đàn ông. Nhưng ai đã từng là đàn ông, không bao giờ muốn trở thành đàn bà. (Vì) khổ đau chi bằng mang bầu...". Nhưng so với thời đại, có vẻ như các dẫn dụ trong bài nhạc chế ấy đã lạc hậu rồi. Phụ nữ bây giờ uống rượu, hút thuốc cũng không còn là hiếm nữa. Và ăn quà thì đàn ông thời nào cũng có cái thú ấy chứ đừng vội "vu vạ" cho chị em.

Tôi không phải là người có thú ăn quà vặt. Phải hơn 30 năm nay, tôi thậm chí không đụng vào đồ ngọt. Không phải do kiêng cữ gì mà cơ bản do khẩu vị không ưa ngọt đơn thuần. Cafe cũng tay bo, không đường. Nhìn thấy bánh, kẹo là thản nhiên bỏ qua. Và thứ luôn sợ nhất là bánh kem. Chẳng hiểu sao, cứ thấy bánh kem là né.

Nhưng dù không phải người có thú ăn quà vặt đi nữa, cái miệng ăn vặt vẫn sẽ chóp chép mỗi khi có dịp. Dịp ở đây là khi ngồi trà lá, lai rai với bạn bè. Mấy thứ vụn vặt, mấy thứ nho nhỏ trên bàn cũng sẽ khiến tôi nhón tay. Tất nhiên, phải là không ngọt.

Cái thú nhón tay ấy của đàn ông thật ra rất phổ biến. Cứ quan sát thử một bàn nhậu ở bất kỳ đâu chúng ta sẽ thấy. Vài hạt lạc, ít nem tai, mấy miếng cóc, xoài hay thậm chí khi buồn miệng, nhón tay cọng rau thơm thôi cũng là kiểu nhón tay ăn vặt. Đấy là mới nói về kiểu đàn ông ít ăn quà như tôi. Còn nhiều người khác, với khoái khẩu khác, sẽ ăn vặt "bay cả hàng". Điển hình như ông anh "thợ kèn" tên Kiên của tôi. Ông này đặc biệt mê món bột chiên. Cứ mỗi đận vào TP. Hồ Chí Minh biểu diễn hay thu âm, kiểu gì ông ấy cũng phải làm một trận bột chiên ra trò. Nhiều cữ, anh em đi nhậu với nhau, phải đặt mua bột chiên về để ông ấy ăn cho thoả cơn thèm. Nhắc đến bột chiên, tôi cũng giật mình. Đó là món tôi chưa ăn bao giờ.

Xưa, thời bao cấp, hồi đầu thập niên 80, cứ nhớ mỗi cữ 3-4 giờ chiều, ba tôi lại cùng mấy đồng nghiệp cùng công tác ở phòng thiết kế kéo về nhà làm mấy chén rượu. Mồi nhắm chả có gì. Thằng cu con (là tôi) luôn được sai vặt chạy ra hàng nước đầu phố mua cho ba mấy gói lạc rang húng lìu. "Tiền công" đi mua là một gói riêng, ra một góc ngồi nhấm nháp.

Người miền Bắc thì hay uống rượu vặt với lạc rang húng lìu. Còn người miền Nam thì lại có thứ ăn vặt làm mồi nhắm khác kỳ thú không kém. Ấy là mì tôm sống. Một hai gói mì bẻ vụn ra, lấy cái gói bột nêm đi kèm rắc lên đó, vắt thêm miếng chanh vào, thế là đủ cho một mâm bốn ông khề khà đến tận khuya. Và cái kiểu nhặt từng sợi mì sống nhỏ xíu nhấm nhấm nháp nháp mới thật thú. Nó có cái mằn mặt, cái chua chua, cái hơi ngòn ngọt của bột nêm ở đó. Kèm thêm hớp bia "lên cơn" (cách gọi một loại bia hơi của người ở trong Nam) hay ít rượu đế, kể vài ba câu chuyện tào lao, tán dóc với xóm giềng, nó đúng tinh thần "hẻm phố" của Sài Gòn lắm lắm.

