Ukraine trong vòng xoáy của những đòn bẩy

"Tôi đồng ý!"

"Vâng, tôi đồng ý. Nếu chúng ta muốn chấm dứt cuộc chiến này và tiến tới đàm phán hòa bình, một cách khẩn cấp và bằng con đường ngoại giao, chúng ta cần giữ nguyên vị trí hiện tại" - Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky phát biểu ngày 19/10, trong cuộc phỏng vấn trên chương trình Meet the Press của NBC.

Cho dù nói thêm rằng Kyiv không nên nhượng thêm "bất kỳ" lãnh thổ nào cho Liên bang Nga, và rằng ông sẵn sàng tham gia đàm phán "dưới bất kỳ hình thức nào, song phương hay 3 bên", nhưng chỉ khi giao tranh chấm dứt, nghĩa là "Không phải dưới tên lửa, không phải dưới thiết bị bay không người lái", thì những diễn ngôn vừa được đưa ra cũng đã bộc lộ một sự thay đổi tương đối rõ nét, trong lập trường của nhà lãnh đạo Ukraine. Không lâu trước đây, ông vẫn còn kiên định với mục tiêu giành lại toàn bộ lãnh thổ, theo đúng đường biên giới 1991, và từ chối những khả năng đóng băng cuộc chiến ở ranh giới chiến tuyến thực địa hiện tại.

Nhưng, sau cuộc gặp với Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng hôm 17/10, có nhiều khía cạnh đã thay đổi. Hay, nói đúng hơn, những đường nét mà ông Zelensky nhìn thấy, trong "ống kính vạn hoa chính trị" cũng đã xáo trộn rất nhiều, kể từ khi đương kim Tổng thống Mỹ tái đắc cử và tiếp nhiệm.

Đây đã là một nước Mỹ mang diện mạo hoàn toàn khác, trên thượng tầng chính trị, so với nước Mỹ luôn cổ vũ Ukraine, vào thời điểm cuộc xung đột bùng nổ hồi tháng 2/2022. Nói một cách ngắn gọn, ông Donald Trump đã từ bỏ cách tiếp cận của chính quyền của người tiền nhiệm Joe Biden, trong việc duy trì khoảng cách ngoại giao với Moscow, thậm chí còn đảo ngược, để gấp rút làm "tan băng" mối quan hệ giữa hai đại cường chỉ nằm cách nhau eo biển Bering.

Nhà Trắng hiện tại cũng không còn ủng hộ vô điều kiện các quyết định của Kyiv như trước đây, đặc biệt là trên lĩnh vực viện trợ quân sự. Những gói khí tài quân sự đã bị đình hoãn, và nói như Phó Tổng thống Mỹ J.D Vance ngày 10/8, nước Mỹ "sẽ không trực tiếp cung cấp bất cứ loại vũ khí nào cho Ukraine nữa". Bây giờ, đơn cử như tên lửa Tomahawk, nếu Ukraine muốn có thì phải bỏ tiền ra mua. Hoặc, những hệ thống phòng thủ tên lửa Patriot, nếu có quốc gia thành viên khối NATO nào ở châu Âu muốn cung cấp cho Ukraine thì họ cũng có thể mua trực tiếp từ Mỹ.   

Với Tổng thống Mỹ Donald Trump, đây luôn là "cuộc chiến của người khác (nghĩa là Joe Biden)", và ông sẽ luôn chỉ nhìn nó từ lăng kính lợi ích. Cả những lợi ích hữu hình và những lợi ích vô hình, mà trên thực tế, Kyiv lại không còn gì nhiều để đặt lên bàn cân.

