Bước chuyển trong cấu trúc an ninh
Việc lực lượng Mỹ rút khỏi Iraq đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong tiến trình an ninh của nước này. Sau hơn hai thập niên kể từ cuộc chiến năm 2003, Baghdad đang từng bước đảm nhận vai trò chủ động hơn trong các quyết định liên quan đến an ninh và ổn định quốc gia.
Thực tế, quá trình này đã được chuẩn bị từ trước. Tháng 9/2024, Mỹ và Iraq thống nhất lộ trình nhằm kết thúc sứ mệnh quân sự của liên quân quốc tế chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS), đồng thời từng bước chuyển sang khuôn khổ hợp tác an ninh song phương.
Theo tuyên bố chung của hai nước, sứ mệnh quân sự của liên quân tại Iraq được chuyển đổi theo từng giai đoạn, trong khi hoạt động hỗ trợ chống IS tại Syria từ các cơ sở ở Iraq có thể tiếp tục đến tháng 9/2026, tùy thuộc tình hình thực địa và tham vấn giữa các bên. Washington và Baghdad đồng thời khẳng định mục tiêu lâu dài là xây dựng quan hệ an ninh song phương phù hợp với Thỏa thuận Khung Chiến lược Mỹ - Iraq.
Bởi vậy, việc binh sĩ Mỹ rời đi không đồng nghĩa hợp tác an ninh giữa hai nước chấm dứt. Thay vào đó, trọng tâm có thể chuyển dần từ sự hiện diện quân sự trực tiếp sang các lĩnh vực như huấn luyện, tư vấn, hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ thông tin và nâng cao năng lực cho lực lượng an ninh Iraq.
Đây cũng là bước chuyển phản ánh những thay đổi trên thực địa. Kể từ khi IS bị đánh bại về lãnh thổ tại Iraq năm 2017, lực lượng an ninh nước này đã tích lũy thêm đáng kể kinh nghiệm và khả năng tác chiến. Quân đội, cảnh sát, lực lượng chống khủng bố hiện đảm nhiệm phần lớn trách nhiệm duy trì an ninh trong nước.
Mỹ cũng nhiều lần ghi nhận năng lực ngày càng tăng của lực lượng an ninh Iraq và cho rằng đây là một trong những cơ sở để chuyển từ hoạt động quân sự trực tiếp sang quan hệ hợp tác lâu dài hơn.
Dù vậy, những thách thức an ninh chưa hoàn toàn biến mất. IS hiện không còn kiểm soát lãnh thổ như thời kỳ trước đây, song các mạng lưới và nhóm nhỏ của tổ chức này vẫn tồn tại tại một số khu vực hẻo lánh, đặc biệt ở những địa bàn giáp Syria. Chính phía Mỹ cũng từng đánh giá IS đã suy yếu đáng kể nhưng vẫn là một mối đe dọa cần tiếp tục theo dõi.
Điều đó khiến các năng lực về tình báo, giám sát, chống khủng bố và kiểm soát biên giới tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong giai đoạn tới. Baghdad vì vậy vừa phải tăng cường khả năng tự đảm bảo an ninh, vừa duy trì những hình thức hợp tác quốc tế phù hợp với nhu cầu thực tế.
Một lĩnh vực khác được chú ý là phòng không. Những năm gần đây, UAV, rocket và tên lửa ngày càng xuất hiện nhiều trong các cuộc xung đột tại Trung Đông. Trong bối cảnh đó, việc củng cố năng lực cảnh báo, phòng thủ và bảo vệ các cơ sở trọng yếu sẽ là một trong những yêu cầu dài hạn đối với Iraq.
Tăng cường hiệu quả quản trị
Song song với những thách thức từ bên ngoài, Baghdad còn phải tiếp tục xử lý một vấn đề không kém phần quan trọng, củng cố sự thống nhất trong quản lý và sử dụng vũ khí.
Chính phủ Iraq đang thúc đẩy mục tiêu đưa hoạt động của các lực lượng vũ trang vào khuôn khổ quản lý của các thể chế nhà nước. Đây được xem là một phần trong nỗ lực rộng hơn nhằm tăng cường hiệu quả quản trị, bảo đảm các quyết định liên quan tới an ninh và sử dụng vũ khí được thực hiện thông qua những cơ chế chính thức.