Nhắc đến cái mì tôm sống ấy, những ai lớn lên ở miền Bắc thời những  năm 80, 90 chắc chắn sẽ nhớ. Trẻ con gần như đứa nào cũng khoái ăn mì tôm sống. Cái mùi thơm khen khét của gói mì ngày đó ấn tượng đến lạ. Nhiều đứa còn thèm ăn mì sống đến độ cứ hôm nào cha mẹ vắng nhà, tới bữa lẽ ra nấu gói mì lên thì bẻ ra ăn sống và tu nước lạnh. Vừa nhanh gọn, vừa hợp khẩu vị. Mì với nước vào bụng rồi kiểu gì chả nở. Đấy chính là lý luận của đám trẻ ham chơi và biếng lười.

Về sau này, mì tôm đã mất đi cái mùi vị của ngày xưa. Kể cả là những loại lừng danh ngày đó như "Hai tôm", "Miliket" vẫn còn bán đầy ngoài thị trường cũng không còn giữ được cái mùi, vị của mấy chục năm trước. Nói đúng ra, mì hôm nay ngon hơn, sạch sẽ hơn, nấu lên ăn thích hơn hẳn nhưng để ăn sống, nó thua đứt mì tôm ký ức.

Quay lại chuyện nhậu lai rai với gói mì sống của người Nam bộ mới thấy cái tinh thần, cái văn hoá bản địa nó bật lên rất rõ ở đó. Người Nam bộ, đặc biệt là người miền Tây, có cách sống, cách nói thú vị đến lạ. "Ê Út, làm gì bây?" có thể là một câu hỏi rất phổ biến thăm dò coi bằng hữu mình có rảnh không. "Quởn làm bậy vài ve mậy" là câu rủ rê cũng sang sảng Nam bộ. "Quởn" là "rảnh rỗi" còn "làm bậy" thì lại là... không làm bậy chút nào. "Làm bậy" ở miền trong có thể là uống, là ăn... Nó mô tả một cái hành động phiên phiến, không cầu kỳ, khoáng đạt và ngẫu hứng là chính. Cái từ "làm bậy" ấy, phải nói là quá xuất sắc.

Vào sống trong Nam hơn hai chục năm, ở hẻm nhiều, quan hệ với người trong hẻm cũng thân thiết, đâm ra tôi học được nhiều. Cũng có bận nhận được điện thoại của ông hàng xóm giả ngày đó hỏi đúng mấy câu kiểu như trên, tôi hỏi lại đúng giọng "làm bậy vài chai hả? Anh đang đâu?" thì nhận được câu trả lời "Thì đang nhà tao nè. Mình ên à". "Mình ên" thật ra là "Có một mình anh" mà không hiểu sao, cái âm "ên" nó gợi hình ảnh và cảm giác rất lạ. Nó cho thấy sự cô đơn nhưng là một sự cô đơn không nỗi buồn.

Nhắc đến những ngôn ngữ đặc trưng ấy của người miền Nam, chắc chắn ta sẽ thấy nó đa dạng vô cùng. "Xay chừng" chẳng hạn. Nó là một cách uống với một cái ly duy nhất cho cả bàn, xoay vòng mà uống. Uống kiểu này tình cảm, nhưng nói thật, ở kỳ COVID-19 này, nó gợi lên nỗi sợ. Uống chung cái ly dễ phơi nhiễm bệnh tật và chắc chắn ối người chê dân miệt vườn uống kiểu ấy là bẩn. Nhưng nói đi thì phải nói lại, nó có bẩn hơn mấy ông ăn mặc sạch đẹp tóp má hút chung một điếu cigar hay không?

Phương ngữ thú vị vô cùng và nếu nói đúng ra, chúng ta may mắn khi ở một đất nước có địa lý trải dài và phương ngữ cũng biến đổi khác nhau theo chiều dài ấy. Tất nhiên, sự khác biệt đó có thể mang lại vài ba khó khăn, cản trở trong phát triển kinh tế, xã hội nhưng nó lại mang lại một sự đa dạng về văn hoá với nhiều màu sắc thú vị. Nhưng ngẫm lại, dường như vẫn có sự bất công đối với phương ngữ khi mà các từ điển chính thống không coi cách nói vài từ đặc biệt chung nào đó của một địa phương là một mục từ chính thống. Thậm chí, còn có ý xem thường như thể ấy là nói ngọng.

