Gió nổi trước bão
Tại SEA Games 33, cử tạ Việt Nam có 1 HCV, 4 HCB, 6 HCĐ. Đây là kết quả "chấp nhận được" với cử tạ Việt Nam nếu xét về huy chương, nhưng điều đáng bàn là chất lượng của từng hạng cân thi đấu. Chủ nhân HCV duy nhất của cử tạ Việt Nam tại SEA Games vừa qua thuộc về đô cử Trần Đình Thắng, người thi đấu hạng cân trên 94kg nam.
Trong định hướng phát triển thể thao thành tích cao của Việt Nam, cử tạ từng được xem là một trong những môn trọng điểm. Tuy nhiên, lợi thế của cử tạ Việt Nam là các hạng cân nhỏ dành cho nam. Trong một thời gian dài, Việt Nam liên tục đào tạo ra các đô cử đẳng cấp thế giới như Hoàng Anh Tuấn, Thạch Kim Tuấn, Trần Lê Quốc Toàn.
Bên cạnh HCV của Trần Đình Thắng, những đô cử Việt Nam còn lại giành huy chương đều có thông số thua khá nhiều so với các đối thủ. Ở hạng cân 71kg nam, Nguyễn Đức Toàn giành HCĐ, nhưng thành tích tổng cử của anh thua người đứng đầu tới 42kg nam. Bởi, tại hạng cân này, nhà vô địch Weeraphon Wichuma đã thiết lập kỷ lục thế giới ngay tại SEA Games.
Không chỉ có Weeraphon Wichuma, một đô cử khác là Rizki Juniansyah cũng thiết lập kỷ lục thế giới mới tại kỳ SEA Games 33. Họ đều là những VĐV đẳng cấp quốc tế, vừa giành huy chương Olympic cách đây 1 năm. Khi ấy, Rizki Juniansyah và Weeraphon Wichuma thi đấu cùng hạng cân, nhưng có vẻ họ sẽ tránh đụng độ nhau trong thời gian tới.
Việc "ra ngõ gặp anh hùng" là điều thường thấy với VĐV Việt Nam ở không ít môn thể thao thành tích cao. Nếu câu chuyện trở lại 7-8 năm trước, Việt Nam không hề e ngại đối thủ. Tuy nhiên, khi thời thế thay đổi, và lứa VĐV cũ dần chia tay đấu trường đỉnh cao, cử tạ Việt Nam lại thụt lùi nhanh chóng.
Trước SEA Games 33, cử tạ Việt Nam tiếp tục đón một tin không vui khác ở phạm vi quốc tế. Trong năm 2026, cử tạ thế giới tiếp tục được điều chỉnh nhằm hướng đến Olympic Los Angeles 2028. Chương trình thi đấu mới tại Olympic được Liên đoàn Cử tạ Thế giới (IWF) đưa ra đã tiếp tục nâng các hạng cân. Giờ đây, hạng cân nhỏ nhất của cử tạ nam tại Olympic là 65kg, với nữ là 53kg. Những hạng cân nhỏ, nơi Việt Nam có lợi thế, không còn tồn tại nữa. Nhiều hạng cân giờ đây thậm chí bị xóa sổ khỏi chương trình thi đấu quốc tế. Khả năng IWF thay đổi trong tương lai là có, nhưng rất khó xảy ra, đặc biệt với xu thế "nâng hạng" như hiện nay.
Bất lợi của việc IWF thay đổi hạng cân thi đấu đã hiện rõ trước mắt cử tạ Việt Nam. Giờ đây, cơ hội giành 1 HCV SEA Games đã là nhiệm vụ rất khó khăn. Khả năng cạnh tranh huy chương ASIAD, cũng như giành vé tham dự Olympic còn thấp hơn, đặc biệt khi so sánh với các đối thủ trong khu vực.
Quá khứ và hiện tại
Cử tạ Thái Lan và Indonesia đều chuẩn bị kỹ càng cho cuộc điều chỉnh lớn của thế giới. Lứa VĐV đỉnh cao của 2 quốc gia Đông Nam Á này được sàng lọc, hướng lên các hạng cân lớn từ khá sớm. Khi cử tạ Thái Lan nhận án cấm thi đấu quốc tế vì doping, họ xem đây như một cơ hội để cơ cấu lại đội tuyển, cũng như hướng đến mục tiêu mới.