Đây là một ví dụ: Theo tờ The Kyiv Post, phát biểu với báo giới tại Căn cứ Liên hợp Andrews ngày 19/10, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance xác nhận rằng chính quyền đang tích cực xem xét, nhưng chưa đưa ra quyết định cuối cùng. "Tổng thống Trump hiện đang lắng nghe đề xuất từ phía Ukraine. Nếu ông ấy tin rằng việc cung cấp vũ khí là cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia, ông ấy sẽ làm điều đó", ông Vance nói. Vấn đề là, theo ông Glen Howard, Chủ tịch tổ chức tư vấn chiến lược Saratoga Foundation (Mỹ), việc trì hoãn quyết định bán tên lửa đơn thuần lại là một nước cờ chiến lược: "Ông ấy muốn sử dụng vũ khí làm công cụ gây áp lực với Tổng thống Putin, với hy vọng có thể kéo nhà lãnh đạo Nga trở lại bàn đàm phán".

"Đó là yếu tố đảm bảo Moscow phải thể hiện thiện chí trên bàn đàm phán", ông Glen Howard nhận định. Theo ông, việc cân nhắc bán Tomahawk nằm trong chiến lược tạo sức ép đối với cả hai phía - Nga và Ukraine. Tuy nhiên, "ông Trump đang cố đóng vai trò trung gian trung lập. Điều đó có thể hiệu quả trong kinh doanh bất động sản tại New York, nhưng không dễ dàng áp dụng trong quan hệ với Điện Kremlin", ông kết luận, đầy nghi ngờ.

Điểm nhấn "ngoại giao cá nhân"

"Ngoại giao cá nhân" (Personal Diplomacy) là khái niệm mới được tờ The Wall Street Journal (WSJ) đưa ra, khi đề cập và phân tích những nỗ lực nhằm giải tỏa bế tắc xung đột Nga - Ukraine từ Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Cho đến hiện tại, nước Nga vẫn kiên định bảo lưu các lập trường và quan điểm của mình: Chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine sẽ chỉ kết thúc khi đạt được đầy đủ các mục tiêu đề ra. Theo người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov, các mục tiêu này có thể đạt được thông qua chiến dịch quân sự hoặc thông qua đàm phán phù hợp. Trong hơn 3 năm qua, Tổng thống Nga Putin từng nhiều lần nêu rõ các mục tiêu bao gồm: phi quân sự hóa và "phi phát xít hóa" Ukraine, thiết lập tình trạng trung lập và yêu cầu Kiev công nhận sự sáp nhập của 4 vùng lãnh thổ - Donetsk, Lugansk, Zaporozhye và Kherson - vào Nga, sau các cuộc trưng cầu dân ý tháng 9/2022.

Trong khi đó, về cơ bản, kể cả khi đã có những thay đổi rõ rệt trong quan điểm, Tổng thống Ukraine Zelensky cũng vẫn không thể hoàn toàn chấp nhận mọi điều kiện từ Điện Kremlin. Đến ngày 20/10, theo The Kyiv Post, ông Zelensky vẫn nỗ lực tìm mọi cách để có được tên lửa Tomahawk từ các đối tác châu Âu. "Các nước châu Âu cũng sở hữu Tomahawk. Vấn đề không chỉ là bạn có loại vũ khí nào, mà là bạn có thể sử dụng chúng ra sao", ông gợi ý.

Cũng cần phải nhắc đến, áp lực mà ông Zelensky phải chịu đựng từ phe "diều hâu" trong nước là không hề nhỏ. Không phải ai ở Ukraine cũng mong chiến tranh sớm kết thúc, nhất là kết thúc với các điều khoản bất lợi. Không chỉ vậy, mới đây thôi, ông Zelensky còn vướng phải những tranh cãi gay gắt với Thị trưởng Odesa - ông Gennadiy Leonidovich Trukhanov.

Những vòng xoáy nguy hiểm không chỉ đe dọa Tổng thống Ukraine. Như ông Gken Howard tiết lộ: Có sự chia rẽ trong nội bộ Nhà Trắng, xoay quanh cách tiếp cận với cuộc xung đột. Cộng hưởng với các vấn đề kinh tế - xã hội và cả đối ngoại mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đang phải đối diện (ví dụ như các cuộc thương chiến toàn cầu cùng những cuộc biểu tình trong nước), ông Trump lại càng cần đạt được thành tựu đáng kể, ở những "điểm nóng" quốc tế, để nâng cao vị thế. Ông đã có được điều mình muốn tại Dải Gaza và bây giờ, ông sẽ tiếp tục với cuộc xung đột Ukraine.