Suy cho cùng, chữ viết là để ghi lại những gì con người ta nói ra, với một trong các chức năng của nó là ký âm. Vậy thì khi người miền Tây Nam Bộ họ không nói "con cá rô" mà thay vào đó là "con cá gô" thì tại sao chúng ta không coi "Gô" là một mục từ trong từ điển, với chú giải "Cá rô, theo cách nói miền Tây Nam Bộ"?. Có gì là sai khi cha truyền con nối họ đọc như vậy nhỉ? Cũng như ở miền Trung, với từ "tru" cho con "trâu", từ "nác" chỉ "nước". Xem thường phương ngữ trong một quy chiếu cứng nhắc cho rằng phải có một chuẩn phát âm, có vẻ như chúng ta đang bỏ phí đi một tài nguyên văn hoá thật sự, bởi cách nói không đơn thuần là nói, nó còn chỉ dẫn được cả quan niệm, văn hoá và tinh thần sống của một vùng miền.

Mà buồn thay, khi phương ngữ đang bị xem nhẹ như vậy thì trên báo chí hôm nay, cách dùng từ xu thời (theo trend) của giới trẻ lại nghiễm nhiên được chấp thuận một cách dễ dàng. Nói vậy không phải là chê bai các từ mới của giới trẻ bởi có nhiều từ thú vị vô cùng. Song, cái truyền nhiều đời và cái mới phát sinh lẽ ra nên được song hành cùng nhau, như một sự ghi nhận cái gốc lẫn sự phát triển của một sinh ngữ. Đằng này, bỏ qua cái này, hào hứng với cái kia, có phải là thả mồi bắt bóng hay không???

Hà Quang Minh

Các tin khác

Hành trình từ trái tim tìm lại tên các liệt sĩ

Hành trình từ trái tim tìm lại tên các liệt sĩ

“Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” được CBCS từ cơ sở đến các phòng nghiệp vụ Công an tỉnh Cà Mau thực hiện bằng mệnh lệnh từ trái tim. Từ những cuộc rà soát ở cơ sở đến những chuyến xe mang thiết bị đến tận vùng quê; từ những mẫu dữ liệu được cập nhật qua nhiều năm đến hơn 2.000 mẫu sinh phẩm ADN được thu nhận trong những ngày cao điểm với một mục tiêu: góp phần “gọi tên” những anh hùng liệt sĩ sau hàng chục năm chưa xác định được danh tính.

Giải mã ADN: Ký tự di truyền gọi tên người lính vô danh

Giải mã ADN: Ký tự di truyền gọi tên người lính vô danh

Sau những cánh cửa khép kín của Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ đang được giải mã bằng những công nghệ hiện đại nhất. Mỗi tín hiệu di truyền được phục hồi không chỉ là một kết quả khoa học, mà còn mở ra hy vọng đưa những người lính vô danh trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình sau hơn nửa thế kỷ đợi chờ.

Thóc lúa đầy bồ giống má nhà ta…

Thóc lúa đầy bồ giống má nhà ta…

Sử sách còn ghi lại mẩu chuyện: Ngày nọ, Hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm (1889-1954) đuổi khách ra khỏi cửa, người trong nhà loáng thoáng nghe hai tiếng thô tục mà xưa nay ông chưa hề nói bao giờ. Bà vợ không rõ vì lý do gì, dịu dàng đến gần hỏi: “Cớ sự gì mà thầy giận đến thế, lại mắng người ta là loài chó má?”. Vẫn chưa hết cơn bực bội, ông nói: “Tôi nào có dám mắng ai như thế đâu. Tôi chỉ bảo tên ấy rằng: Chả lẽ ông xem tôi là hạng “chó má” hay sao mà tính chuyện hối lộ với tôi?. Đấy! Bị người ta nghĩ rằng mình có thể bị mua chuộc, là đã thấy nhục rồi”. Nếu ông Niêm dùng mỗi từ “chó” đã đủ nghĩa, nhưng phải thêm từ “má” thì mới bộc lộ hết nỗi tức giận.

Vinh quy ắt hẳn rước tùng xòe

Vinh quy ắt hẳn rước tùng xòe

Thư thả đọc thơ, tình cờ bắt gặp bài thơ "Thuở trước" của của nhà thơ Nguyễn Bính, hình ảnh "vinh quy bái tổ" đã để lại dấu ấn khá sâu sắc: "Một quan là sáu trăm đồng/ Chắt chiu tháng tháng cho chồng đi thi/ Chồng tôi cưỡi ngựa vinh quy/ Hai bên có lính hầu đi dẹp đàng/ Tôi ra đón tận gốc bang/ Chồng tôi xuống ngựa cả làng ra xem...".
Nghĩ rằng, trong bất cứ thời đại nào, muốn chọn lấy những người tài giỏi ra giúp nước thì không có phương thức nào tối ưu hơn việc chăm lo giáo dục cho toàn dân và tổ chức thi cử công bằng.

