Aljazeera hôm 9/8 (giờ địa phương) đưa tin, chỉ trong vòng một ngày, ông Mohsen Rezaei, cựu Tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã được trao đồng thời hai vị trí quan trọng tại Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran (SNSC) gồm đại diện của Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei và thư ký hội đồng.
Trong sắc lệnh bổ nhiệm, Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei nhấn mạnh “kinh nghiệm quý báu" của vị cựu chỉ huy quân sự này, đồng thời cảm ơn những đóng góp của ông Mohammad Bagher Zolghadr, người trước đó vừa là thư ký SNSC vừa là một trong hai đại diện của Lãnh tụ tối cao tại hội đồng.
Ông Mohsen Rezaei không phải gương mặt xa lạ trong cấu trúc quyền lực Iran. Sinh năm 1954, ông thuộc thế hệ lãnh đạo trưởng thành trong những năm đầu sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Năm 1981, khi mới 27 tuổi, ông Rezaei được bổ nhiệm làm Tư lệnh IRGC. Ông giữ cương vị này trong 16 năm, đến năm 1997, và là một trong những chỉ huy quân sự chủ chốt của Iran trong cuộc chiến Iran-Iraq giai đoạn 1980-1988. Trong thời gian ông lãnh đạo, IRGC ngày càng mở rộng vai trò trong hệ thống quân sự và an ninh Iran.
Rời IRGC năm 1997, ông Rezaei chuyển sang hoạt động chính trị và cùng năm được bổ nhiệm làm Thư ký Hội đồng Phân định Lợi ích Chế độ. Ông đảm nhiệm vị trí này trong hơn hai thập niên, đến năm 2021. Đây là cơ quan có vai trò giải quyết những bất đồng giữa Quốc hội và Hội đồng Giám hộ, đồng thời tư vấn cho Lãnh tụ tối cao về các vấn đề chính sách quan trọng.
Năm 2021, sau khi ông Ebrahim Raisi trở thành Tổng thống Iran, ông Rezaei được bổ nhiệm làm Phó Tổng thống phụ trách các vấn đề kinh tế. Sau đó, ông tiếp tục tham gia Hội đồng Phân định Lợi ích Chế độ và đảm nhiệm các vai trò cố vấn cấp cao trước khi được trao hai vị trí quan trọng tại Hội đồng An ninh quốc gia tối cao.
Việc ông Rezaei cùng lúc đảm nhiệm hai vị trí càng đáng chú ý bởi SNSC là cơ quan giữ vai trò trung tâm trong hoạch định và điều phối chính sách an ninh quốc gia của Iran.
Hội đồng quy tụ các quan chức cấp cao trong lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh, tình báo và đối ngoại. Tổng thống Iran giữ chức Chủ tịch SNSC, trong khi Lãnh tụ tối cao có hai đại diện tại cơ quan này.
Với tư cách Thư ký SNSC, ông Rezaei sẽ trực tiếp tham gia điều phối hoạt động của hội đồng và xử lý những hồ sơ an ninh quan trọng. Trong khi đó, vị trí đại diện của Lãnh tụ tối cao giúp ông đồng thời trở thành một trong những cầu nối trực tiếp giữa SNSC với trung tâm quyền lực cao nhất của Iran.
Theo giới quan sát, sự điều chỉnh nhân sự diễn ra trong thời điểm đặc biệt nhạy cảm, khi Tehran đang phải cân nhắc những quyết định có thể ảnh hưởng trực tiếp đến diễn biến xung đột cũng như triển vọng đàm phán với Washington.
Một trong những vấn đề nổi bật nhất là eo biển Hormuz. Sau nhiều tháng căng thẳng, Mỹ và Iran gần đây phát đi những tín hiệu tích cực hơn về khả năng đạt được một thỏa thuận nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua tuyến đường chiến lược này. Tuy nhiên, giữa hai bên vẫn còn những khác biệt về điều kiện và cơ chế thực hiện.
Đối với Tehran, Hormuz không đơn thuần là một tuyến vận tải biển. Trong những tháng xung đột, khả năng kiểm soát hoạt động hàng hải tại đây đã trở thành một trong những đòn bẩy quan trọng của Iran đối với Mỹ và các đối tác của Washington.