Ở SEA Games 33, cử tạ Thái Lan giành tới 9 HCV trên tổng số 14 hạng mục thi đấu. Phần lớn HCV trong số đó đến ở các hạng cân sẽ xuất hiện tại Olympic Los Angeles 2028. Bên cạnh đó, thông số thành tích của các đô cử Thái Lan cũng vượt trội so với đối thủ ở cùng hạng cân, cho thấy họ xem SEA Games như bàn đạp tiến ra Olympic.
Ngoài nâng các hạng cân thi đấu, có một quy định mới được IWF đưa ra tại các giải cử tạ quốc tế. Trước đây, với mỗi hạng cân thi đấu, một quốc gia được cử tối đa 2 VĐV tranh tài. Bây giờ, con số này rút xuống chỉ còn 1. Nhưng trái ngược với Thái Lan và Indonesia, cử tạ Việt Nam gần như không có giải pháp hiệu quả cho những điều chỉnh này.
Với mô hình thi đấu cũ, nơi một hạng cân có 2 VĐV đỉnh cao, Việt Nam có thể quy hoạch 3 - 4 VĐV để phát triển trong một nội dung. Tuy nhiên, với mô hình mới của chuẩn Olympic, việc sàng lọc, chọn lựa VĐV thi đấu quốc tế diễn ra khốc liệt hơn rất nhiều. Giờ đây, việc chỉ chọn 1 VĐV mang đến sai số ngay từ đầu.
Thái Lan và Indonesia, những quốc gia đã áp dụng khoa học vào đào tạo thể thao thành tích cao, có lộ trình rõ ràng cho VĐV lên xuống hạng cân. Những đô cử lên hay xuống hạng cân mới đều có lộ trình tập luyện hợp lý để thích nghi với hạng cân mới. Cử tạ Việt Nam lại gặp rất nhiều khó khăn trong việc này, dẫn đến thành tích đi xuống.
Trước đây, cử tạ được xem như mỏ vàng của thể thao Việt Nam ở sân chơi quốc tế, từ SEA Games đến ASIAD và Olympic. Cử tạ cũng là môn thể thao đầu tiên Việt Nam có VĐV giành huy chương ở 2 kỳ Olympic khác nhau. Tuy nhiên, thành công của cử tạ Việt Nam trong quá khứ chỉ tập trung vào một hạng cân nhỏ của nam, còn những hạng mục khác khá mờ nhạt.
Hạng cân 55-56kg nam từng chứng kiến không ít đô cử Việt Nam vươn tầm thế giới. Tuy nhiên, khi hạng cân này bị xóa khỏi chương trình thi đấu Olympic, cử tạ Việt Nam lại không có đối sách cụ thể nhằm hướng đến mục tiêu Thế vận hội. Đó cũng là nguyên nhân khiến cử tạ Việt Nam dần thụt lùi, trong khi đối thủ vẫn tiến về phía trước.
Không còn là mỏ vàng
Với những thành tích thiếu ấn tượng trong thời gian qua, cử tạ có thể không còn được xếp trong nhóm các môn thể thao trọng điểm của Việt Nam. Thông tin này có thể gây chấn động giới thể thao, nhưng là sự thật tất yếu. Bởi, các đô cử Việt Nam bây giờ không còn đủ khả năng tranh HCV ASIAD, hoặc giành vé tham dự Olympic như trước nữa.
Cử tạ sa sút ở sân chơi quốc tế cũng phơi bày một bộ mặt khác của thể thao Việt Nam. Các VĐV, HLV và nhà quản lý chậm điều chỉnh, thậm chí không thể thích nghi với sân chơi quốc tế khi mọi thứ thay đổi. Ngoài ra, không thể không kể đến một điểm đặc trưng trong cử tạ, một môn thể thao cần khổ luyện thành tài.
