Dù Kiev tuyên bố các hệ thống đã trở lại hoạt động bình thường, tranh cãi về nguyên nhân hạn chế và quyền kiểm soát hạ tầng liên lạc cho thấy sự phụ thuộc vào công nghệ tư nhân đang trở thành thách thức đối với năng lực tác chiến của Ukraine.
Gián đoạn kết nối, ảnh hưởng đến hoạt động quân sự
Ngày 24/10, Ukraine thông báo hệ thống Starlink và Starshield đã hoạt động đầy đủ trở lại sau hơn một tuần bị hạn chế, gây gián đoạn hoạt động quân sự và làm gia tăng căng thẳng với Mỹ.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết tốc độ kết nối bắt đầu được khôi phục từ đêm trước đó và đã trở lại mức cần thiết. Bộ Quốc phòng Ukraine cũng thông báo kết nối duy trì ổn định ở tốc độ trên 400 km/giờ, sau khi các biện pháp hạn chế trước đó khống chế tốc độ hoạt động của Starshield ở mức 160 km/giờ.
Hệ thống Starshield không có một "tốc độ đường truyền mạng" cố định công khai do đây là hệ thống bảo mật phục vụ quân sự và tình báo, nhưng các thiết bị đầu cuối của nó lại bị áp dụng giới hạn tốc độ di chuyển (vận tốc vật lý của phương tiện/thiết bị khi đang kết nối). Đơn vị km/h được dùng để nói về tốc độ di chuyển của thiết bị đầu cuối Starlink/Starshield hay các cục thu phát sóng gắn trên phương tiện, chứ không phải tốc độ truyền tải internet (thường tính bằng Mbps).
Theo giới chức Ukraine, những hạn chế này đã ảnh hưởng đến khả năng đánh chặn thiết bị bay không người lái (UAV) tiến công của Nga, đồng thời buộc quân đội nước này phải hủy bỏ một số hoạt động. Trong bối cảnh UAV ngày càng giữ vai trò quan trọng trên chiến trường, việc hạn chế tốc độ kết nối có thể tác động trực tiếp đến khả năng triển khai và phối hợp tác chiến.
Tuy nhiên, ngay sau khi Kiev tuyên bố các hệ thống đã được khôi phục, tỷ phú Elon Musk, Giám đốc điều hành SpaceX - công ty sở hữu Starlink - lại cáo buộc quân đội Ukraine vi phạm điều khoản sử dụng dịch vụ.
Trên mạng xã hội X, ông Musk cho rằng quân đội Ukraine đã sử dụng Starlink để tiến hành các cuộc tấn công bằng UAV nhằm sát hại con người. Theo ông, lỗ hổng cho phép hoạt động như vậy đã được khắc phục trong tuần trước.
Cố vấn Tổng thống Ukraine Serhiy Beskrestnov tuyên bố nước này hiện không thể sử dụng Starlink cho các hoạt động tiến công bằng UAV tầm trung và tầm xa. Bộ Tổng tham mưu và Bộ Quốc phòng Ukraine chưa bình luận về cáo buộc của ông Musk.
Những tuyên bố trái chiều cho thấy việc khôi phục kết nối chưa giải quyết được các bất đồng về nguyên nhân hạn chế hệ thống, cũng như phạm vi sử dụng công nghệ vệ tinh trong hoạt động quân sự.
Vai trò chiến lược của Starlink và Starshield
Starlink là hệ thống internet vệ tinh do SpaceX vận hành, trong khi Starshield là phiên bản sử dụng công nghệ Starlink phục vụ các mục đích an ninh và quân sự, do chính phủ Mỹ vận hành.
Tại Ukraine, các hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì liên lạc và hỗ trợ hoạt động quân sự. Việc kết nối bị hạn chế cho thấy những thay đổi về điều kiện sử dụng hạ tầng vệ tinh có thể gây ra hệ quả trực tiếp trên chiến trường, đặc biệt đối với các nhiệm vụ liên quan đến UAV.
Theo giới chức Ukraine, việc triển khai các UAV tiến công tầm trung tốc độ cao được hỗ trợ bởi Starshield đã giúp nước này giành lợi thế tại một số khu vực trên chiến trường trong năm nay. Vì vậy, những hạn chế về tốc độ có thể ảnh hưởng đến khả năng triển khai các phương tiện này và làm gián đoạn kế hoạch tác chiến.
