Bộ trưởng Quốc phòng Arab Saudi Khalid bin Salman Al Saud, Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir và Giám đốc Cơ quan tình báo Thổ Nhĩ Kỳ Ibrahim Kalin đã có cuộc gặp với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Các quan chức này cũng sẽ tiến hành thảo luận sâu hơn về tình hình căng thẳng hiện nay với quan chức an ninh hàng đầu của Iran, ông Mohsen Rezaei.
Đây được xem là một trong những cuộc đối thoại cấp cao đáng chú ý nhất diễn ra tại Tehran trong nhiều tháng qua. Dù thông tin chi tiết về nội dung nghị sự vẫn còn hạn chế, các cuộc gặp này nằm trong chuỗi hoạt động ngoại giao con thoi nhằm giải quyết những diễn biến leo thang mới nhất giữa Washington và Tehran.
Ông Ali Vaez, Phó Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Tổ chức Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định: “Chuyến thăm vào phút chót tới Tehran của các thành viên Hiệp ước Mecca là một nỗ lực nhằm nghiêng cán cân về phía những người sẵn sàng thỏa hiệp trước khi tiếng súng đạn thực sự nổ. Tuy nhiên, trừ khi họ mang đến một công thức đáng tin cậy để thu hẹp khoảng cách giữa Mỹ và Iran, họ có thể sẽ không đạt được gì nhiều ngoài những thiện chí trong một cuộc chạy đua với thời gian.”
Chảo lửa Yemen và thách thức từ Houthi
Các cuộc đàm phán nhiều khả năng đề cập đến làn sóng tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa do lực lượng phiến quân Houthi tại Yemen thực hiện nhằm vào Arab Saudi. Houthi hiện là lực lượng đồng minh của Tehran, trong khi Riyadh đang hỗ trợ chính phủ được quốc tế công nhận tại Yemen.
Bà Ayesha Siddiqa, nghiên cứu viên cao cấp tại Khoa Nghiên cứu Chiến tranh thuộc Đại học King’s College London, cho biết các bên tham gia Hiệp ước Mecca thiếu các lựa chọn can thiệp quân sự đối với Houthi. Dù Arab Saudi chắc chắn đang gia tăng áp lực đòi hỏi hành động mạnh mẽ hơn, các đồng minh của họ là Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan không thể “mạo hiểm đưa quân bộ binh” vào Yemen.
Động lực ngoại giao mới nhất này nhiều khả năng có liên quan đến các chuyến thăm của Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir tới Arab Saudi và Iran vào tuần trước, đồng thời trùng khớp với việc Islamabad áp đặt các biện pháp hạn chế thương mại qua biên giới đường bộ với Tehran trong bối cảnh Mỹ phong tỏa Iran.
Về phía mình, giới chức Iran đã tuyên bố ủng hộ nền “an ninh bắt nguồn từ bên trong khu vực” trong quá trình chuẩn bị cho các cuộc họp này.
Triển vọng tháo gỡ bế tắc Mỹ - Iran
Nhiều chuyên gia tỏ ra hoài nghi về khả năng đạt được một giải pháp toàn diện. Ông Umer Karim, nhà nghiên cứu chính sách đối ngoại của Arab Saudi, cho rằng các cuộc gặp tại Tehran khó có khả năng làm giảm nguy cơ tái bùng phát chiến tranh giữa Iran và Mỹ. Theo ông, mục tiêu thực sự của các cuộc đàm phán này nhiều khả năng tập trung vào việc đảm bảo an ninh cho Arab Saudi, đồng thời là nỗ lực của Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan nhằm buộc Iran phải đưa ra nhượng bộ.
Bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, bày tỏ sự “lạc quan thận trọng” về tác động của cuộc gặp trước mắt, nhưng “kém tích cực hơn” về một bước đột phá lâu dài. Bà phân tích: “Iran có động lực mạnh mẽ để tránh một cuộc đối đầu lớn khác, và có thể có không gian cho những thỏa thuận ngầm hạn chế, đặc biệt là liên quan đến Yemen. Tuy nhiên, lực lượng Houthi có những toan tính riêng và tầm ảnh hưởng của Iran đối với họ không phải là tuyệt đối. Việc ngăn chặn các cuộc tấn công mới từ Mỹ và Israel sẽ còn khó khăn hơn vì những bất đồng căn bản giữa Tehran và Washington vẫn chưa được giải quyết.”
Trên thực tế, Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho là đang cân nhắc các cuộc tấn công mới nhằm phá vỡ thế bế tắc ngoại giao với Iran – quốc gia đã từ chối mọi thỏa thuận hòa bình với Washington trừ khi các yêu cầu của họ được đáp ứng.
Mỹ và các cường quốc khu vực yêu cầu khôi phục tuyến vận tải biển quốc tế qua eo biển Hormuz mà không gặp bất kỳ trở ngại hay cuộc tấn công nào. Washington cũng muốn kiềm chế chương trình hạt nhân của Tehran và đưa các thanh sát viên quốc tế vào đánh giá lượng uranium làm giàu cao của nước này. Trong khi đó, Israel tuyên bố muốn lật đổ nhà nước Cộng hòa Hồi giáo.
Ngược lại, Tehran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng biển phía nam của Iran – vốn đã làm đình trệ hoạt động xuất khẩu dầu thô và làm gián đoạn phần lớn giao thương – đồng thời quay trở lại biên bản ghi nhớ đã được hai nước thống nhất vào tháng 6.
Mỹ đã bác bỏ các điều kiện này. Tổng thống Trump tuyên bố ông chỉ còn lựa chọn “kết thúc công việc” bằng cách tiến hành các cuộc không kích lớn vào cơ sở hạ tầng dân sự của Iran. Động thái này có thể khiến Iran đáp trả mạnh mẽ vào các nước láng giềng, tương tự như các cuộc tấn công trước đây nhằm vào cơ sở hạ tầng và các căn cứ của Mỹ tại các quốc gia Arab.
Trong bối cảnh căng thẳng leo thang, Bộ Ngoại giao Mỹ ngày 21/10 đã ban hành lệnh yêu cầu các nhân viên chính phủ Mỹ không đảm nhiệm công việc thiết yếu và thành viên gia đình họ phải rời khỏi Arab Saudi vì lý do an toàn trước mối đe dọa từ Houthi.
Giới phân tích cho rằng khi các cuộc đàm phán vẫn đang tiếp diễn tại Iran, ba quốc gia ký kết Hiệp ước Mecca sẽ dồn nỗ lực giảm thiểu tối đa tác động đối với Arab Saudi trong kịch bản chiến tranh bùng phát. “Tuy nhiên, do tính toán chiến lược của Iran gần như không thay đổi và các bên liên quan không có đủ đòn bẩy để tác động đến tư duy chiến lược của Tehran, các cuộc đàm phán này sẽ mang lại rất ít kết quả,” chuyên gia Umer Karim nhấn mạnh.
