Al Jazeera ngày 22/10 dẫn tuyên bố của Người phát ngôn IRGC Hossein Mohebi cho hay: “Trước đây, học thuyết quốc phòng của chúng tôi mang tính phòng thủ. Chúng tôi nói rằng nếu một quốc gia tấn công Iran, chúng tôi sẽ đáp trả. Nhưng giờ đây, chúng tôi tuyên bố rằng nếu bị tấn công, Iran sẽ vừa đáp trả, vừa tiến công”.
Theo ông Mohebi, kho tên lửa của Iran hiện có quy mô gấp 1,5 lần so với thời điểm diễn ra cuộc xung đột kéo dài 12 ngày với Israel hồi tháng 6/2025, song không công bố số lượng cụ thể. Đại diện IRGC đồng thời khẳng định Tehran đã đạt được những bước tiến về công nghệ tên lửa, bao gồm cải thiện tầm bắn, sức công phá và độ chính xác.
Những tuyên bố trên cho thấy Iran đang tìm cách điều chỉnh cách tiếp cận quân sự, từ chủ yếu tập trung vào các biện pháp đáp trả sang tăng cường khả năng chủ động trong những tình huống xung đột. Tuy nhiên, phạm vi và cách thức triển khai học thuyết mới vẫn chưa được Tehran làm rõ.
Theo bà Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, sự điều chỉnh này phản ánh nỗ lực củng cố năng lực răn đe của Iran sau những kinh nghiệm rút ra từ các cuộc xung đột trước đó.
Trao đổi với Al Jazeera, bà Mortazavi nhận định các biện pháp đáp trả trước đây chưa mang lại hiệu quả như Tehran kỳ vọng. Vì vậy, Iran đang hướng tới việc thiết lập một cách tiếp cận mới, khiến các bên phải cân nhắc kỹ hơn những hệ quả quân sự và kinh tế trước khi tiến hành các hoạt động tấn công nhằm vào nước này.
Trong bối cảnh vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể với Mỹ về năng lực quân sự thông thường, Tehran tiếp tục chú trọng các phương thức tác chiến bất đối xứng, đặc biệt là tên lửa, thiết bị bay không người lái và khả năng tác động đến hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.
Theo bà Mortazavi, việc kết hợp những năng lực này được Iran xem là phương thức gia tăng sức răn đe mà không cần đối đầu trực tiếp trên mọi phương diện quân sự.
Bên cạnh yếu tố quân sự, chuyên gia này cho rằng Tehran cũng đang tính đến những diễn biến chính trị tại Mỹ, đặc biệt là cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ dự kiến diễn ra ngày 3/11. Trong đó, tác động của tình hình Trung Đông đối với giá năng lượng và đời sống kinh tế có thể trở thành một trong những vấn đề được cử tri Mỹ quan tâm.
Ở góc nhìn khu vực, ông Rami Khouri, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Trung tâm Arab, nhận định học thuyết mới còn phản ánh mong muốn của Tehran trong việc mở rộng phạm vi tác động của các biện pháp răn đe, không chỉ đối với Mỹ và Israel mà cả những quốc gia có liên quan đến hoạt động quân sự của hai nước này.
Tuy nhiên, ông Khouri lưu ý cách tiếp cận nói trên cũng tiềm ẩn những hệ lụy vượt ra ngoài lĩnh vực an ninh. Đặc biệt, nếu căng thẳng tiếp tục gia tăng tại các tuyến hàng hải chiến lược ở Trung Đông, những ảnh hưởng đối với nguồn cung năng lượng, chi phí vận tải, bảo hiểm hàng hải và thương mại quốc tế có thể trở nên rõ nét hơn.
Căng thẳng quân sự diễn ra song song với những diễn biến bất ổn trên biển. Hôm 22/10, hải quân IRGC tuyên bố 4 tàu mà lực lượng này cáo buộc tham gia vận chuyển dầu trái phép đã bị tấn công và bốc cháy ở phía Bắc vùng Vịnh. Lực lượng này cũng cho biết 3 tàu khác trúng thủy lôi tại khu vực phía Tây eo biển Hormuz.
Trong khi đó, giao tranh giữa Houthi và lực lượng thuộc chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, do Arab Saudi hậu thuẫn, tiếp tục làm gia tăng lo ngại về nguồn cung năng lượng. Các cuộc tấn công của Houthi nhằm vào Arab Saudi càng khiến tình hình thêm phức tạp. Được biết, Bộ Ngoại giao Mỹ đã yêu cầu các nhân viên không đảm nhiệm nhiệm vụ thiết yếu cùng gia đình rời Arab Saudi.
Về triển vọng, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói Washington không còn đàm phán với Tehran. Tại một cuộc vận động tranh cử ở bang South Carolina, ông Trump tuyên bố Mỹ có thể chấm dứt xung đột ngay lập tức, nhưng muốn bảo đảm kết quả lâu dài. Trước đó, nhà lãnh đạo Mỹ từng cam kết không tấn công Iran trước cuộc bầu cử ngày 3/11.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thừa nhận, việc đạt được thỏa thuận hòa bình ở thời điểm hiện tại gặp nhiều thách thức. Ảnh: GI
Về những cảnh báo quân sự gần đây từ phía Washington, nhiều nhà phân tích cho rằng đây có thể là một phần trong chiến thuật đàm phán.
Tuy nhiên, các bên cần tính đến kịch bản xuất hiện thêm những cuộc tấn công có giới hạn nhằm vào một số mục tiêu trọng yếu. Các mục tiêu có thể bao gồm mạng lưới điện, hệ thống giao thông, cầu và những dịch vụ thiết yếu của Iran, với mục đích gia tăng sức ép.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cùng ngày thừa nhận, việc đạt được thỏa thuận hòa bình là rất khó khăn, đồng thời yêu cầu Iran ngừng tấn công hoạt động hàng hải thương mại tại eo biển Hormuz. Ông cũng tái khẳng định Washington sẽ không chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào mở đường cho Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân.
Về phần mình, Iran khẳng định quyền làm giàu urani, nhấn mạnh đã đề xuất kế hoạch bảy điểm nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua Hormuz, đổi lấy việc Washington chấm dứt phong tỏa các cảng Iran, nới lỏng trừng phạt và giải tỏa tài sản bị đóng băng.
Hôm 22/10, ông Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cũng nhấn mạnh mọi hành động chống lại Iran đều sẽ bị đáp trả. Tuy nhiên, Tehran luôn ưu tiên ngoại giao nếu con đường này giúp các bên nhận thức rõ hệ quả của đối đầu.
Ở một diễn biến có liên quan, theo Reuters ngày 23/10, giá dầu Brent tiếp tục tăng lên khoảng 114,47 USD/thùng trong phiên giao dịch, cho thấy thị trường năng lượng vẫn chịu sức ép từ những diễn biến tại Trung Đông. Trong khi đó, Qatar và Pháp hôm 22/10 cùng kêu gọi khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz.