Đáng chú ý, ông Beskrestnov khẳng định Ukraine không sử dụng Starlink cho các hoạt động tiến công bằng UAV tầm xa trên lãnh thổ Nga, bao gồm các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu. Theo ông, những UAV này hoạt động ở tốc độ không quá 70-90 km/giờ.
Tuyên bố trên nhằm phân biệt hoạt động của UAV tầm xa với việc triển khai các phương tiện tiến công tầm trung tốc độ cao có hỗ trợ Starshield. Đây cũng là điểm đáng chú ý trong tranh cãi giữa Kiev và ông Musk, khi hai bên đưa ra những quan điểm khác nhau về việc sử dụng hệ thống vệ tinh cho mục đích quân sự.
Điều này cho thấy trong chiến tranh hiện đại, năng lực tác chiến không chỉ phụ thuộc vào vũ khí và phương tiện chiến đấu, mà còn gắn chặt với khả năng duy trì các hệ thống thông tin liên lạc. Khi một hạ tầng quan trọng bị hạn chế, tác động có thể lan sang nhiều hoạt động quân sự khác nhau.
Tranh cãi về trách nhiệm và quyền kiểm soát
Bên cạnh những ảnh hưởng trên chiến trường, vấn đề gây tranh cãi là bên nào đã quyết định áp đặt các biện pháp hạn chế đối với Starlink và Starshield.
Ông Musk và các quan chức Mỹ đều công khai cho rằng quyết định hạn chế thuộc về phía bên kia. Trong khi SpaceX sở hữu và vận hành Starlink, Starshield sử dụng công nghệ Starlink nhưng do chính phủ Mỹ vận hành. Sự phân chia vai trò này khiến việc xác định trách nhiệm trở nên phức tạp.
Theo Reuters, lệnh hạn chế tốc độ Starshield xuất phát từ bên trong Nhà Trắng. Hãng tin này cũng dẫn các nguồn tin cho biết những chính quyền Mỹ trước đây từng nhiều lần yêu cầu SpaceX bật hoặc tắt Starlink tại một số quốc gia.
Nếu thông tin trên được xác nhận, vụ việc cho thấy chính phủ Mỹ có thể giữ vai trò quan trọng trong việc quyết định khả năng tiếp cận một hạ tầng liên lạc do doanh nghiệp tư nhân phát triển nhưng có ý nghĩa chiến lược.
Tranh cãi diễn ra trong bối cảnh nhạy cảm khi những trục trặc của Starshield xuất hiện sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố thỏa thuận mua dầu diesel của Nga, đồng thời gây sức ép buộc Kiev ngừng các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu của Nga. Tuy nhiên, những thông tin hiện có chưa đủ để khẳng định mối liên hệ trực tiếp giữa các diễn biến này và quyết định hạn chế hệ thống vệ tinh.
Các biện pháp hạn chế cũng trùng thời điểm xuất hiện gián đoạn trong hoạt động cảnh báo của các đồng minh về những cuộc tấn công tên lửa sắp xảy ra của Nga. Kiev sau đó cho biết nước này vẫn tiếp tục nhận được thông tin tình báo từ Mỹ.
Việc Starlink và Starshield được khôi phục hoạt động giúp Ukraine giảm bớt khó khăn trước mắt. Tuy nhiên, những bất đồng giữa Kiev, Washington và ông Musk đặt ra câu hỏi về mức độ chủ động của Ukraine trong việc duy trì các năng lực quân sự thiết yếu khi phụ thuộc vào hạ tầng công nghệ do các chủ thể bên ngoài kiểm soát.
Vụ việc không chỉ là tranh cãi về tốc độ kết nối vệ tinh, mà còn phản ánh mối quan hệ phức tạp giữa công nghệ tư nhân, quyền lực nhà nước và nhu cầu tác chiến. Đối với Ukraine, bảo đảm khả năng tiếp cận ổn định các hệ thống liên lạc sẽ tiếp tục là vấn đề quan trọng, trong khi quyền kiểm soát công nghệ có thể trở thành yếu tố tác động trực tiếp đến hoạt động quân sự trên chiến trường.
