Thúc đẩy ngoại giao, ngăn nguy cơ xung đột lan rộng
Ba nước Anh, Pháp và Đức, thường được gọi là nhóm E3, cùng các đối tác thuộc nhóm R4 gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Arab Saudi, Pakistan và Ai Cập đã tiến hành trao đổi, với sự tham gia của Italy. Tại cuộc họp, các bên tập trung thảo luận những diễn biến khu vực, trong đó có khả năng khôi phục hoạt động hàng hải an toàn qua eo biển Hormuz và các biện pháp nhằm hạn chế nguy cơ xung đột tiếp tục mở rộng.
Phát biểu sau cuộc gặp, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết không quốc gia nào tham dự ủng hộ một cuộc can thiệp quân sự hoặc cuộc tấn công mới nhằm vào Iran. Theo ông, hành động như vậy sẽ chỉ làm gia tăng căng thẳng và khiến phạm vi xung đột mở rộng hơn. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ nhấn mạnh ngoại giao và đối thoại là con đường duy nhất để chấm dứt chiến tranh.
Cùng quan điểm, Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot cảnh báo việc căng thẳng giữa Iran và Mỹ tiếp tục leo thang sẽ không mang lại lợi ích cho bất kỳ bên nào, đồng thời có thể gây ra những hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với giá năng lượng.
“Việc leo thang hơn nữa giữa Iran và Mỹ sẽ chỉ tạo ra những bên thất bại và chắc chắn gây ra những hậu quả rất nghiêm trọng đối với giá hydrocarbon”, ông Barrot nhận định.
Ngoại trưởng Pháp cho biết ưu tiên trước mắt của nhóm 8 quốc gia là kêu gọi cả Washington và Tehran thể hiện sự kiềm chế tối đa, bởi khu vực không thể để xảy ra thêm một vòng leo thang căng thẳng mới.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Italy Antonio Tajani nhấn mạnh mục tiêu của các cuộc tham vấn là thúc đẩy giảm căng thẳng và bảo đảm tự do hàng hải. Ông cho rằng vấn đề không thể được giải quyết chỉ bằng biện pháp quân sự, mà cần tăng cường đối thoại để khôi phục hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz.
Những tuyên bố trên phản ánh mối quan ngại ngày càng lớn của các quốc gia tham gia cuộc họp trước nguy cơ xung đột quân sự gây ra những hệ lụy vượt ra ngoài phạm vi Trung Đông. Eo biển Hormuz có ý nghĩa chiến lược đối với hoạt động vận chuyển năng lượng quốc tế, do đó bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào tại khu vực này cũng có thể tác động trực tiếp đến nguồn cung và giá năng lượng trên thị trường thế giới.
Tuy nhiên, nỗ lực ngoại giao tại Istanbul diễn ra trong bối cảnh Washington vẫn để ngỏ khả năng sử dụng sức mạnh quân sự. Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ Tom Barrack cho biết Washington hoàn toàn có thể tiến hành một cuộc tấn công nhằm vào Iran ngay trong cuối tuần này.
Trả lời người dẫn chương trình podcast Mario Nawfal trên mạng xã hội X, ông Barrack nói Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn sẵn sàng và cởi mở với khả năng đạt được thỏa thuận, song cũng đã nêu rõ những yêu cầu của Washington.
Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ đồng thời cho rằng bất kỳ hành động quân sự nào của Mỹ nhằm vào Iran cũng không nhằm mục tiêu thay đổi chế độ tại quốc gia này. Theo ông, Tổng thống Trump muốn tái lập thế cân bằng để không còn tình trạng con tin hay các mối đe dọa, qua đó giúp tình hình thế giới ổn định trở lại.
Những phát biểu của ông Barrack cho thấy khoảng cách giữa các nỗ lực ngoại giao nhằm ngăn chặn xung đột và khả năng Mỹ tiếp tục gây sức ép quân sự đối với Tehran vẫn chưa được thu hẹp. Trong bối cảnh đó, lời kêu gọi kiềm chế của tám quốc gia càng có ý nghĩa quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ các tính toán quân sự đẩy khu vực vào một vòng đối đầu mới.
Từ eo biển Hormuz đến những điểm nóng khác ở Trung Đông
Theo Al Jazeera tại Istanbul, hội nghị 8 quốc gia lần này là một nỗ lực chưa từng có tiền lệ nhằm thảo luận về các giới hạn của những cuộc xung đột khu vực cũng như tìm kiếm các giải pháp khả thi.
Dù các nước tham gia có những lợi ích quốc gia khác nhau, đặc biệt liên quan đến cuộc khủng hoảng tại vùng Vịnh, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan nhấn mạnh những diễn biến tại đây đang tác động đến nhiều khu vực khác trên thế giới. Điều này cho thấy các thách thức an ninh tại Trung Đông ngày càng có mối liên hệ chặt chẽ, đòi hỏi những nỗ lực phối hợp vượt ra ngoài khuôn khổ song phương.
