Từ mục tiêu chung đến hành động quốc gia
Theo Reuters, chương trình làm việc của COP17 kéo dài từ ngày 19 - 30/10. Phát biểu tại lễ khai mạc, Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan nhấn mạnh, đa dạng sinh học là nền tảng của sức khỏe, an ninh lương thực, nguồn nước và phát triển bền vững. Theo nhà lãnh đạo Armenia, nhiệm vụ trung tâm của hội nghị là đánh giá tiến bộ, xác định những hạn chế và thống nhất hành động ưu tiên để tạo ra kết quả có thể đo lường.
Thông điệp ấy phản ánh trọng tâm của tiến trình bảo tồn toàn cầu hiện nay. Khung đa dạng sinh học Côn Minh – Montreal, được thông qua năm 2022, đã xác lập 23 mục tiêu đến năm 2030. Bốn năm sau, các quốc gia cùng nhìn lại những việc đã làm, tìm hiểu nguyên nhân khiến một số mục tiêu chậm tiến độ và xác định hướng điều chỉnh cho giai đoạn tiếp theo.
Báo cáo “Hiện trạng hành động vì đa dạng sinh học” của Liên hợp quốc công bố trước hội nghị cho thấy gần 90% trong số 196 bên tham gia Công ước đã thiết lập mục tiêu quốc gia; gần 60% xây dựng chiến lược và kế hoạch hành động.
Tuy nhiên, chưa đến một nửa số mục tiêu quốc gia được đánh giá đang đi đúng hướng. Những lĩnh vực cần sự phối hợp của nhiều ngành, như tài chính, tiêu dùng bền vững và hoạt động doanh nghiệp, còn cần thêm nỗ lực để đạt tiến bộ rõ nét. Thực tế này cho thấy hiệu quả bảo tồn phụ thuộc nhiều vào sự thống nhất trong chính sách phát triển.
Các chương trình bảo vệ thiên nhiên cần được gắn kết với quy hoạch hạ tầng, sản xuất nông nghiệp và quyết định đầu tư.
Nếu thiếu sự phối hợp, nỗ lực phục hồi hệ sinh thái ở lĩnh vực này có thể bị ảnh hưởng bởi sức ép phát triển ở lĩnh vực khác.
Tại Hội nghị lãnh đạo về đa dạng sinh học hôm 16/10, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres kêu gọi hành động nhanh hơn, mạnh mẽ hơn, đồng thời nhấn mạnh vai trò của chính phủ, lĩnh vực tài chính và toàn xã hội.
Lời kêu gọi cho thấy bảo vệ thiên nhiên cần trở thành một nội dung xuyên suốt trong điều hành, phân bổ nguồn lực và hoạt động kinh tế.
Một vấn đề quan trọng khác là cách đánh giá kết quả. Mục tiêu bảo tồn ít nhất 30% diện tích đất, vùng nước nội địa, biển và ven biển vào năm 2030 tạo động lực mở rộng các khu vực được bảo vệ. Tuy nhiên, diện tích cần đi đôi với chất lượng quản lý để bảo đảm các loài và sinh cảnh được gìn giữ lâu dài.
Theo Chủ tịch Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) Razan Al Mubarak, đạt tỷ lệ bao phủ 30% chưa bảo đảm hiệu quả bảo tồn. Các khu vực này cần được quản lý tốt, quản trị công bằng, có tính đại diện sinh thái và kết nối với nhau. Bà cũng nhấn mạnh việc tôn trọng quyền, tri thức và vai trò gìn giữ thiên nhiên của người bản địa, cộng đồng địa phương.
Khơi thông nguồn lực, tăng cường hợp tác
Để thực hiện các mục tiêu trên, tài chính tiếp tục là vấn đề được quan tâm tại COP17. Khung Côn Minh – Montreal đặt mục tiêu huy động ít nhất 200 tỷ USD mỗi năm từ mọi nguồn cho đa dạng sinh học vào năm 2030. Trong khi đó, dữ liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế cho biết nguồn tài chính huy động trong giai đoạn 2023–2025 chỉ khoảng 75–92 tỷ USD mỗi năm.
Đối với các nước đang phát triển, nguồn lực hạn chế khiến việc bảo vệ, giám sát và phục hồi sinh cảnh gặp nhiều khó khăn. Ngân sách đồng thời phải đáp ứng nhu cầu về y tế, giáo dục và hạ tầng. Vì vậy, hỗ trợ tài chính, công nghệ và nâng cao năng lực thực hiện có ý nghĩa quan trọng, giúp các nước có thêm điều kiện theo đuổi mục tiêu bảo tồn.
Trong tuyên bố trước COP17, bà Patricia Zurita, Giám đốc điều hành Tổ chức Bảo tồn quốc tế, nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo đảm nguồn tài chính cho việc thực hiện khung toàn cầu. Bà đề xuất điều chỉnh các khoản trợ cấp cho nông nghiệp, năng lượng và đánh bắt thủy sản theo hướng hài hòa hơn giữa phát triển và bảo tồn. Những chính sách này giúp duy trì việc làm, thu nhập và an ninh lương thực, song trong một số trường hợp có thể làm gia tăng sức ép lên rừng và nguồn lợi tự nhiên.