Do đó, WSJ phân tích: Quyết định tổ chức một cuộc gặp cấp cao mới với ông Putin được đưa ra sau nhiều tháng đàm phán hòa bình thất bại. Tổng thống Trump tin rằng việc tận dụng mối quan hệ cá nhân có thể mang lại kết quả mà các nỗ lực đàm phán trước đó chưa đạt được. Tuy vậy: "Chiến thuật này không phải là không có rủi ro, khi một số nhà phê bình lo ngại hội nghị thượng đỉnh sắp tới tại Budapest có thể tạo thêm thời gian cho Nga củng cố kế hoạch quân sự". WSJ lưu ý rằng: Chiến thuật dựa vào ngoại giao cá nhân của ông Trump đối mặt với những thách thức từ cả trong và ngoài chính quyền.

Vì thế, "Đội ngũ cố vấn cấp cao của Tổng thống Trump đang nỗ lực chuẩn bị cho cuộc gặp thượng đỉnh bằng cách tìm kiếm đòn bẩy ngoại giao mạnh mẽ hơn so với hội nghị thượng đỉnh trước đó, vào tháng 8 vừa qua. Cụ thể, phía Mỹ đang lên kế hoạch tổ chức nhiều cuộc họp với các đối tác Nga hơn, so với trước cuộc đàm phán ở Alaska. Một sự thay đổi đáng chú ý là Ngoại trưởng Marco Rubio sẽ dẫn đầu phái đoàn Mỹ thay vì đặc phái viên Steve Witkoff, động thái được các quan chức Ukraine và châu Âu coi là tích cực".

Ở những diễn biến tiếp nối, hãng TASS hé lộ: "Ông Trump cho biết ông và Tổng thống Nga Putin không bàn luận về khu vực Donbass, đồng thời nhắc lại mong muốn của mình là cả hai bên nên dừng lại tại chiến tuyến hiện nay". "78% lãnh thổ đã nằm dưới quyền kiểm soát của Nga. Hai bên có thể đàm phán về các vấn đề còn lại sau này", ông Trump nói, song không nêu rõ khu vực cụ thể nào đang được đề cập. Người đứng đầu nước Mỹ cũng khẳng định ông không đề xuất chuyển giao quyền kiểm soát Donbass cho Nga trong cuộc gặp với Tổng thống Ukraine Zelensky hôm 17/10. Khi được hỏi về cục diện tại Donbass, ông đáp: "Cứ để nguyên như hiện tại".

Trong bối cảnh chẳng có gì rõ ràng ngoài những áp lực và đòn bẩy ấy, chuyện nhà lãnh đạo Ukraine mong muốn được góp mặt trong cuộc hội nghị thượng đỉnh sắp tới lại chỉ càng gợi cho giới quan sát quốc tế nhớ đến điều Tổng thống Nga Putin từng đề cập: Các cuộc gặp mang tính hình thức sẽ không có giá trị thực tiễn. "Việc chỉ đơn thuần gặp mặt người đứng đầu trên thực tế của chính quyền Ukraine sẽ không mang lại điều gì. Tôi chưa bao giờ phản đối một cuộc gặp như vậy, miễn là nó được chuẩn bị kỹ lưỡng và có thể dẫn tới những kết quả tích cực", chủ nhân Điện Kremlin nói, hồi đầu tháng 9/2025, và đặt lại vấn đề về tính chính danh của ông Zelensky (nhiệm kỳ tổng thống của ông Zelensky đã kết thúc từ tháng 5/2024, song ông vẫn chưa tổ chức bầu cử, viện dẫn tình trạng thiết quân luật đang được áp dụng tại Ukraine), đồng thời nghi ngờ: Liệu cuộc đối thoại như vậy có ý nghĩa hay không?