Chính quan điểm của ông Rezaei về vấn đề này khiến quyết định bổ nhiệm càng được chú ý.
Trong những tháng gần đây, vị cựu Tư lệnh IRGC nhiều lần khẳng định vai trò chiến lược của eo biển Hormuz. Hồi tháng 6, ông mô tả tuyến hàng hải này là một "cánh tay răn đe mạnh mẽ" của Iran, đồng thời cho rằng việc mở lại hoàn toàn eo biển phải gắn với những điều kiện bảo đảm lợi ích và an ninh của Tehran.
Ông Rezaei cũng từng nhấn mạnh an ninh tại Vịnh Ba Tư cần được bảo đảm bởi chính các quốc gia trong khu vực, thay vì phụ thuộc vào sự hiện diện quân sự từ bên ngoài.
Cùng ngày, Financial Times nhận định, trong khi Tổng thống Masoud Pezeshkian được cho là ủng hộ một thỏa thuận nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua Hormuz và tạo điều kiện chấm dứt xung đột, trong hệ thống chính trị Iran vẫn tồn tại những quan điểm khác nhau về điều kiện để đi tới thỏa thuận.
Những ngày trước khi ông Rezaei được bổ nhiệm, Tổng thống Pezeshkian cũng xác nhận tồn tại "một số khác biệt" mà giới chức đang tìm cách giải quyết, song không nêu cụ thể nội dung.
Tuy nhiên, thời điểm diễn ra sự thay đổi cho thấy yêu cầu thống nhất quá trình ra quyết định đang trở nên đặc biệt quan trọng đối với Tehran.
Một số nguồn thạo tin cho hay, sự khác biệt giữa ông Rezaei và người tiền nhiệm là ở kinh nghiệm, vị thế chính trị và khả năng kết nối nhiều trung tâm quyền lực.
Sau 16 năm đứng đầu IRGC và hơn hai thập niên hoạt động tại Hội đồng Phân định Lợi ích Chế độ, ông Rezaei có kinh nghiệm làm việc về cả quân sự, an ninh, chính trị và kinh tế. Đây có thể là một lợi thế quan trọng khi SNSC phải xử lý những quyết định vừa liên quan tới đàm phán ngoại giao, vừa đòi hỏi sự phối hợp của bộ máy quân sự-an ninh.
Đặc biệt, một thỏa thuận về Hormuz nếu đạt được sẽ không chỉ dừng lại ở cam kết ngoại giao. Việc triển khai có thể liên quan trực tiếp đến hoạt động hàng hải, các biện pháp bảo đảm an ninh, sự hiện diện quân sự cũng như cách Iran điều chỉnh một trong những đòn bẩy chiến lược quan trọng của mình.
Theo hướng này, vị thế của ông Rezaei hoàn toàn có thể giúp tạo sự đồng thuận rộng hơn trong hệ thống nếu giới lãnh đạo Iran quyết định chấp nhận một thỏa thuận.
Ngược lại, sự lựa chọn trên cũng phát đi tín hiệu rằng Tehran chưa sẵn sàng từ bỏ những công cụ răn đe trước khi các điều kiện mà nước này coi là cốt lõi được giải quyết. Việc một nhân vật từng công khai nhấn mạnh giá trị chiến lược của Hormuz giờ đây trực tiếp tham gia điều phối chính sách an ninh là chi tiết Washington không thể bỏ qua.
Như vậy, trong bối cảnh tương lai eo biển Hormuz có thể trở thành một trong những chìa khóa quyết định hướng đi tiếp theo của quan hệ Mỹ-Iran, việc Lãnh tụ Tối cao lựa chọn một nhân vật kỳ cựu như ông Mohsen Rezaei cho thấy, Tehran đang chuẩn bị bộ máy để xử lý cả hai khả năng - đạt được một thỏa thuận phù hợp với lợi ích của Iran hoặc tiếp tục duy trì sức ép nếu khoảng cách với Washington chưa thể thu hẹp.