Ngoài tình hình Iran và eo biển Hormuz, các ngoại trưởng còn thảo luận về cuộc chiến tại Gaza, giao tranh leo thang ở Yemen và triển vọng chấm dứt cuộc xung đột Nga - Ukraine. Việc đưa nhiều điểm nóng vào chương trình nghị sự cho thấy các bên mong muốn mở rộng đối thoại, tìm kiếm cách tiếp cận chung đối với những vấn đề đang gây bất ổn cho khu vực và quốc tế.
Trong một tuyên bố chung sau cuộc họp riêng của nhóm R4 ngày 23/10, các ngoại trưởng cho rằng tình trạng chiếm đóng của Israel là nguồn gốc căn bản gây bất ổn trong khu vực và xa hơn nữa. Nhóm này kêu gọi Israel chấm dứt những hành động tiếp tục gây ra sự tàn phá và thảm kịch nhân đạo tại Palestine.
Tuyên bố cũng lên án mạnh mẽ sự leo thang mà nhóm vũ trang Houthi tiến hành, đồng thời bày tỏ đoàn kết hoàn toàn với Arab Saudi và Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận. Các ngoại trưởng kêu gọi lực lượng Houthi chấm dứt mọi hoạt động quân sự và quay trở lại tiến trình chính trị.
Lực lượng Houthi đang giao tranh với các lực lượng thuộc Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận và nhận sự hỗ trợ từ Arab Saudi. Nhóm này cũng đã tiến hành nhiều cuộc tấn công gây thương vong tại Arab Saudi, làm gia tăng những thách thức an ninh đối với quốc gia vùng Vịnh.
Liên quan đến cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, các ngoại trưởng nhóm R4 nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết phải thúc đẩy đối thoại và ngoại giao. Các bên phản đối những biện pháp hạn chế hoạt động hàng hải hợp pháp, đồng thời kêu gọi khôi phục hoàn toàn việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz.
Thổ Nhĩ Kỳ thúc đẩy vai trò trung gian khu vực
Cuộc họp tại một khách sạn ở Istanbul cũng nằm trong nỗ lực của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm củng cố vai trò trong các vấn đề an ninh khu vực, thông qua việc thúc đẩy những cơ chế hợp tác và đối thoại giữa các quốc gia có lợi ích địa chính trị khác nhau.
Một trong những sáng kiến được Ankara thúc đẩy là Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca, cơ chế hợp tác ba bên được Thổ Nhĩ Kỳ khởi động cùng Pakistan và Arab Saudi vào tháng 8. Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định thỏa thuận không nhằm vào bất kỳ quốc gia cụ thể nào và vẫn để ngỏ khả năng kết nạp thêm thành viên, trong đó có Ai Cập.
Đề cập đến nền tảng ngoại giao này, Ngoại trưởng Hakan Fidan cho rằng cơ chế có nhiều ưu điểm, đặc biệt bởi tính không chính thức, linh hoạt và tập trung trực tiếp vào những vấn đề mà các bên đang phải đối mặt.
Ông Fidan nhận định hiện chưa có một diễn đàn nào khác tập hợp được các quốc gia có sự khác biệt lớn về địa lý và chính trị như vậy. Theo ông, Ankara có vị trí thuận lợi để đóng góp một cách xây dựng vào tiến trình này.
Về phía Ai Cập, Cairo chưa đưa ra quyết định tham gia thỏa thuận. Tuy nhiên, Tổng thống Abdel Fattah el-Sisi gần đây tuyên bố Ai Cập sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ Arab Saudi.
Trong bối cảnh những thách thức an ninh tại Trung Đông ngày càng đan xen, việc hình thành các cơ chế trao đổi linh hoạt có thể tạo thêm không gian để các quốc gia phối hợp lập trường, hạn chế nguy cơ tính toán sai lầm và thúc đẩy giải pháp chính trị cho các cuộc khủng hoảng.
Dù vậy, những khác biệt về lợi ích và quan điểm giữa các bên vẫn là trở ngại đối với việc xây dựng một cách tiếp cận thống nhất. Các tuyên bố tại Istanbul mới thể hiện lập trường và lời kêu gọi kiềm chế, chưa đồng nghĩa với việc nguy cơ đối đầu quân sự giữa Mỹ và Iran đã được loại bỏ.
Trong ngắn hạn, triển vọng hạ nhiệt căng thẳng sẽ phụ thuộc đáng kể vào phản ứng của Washington và Tehran trước những lời kêu gọi ngoại giao, cũng như khả năng các bên đạt được đồng thuận về bảo đảm an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz. Cuộc gặp tại Istanbul cho thấy các quốc gia liên quan đang tìm cách ngăn chặn một vòng leo thang mới, trong đó cái giá phải trả có thể không chỉ giới hạn ở các bên trực tiếp tham chiến mà còn lan rộng tới thị trường năng lượng và an ninh quốc tế.