Tại ASIAD 2023, đội tuyển cử tạ CHDCND Triều Tiên biến thành phố Hàng Châu, Trung Quốc thành sân nhà của họ. Các đô cử Triều Tiên khiến công chúng ngỡ ngàng bằng màn thể hiện vượt xa đẳng cấp thế giới đơn thuần. Trong 14 hạng cân thi đấu, họ giành 6 HCV, 5 HCB, 2 HCĐ. Họ đứng nhất toàn đoàn, xếp trên chủ nhà Trung Quốc và phá 5 kỷ lục thế giới.
Ở nhiều hạng mục thi đấu của ASIAD 2023, cuộc cạnh tranh HCV gần như là màn so tài nội bộ giữa các VĐV Triều Tiên. Đây là một phần nguyên nhân khiến IWF phải thay đổi luật thi đấu quốc tế, giới hạn số VĐV tranh tài của mỗi quốc gia ở 1 hạng cân từ 2 người xuống còn 1. Chẳng ai muốn mình lép vế toàn diện trước một siêu cường cử tạ như thế.
Điều gì đã biến Triều Tiên thành một cường quốc thế giới trong môn cử tạ, nơi các đô cử cứ nâng tạ là phá kỷ lục? Câu trả lời nằm ở chỗ, quốc gia này không bao giờ phát triển môn cử tạ khác với bản chất vốn có của nó. Cử tạ là môn thể thao khiến VĐV chịu nhiều đau đớn về mặt thể xác, nên không thể dễ dãi trong tập luyện và thi đấu.
Chế độ tập luyện nghiêm túc, thậm chí có phần khắc nghiệt tại Triều Tiên là điều họ luôn thể hiện tại các giải đấu quốc tế. Mới đây, khi đội tuyển cầu lông Triều Tiên đến Việt Nam thi đấu, mới thấy kỷ luật nhà binh thực thụ tại một đội tuyển thể thao: HLV và VĐV xếp thành hàng dọc khi đi ăn, chạy bền trước khi đi ngủ, không có ai được ưu ái.
Thi đấu trong nước tốt hơn quốc tế
Một vấn đề khác của cử tạ Việt Nam, vốn đã tồn tại trong nhiều năm qua, là hiện tượng thành tích, thông số VĐV thi đấu trong nước tốt hơn quốc tế. Hiện tượng này có thể không phải điều bất ngờ nếu thông số không chênh lệch quá nhiều. Tuy nhiên, sự thực là rất nhiều VĐV khi thi đấu quốc tế lại thể hiện dưới mức kỳ vọng, thấp hơn nhiều so với thành tích khi họ tranh tài ở các giải quốc nội.
Đáng chú ý hơn, thành tích của VĐV cử tạ Việt Nam tại những giải đấu quốc tế như giải vô địch trẻ thế giới, vô địch trẻ châu Á, vô địch châu Á, cúp thế giới... vẫn rất tốt. Tuy nhiên, tại những giải đấu "xanh chín" như SEA Games, ASIAD hay vòng loại Olympic, thành tích của VĐV Việt Nam lại có phần sa sút, thậm chí kém ấn tượng hơn giải quốc gia.
Lý giải về hiện tượng này, một HLV cho biết: "Có nhiều nhân tố khiến VĐV thi đấu quốc tế kém hơn trong nước. Một trong số đó là tại giải quốc tế, trọng tài bắt chặt hơn, quy định cũng nghiêm hơn. Tuy nhiên, việc tính điểm rơi phong độ cũng rất quan trọng. Với VĐV đẳng cấp giành huy chương ASIAD hay Olympic, họ hiếm khi dự giải vô địch châu Á".
Trong môn cử tạ, cách tính HCV tại giải vô địch châu Á, vô địch thế giới cũng khác với Olympic và ASIAD. Ở các giải đấu này, VĐV nhận huy chương theo từng hạng mục thi đấu: Cử giật, Cử đẩy, Tổng cử. Trong khi đó, Olympic và ASIAD, SEA Games chỉ tính thành tích tổng cử. Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng huy chương nhận về, cũng như chế độ cho VĐV, HLV.
Hoàng Thị Duyên đứng thứ 5 tại môn cử tạ 