Phim lịch sử từ “khó bán” thành “đắt khách”

Phim lịch sử từ “khó bán” thành “đắt khách”

Từng bị xem là dòng phim chỉ có lỗ, chủ yếu sản xuất theo đơn đặt hàng của Nhà nước, vài năm gần đây, phim lịch sử đang “lội ngược dòng” đầy ngoạn mục. Ngoài các hãng phim nhà nước, nhiều hãng phim tư nhân cũng tấp nập sản xuất phim lịch sử.

Lắt léo... lái lại liền

Lắt léo... lái lại liền

Một trong những thú chơi chữ của người Việt còn có nói lái. “Nói bằng cách giao hoán âm đầu, vần và thanh điệu của hai âm tiết trong một tổ hợp để tạo nên nghĩa khác hẳn với nghĩa ban đầu của tổ hợp: Cách nói đầu tiên nghĩa tiền đâu là lối nói lái trong tiếng Việt”, “Đại từ điển tiếng Việt” (1999) giải thích. Có nhiều cách nói lái như lái dĩa, lái giọng, lái i-tờ, lái tộ, lái vận… mà người chơi cũng phân chia “đẳng cấp” khác nhau, thí dụ “lái dở” và “lái giỏi” - lưu ý hai cụm từ này, ta chớ… nói lái.

Người giữ lửa trên đỉnh sương mù

Người giữ lửa trên đỉnh sương mù

Ở vùng núi cao, đá là thứ già nhất. Người Mông bảo đá không có miệng nhưng đá biết kể chuyện. Lý Hoàng Cung là người biết nghe đá kể. Gần 30 năm khoác sắc phục Công an, chị đi qua bao bản làng, bao vui buồn của đồng bào mình. Công việc cho chị sự vững vàng, thơ giữ lại những rung động. Vì thế, giữa những đêm gió núi ở Lao Chải, chị vẫn nhận ra một nụ đào vừa nở hay ánh đèn khuya từ một bản xa để lặng lẽ cất thành thơ. Nữ Trưởng Công an xã Lao Chải (Lào Cai) giữ bình yên bằng trách nhiệm và giữ vẻ đẹp của cuộc sống bằng cảm xúc.

Khi điện ảnh tấn công vào nỗi sợ tập thể

Khi điện ảnh tấn công vào nỗi sợ tập thể

Có lẽ, đã đến lúc chúng ta phải nói với nhau một cách thật cẩn trọng và đầy quan sát về phim kinh dị Việt Nam. Một nền điện ảnh trưởng thành phải có cả những vùng tối để bước vào. Nhưng nếu vùng tối ấy chỉ được dựng lên để khán giả giật mình, còn người làm phim thì mãn nguyện vì rạp đông, tôi bắt đầu thấy bất an. Không phải là cho một bộ phim. Mà cho cái thói quen dễ dãi đang len vào thị hiếu.

Những con đường quanh co bên hàng rào đá

Èze - xứ sở của đá

Nói tới nước Pháp, người ta thường trầm trồ trước những kiến trúc tráng lệ luôn thách thức vượt thời gian. Nhưng ẩn sau vẻ hào nhoáng ấy, vẫn có những ngôi làng cổ giữ được nét đẹp nguyên sơ, mà nếu đặt chân đến, du khách như lạc vào một vùng ký ức xưa cũ. Èze chính là một trong những ngôi làng đó.

Dăm chuyện nhặt ở Bắc Ý

Dăm chuyện nhặt ở Bắc Ý

"Đến Ý rồi mới cảm nhận được rằng chỉ một ánh nhìn thôi cũng như đã đi qua ngàn năm lịch sử". Có người lại nói nước Ý ngày nay giống như một bức tranh thêu hai mặt tuyệt mỹ. Một mặt là những lâu đài, cung điện, nhà thờ và đền đài, lăng tẩm cổ xưa, mang hơi thở ngàn năm bên cạnh các hồ lớn, dòng sông; một mặt lại là ánh đèn điện rực rỡ của thành phố hiện đại đang không ngừng chuyển động.

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.