Đề xuất này gợi mở hướng tiếp cận kết hợp huy động nguồn vốn mới với sử dụng hiệu quả nguồn lực hiện có. Việc điều chỉnh các chính sách hỗ trợ có thể khuyến khích phương thức sản xuất bền vững hơn, qua đó giảm chi phí khắc phục tổn hại môi trường về lâu dài. Quá trình chuyển đổi cần có lộ trình phù hợp, giúp nông dân, ngư dân tiếp cận công nghệ, thị trường và duy trì thu nhập.
Bên cạnh nguồn lực, hợp tác xuyên biên giới cũng là điều kiện quan trọng để bảo vệ các hệ sinh thái.
Tại thảo luận hôm 16/10, Thủ tướng Pashinyan dẫn kinh nghiệm Armenia để chỉ ra rằng xung đột và khủng hoảng năng lượng có thể thúc đẩy chặt phá rừng, gây tổn hại tài nguyên và cản trở phối hợp giữa các nước. Ông nhấn mạnh những thách thức về đa dạng sinh học không thể được giải quyết riêng trong phạm vi một quốc gia.
Nhận định này cho thấy mối liên hệ giữa bảo tồn thiên nhiên, hòa bình và phát triển. Các dòng sông, khu rừng và đường di cư của động vật kết nối nhiều quốc gia, đòi hỏi sự phối hợp trong quản lý, chia sẻ dữ liệu và kiểm soát những nguy cơ chung. Hợp tác môi trường vì thế cũng có thể góp phần tăng cường đối thoại và xây dựng lòng tin giữa các bên.
COP17 là cơ hội để củng cố sự phối hợp ấy thông qua những giải pháp phù hợp với điều kiện và năng lực của từng nước. Thành công của hội nghị sẽ phụ thuộc vào khả năng thống nhất một lộ trình rõ ràng, gắn mục tiêu với nguồn lực, trách nhiệm thực hiện và cơ chế theo dõi tiến độ.
Khi thời hạn năm 2030 tới gần, kỳ vọng đặt vào Yerevan là tạo thêm động lực cho những thay đổi cụ thể, các khu bảo tồn được quản lý tốt hơn, cộng đồng có điều kiện tham gia sâu hơn và chính sách phát triển ngày càng hài hòa với thiên nhiên. Đó sẽ là thước đo thiết thực cho nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa cam kết và hành động.
Đa dạng sinh học là gì?
Theo DW, đa dạng sinh học bao gồm toàn bộ sự sống trên hành tinh, từ những vi sinh vật nhỏ bé nhất trong đường ruột con người đến những con cá voi khổng lồ giữa đại dương. Hiểu một cách đơn giản, đó chính là thế giới tự nhiên, nơi mỗi loài sinh vật đều đảm nhiệm một vai trò nhất định trong hệ sinh thái.
Khi các loài thực vật, động vật và vi sinh vật cùng tồn tại và tương tác, chúng góp phần điều hòa khí hậu, duy trì độ màu mỡ của đất, lọc sạch nguồn nước và hỗ trợ sản xuất lương thực. Những lợi ích này được gọi là các dịch vụ hệ sinh thái, đóng vai trò nền tảng đối với sức khỏe và chất lượng cuộc sống của con người.
“Đây thực sự là một khái niệm khá trừu tượng, nhưng chúng ta trải nghiệm những lợi ích của nó mỗi ngày. Điều đáng nói là hầu như không ai nghĩ đến điều đó khi thiên nhiên vẫn vận hành bình thường”, bà Rebecca Shaw, nhà khoa học trưởng của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), nhận định.
Bà Shaw chia sẻ rằng các vùng đất ngập nước là một ví dụ điển hình về vai trò thiết yếu của thiên nhiên đối với con người. Theo các nghiên cứu, ~85% diện tích những hệ sinh thái quan trọng này đã biến mất trong giai đoạn 1700 - 2000. Khi diện tích đất ngập nước thu hẹp, chất lượng nước suy giảm, kéo theo chi phí xử lý nước tăng mạnh.
Một ví dụ khác là sự suy giảm của các loài thụ phấn như ong và dơi. Hiện hơn 75% các loại cây trồng lương thực trên thế giới phụ thuộc một phần vào hoạt động thụ phấn của động vật.
Bên cạnh đó, Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 70% các loại thuốc điều trị ung thư có nguồn gốc từ sản phẩm tự nhiên hoặc các hợp chất tổng hợp được phát triển dựa trên những chất có trong tự nhiên. Điều đó đồng nghĩa mỗi loài sinh vật biến mất có thể khiến nhân loại đánh mất cơ hội khám phá những phương pháp điều trị bệnh chưa từng được biết đến.
Dù thừa nhận xu hướng suy giảm đa dạng sinh học, theo bà Shaw, những cảnh báo này không nên khiến nhân loại rơi vào tâm lý tuyệt vọng mà cần được nhìn nhận như động lực thúc đẩy hành động.