Bài toán này không đơn giản bởi nhiều lực lượng vũ trang tại Iraq đã hình thành và phát triển trong những giai đoạn đặc biệt của lịch sử nước này, trong đó có cuộc chiến chống IS. Một số lực lượng hiện hoạt động trong khuôn khổ Lực lượng Huy động Nhân dân và đã trở thành một phần của cấu trúc an ninh Iraq.
Theo Al Jazeera, một số chuyên gia nhận định việc lực lượng Mỹ rút đi có thể tạo thêm điều kiện để Baghdad thúc đẩy quá trình củng cố vai trò của các thể chế nhà nước trong lĩnh vực an ninh. Tuy nhiên, đây được dự báo là một tiến trình cần thời gian, đối thoại và cách tiếp cận thận trọng.
Các chuyên gia nhấn mạnh, điều quan trọng là tránh để quá trình tái cơ cấu an ninh làm phát sinh thêm những bất ổn không cần thiết. Việc củng cố quyền quản lý của nhà nước vì vậy nhiều khả năng sẽ tiếp tục được thực hiện theo từng bước, song song với quá trình tích hợp, tổ chức lại và nâng cao tính chuyên nghiệp của các lực lượng an ninh.
Khoảng cân bằng mới
Quan hệ với các đối tác bên ngoài cũng là một phần quan trọng khác.
Iraq có quan hệ an ninh, kinh tế lâu năm với Mỹ, đồng thời duy trì quan hệ chặt chẽ với Iran - nước láng giềng có vai trò đáng kể trong thương mại, năng lượng và các vấn đề khu vực. Chính vị trí địa lý và lịch sử quan hệ đó khiến Baghdad từ lâu phải tìm cách duy trì sự cân bằng trong chính sách đối ngoại.
Việc quân Mỹ rút khỏi Iraq có thể làm giảm một số yếu tố gây tranh luận liên quan tới sự hiện diện của lực lượng nước ngoài, song không làm thay đổi thực tế rằng Baghdad vẫn cần hợp tác với nhiều đối tác khác nhau.
Washington và Baghdad đều khẳng định mối quan hệ song phương sẽ tiếp tục trên cơ sở Thỏa thuận Khung Chiến lược Mỹ - Iraq, bao gồm không chỉ an ninh mà còn kinh tế, năng lượng, giáo dục và phát triển. Tuyên bố chung năm 2024 cũng nhấn mạnh việc chuyển đổi sứ mệnh quân sự nhằm hướng tới một quan hệ đối tác lâu dài dựa trên tôn trọng lẫn nhau và chủ quyền của Iraq.
Bên cạnh đó, quan hệ với Iran vẫn có ý nghĩa đối với Baghdad xét trên cả phương diện địa lý, kinh tế và khu vực. Vì thế, Iraq nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì cách tiếp cận cân bằng, cố gắng tránh để những khác biệt giữa các đối tác bên ngoài ảnh hưởng trực tiếp tới ổn định trong nước.
Đây cũng là lý do Baghdad ngày càng nhấn mạnh tới việc mở rộng trọng tâm quan hệ quốc tế sang kinh tế, đầu tư và phát triển. Sau nhiều năm vấn đề an ninh chiếm vị trí nổi bật, Iraq đang tìm cách khai thác tốt hơn nguồn tài nguyên, thúc đẩy cơ sở hạ tầng và đa dạng hóa các mối quan hệ hợp tác.
Nhìn rộng hơn, việc quân Mỹ rút đi không tạo ra một khoảng trống hoàn toàn, mà đặt Iraq vào một giai đoạn chuyển đổi. Khả năng kiểm soát nguy cơ IS, củng cố các thể chế an ninh, từng bước thống nhất quản lý vũ khí và duy trì quan hệ cân bằng với các đối tác bên ngoài sẽ là những yếu tố quan trọng định hình giai đoạn tiếp theo.
Aljazeera nhấn mạnh, sau hơn hai thập niên với nhiều biến động, thách thức đối với Iraq giờ đây không chỉ là duy trì ổn định, mà còn là biến mức độ tự chủ lớn hơn về an ninh thành nền tảng cho một giai đoạn phát triển bền vững hơn.
