Tranh luận mới đây giữa cảnh báo của tỷ phú Bill Gates và quan điểm thúc đẩy tăng tốc của Tổng thống Mỹ Donald Trump cho thấy bài toán kiểm soát trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng cấp bách.
Những cảnh báo vượt khỏi phạm vi giả định
Tranh luận về sự an toàn của AI nóng trở lại sau khi ông Bill Gates, nhà đồng sáng lập Microsoft, kêu gọi Quốc hội Mỹ ban hành luật và không để ngành công nghệ tự giám sát hoàn toàn.
Trong cuộc phỏng vấn được chương trình Meet the Press của NBC phát sóng hôm 28/9, tỷ phú công nghệ Bill Gates cho rằng cơ quan thực thi pháp luật và các nhà hoạch định chính sách phải trực tiếp tham gia xác định những biện pháp bảo vệ và cơ chế giám sát bắt buộc đối với AI.
Khi được hỏi về những kịch bản nghiêm trọng nhất, ông Bill Gates khẳng định rằng AI đủ mạnh để thúc đẩy các sự kiện có thể gây thương vong cực lớn. Đây không phải dự báo rằng một thảm họa chắc chắn sẽ xảy ra, mà là cảnh báo về quy mô hậu quả nếu công nghệ bị lạm dụng hoặc vận hành ngoài dự kiến.
Trước cách nhìn nhận của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng những lo ngại về AI vượt tầm kiểm soát có phần bị phóng đại, nhà đồng sáng lập Microsoft khẳng định các rủi ro này là có thật.
Quan điểm trên xuất hiện giữa lúc lãnh đạo nhiều doanh nghiệp AI hàng đầu, trong đó có Anthropic, OpenAI, Google DeepMind, Microsoft và xAI, cùng kêu gọi thận trọng hơn khi phát triển những hệ thống ngày càng có năng lực cao.
Mức độ lo ngại được thể hiện rõ trong hồ sơ chào bán cổ phiếu lần đầu của Anthropic do Reuters đưa ra. Nhà phát triển mô hình chatbot Claude cảnh báo AI tiên tiến có thể gây ra những rủi ro “thảm họa hoặc mang tính sống còn đối với nhân loại”.
Anthropic dành khoảng 80 trong tổng số 261 trang nội dung chính của hồ sơ để trình bày các yếu tố rủi ro, gần gấp đôi phần giới thiệu hoạt động kinh doanh. Công ty nêu khả năng một số mô hình tương lai có thể biểu hiện hành vi tự bảo toàn, tìm cách chống lại lệnh dừng, che giấu hoặc thao túng thông tin, thậm chí hành xử giống như đe dọa nhằm đạt mục tiêu.
Anthropic đồng thời thừa nhận việc đánh giá an toàn có thể trở nên khó khăn nếu mô hình nhận biết rằng nó đang được kiểm tra và điều chỉnh hành vi cho phù hợp. Trong một tuần khảo sát hồi tháng 7, khoảng 6% năng lực tính toán dành cho nghiên cứu của công ty được sử dụng cho hoạt động an toàn AI – phản ánh khoảng cách đáng kể giữa quy mô đầu tư phát triển và nguồn lực dành cho kiểm soát rủi ro.
Tuy vậy, giới khoa học chưa đạt đồng thuận rằng AI hiện nay đã tiến gần tới khả năng thực sự thoát khỏi sự kiểm soát của con người.
Báo cáo “An toàn AI quốc tế năm 2026”, được xây dựng với sự tham gia của hơn 100 chuyên gia độc lập và đại diện do hơn 30 quốc gia, Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu và Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế đề cử, đưa ra đánh giá thận trọng hơn.
Theo báo cáo, các hệ thống hiện tại đã bộc lộ những dấu hiệu ban đầu liên quan khả năng lập kế hoạch, nhận biết bối cảnh kiểm tra hoặc tìm kẽ hở trong cơ chế đánh giá. Tuy nhiên, chúng chưa đạt cấp độ cần thiết để tạo ra tình huống mất kiểm soát trên diện rộng.
Một kịch bản như vậy đòi hỏi AI phải kết hợp được nhiều năng lực phức tạp, từ tự chủ thực hiện kế hoạch dài hạn, che giấu hành vi, né tránh giám sát và ngăn con người triển khai biện pháp đối phó. Báo cáo nhấn mạnh xác suất của nguy cơ này còn rất bất định. Một số chuyên gia coi đây là kịch bản khó xảy ra, trong khi những người khác cho rằng hậu quả tiềm tàng quá lớn để có thể bỏ qua.
Trong khi rủi ro mất kiểm soát hoàn toàn vẫn chủ yếu thuộc về tương lai, một số tác hại đã xuất hiện trong thực tế. AI trong nhiều trường hợp bị lợi dụng để thực hiện các hành vi hỗ trợ lừa đảo, tống tiền, tạo nội dung giả và phát hiện lỗ hổng phần mềm. Các mô hình tiên tiến cũng có thể cung cấp thông tin liên quan việc phát triển vũ khí sinh học hoặc hóa học, dù hiệu quả thực tế và mức độ gia tăng năng lực cho người sử dụng còn gây tranh luận.
Báo cáo quốc tế này vì thế xác định chính phủ đang đối mặt với một “thế tiến thoái lưỡng nan về bằng chứng”, trong đó nêu rõ can thiệp quá sớm có thể tạo ra những quy định không hiệu quả, nhưng chờ đến khi có bằng chứng chắc chắn có thể khiến xã hội không kịp chuẩn bị trước hậu quả nghiêm trọng.
Bài toán cân bằng giữa đổi mới và giám sát
Trái với những lời kêu gọi giảm tốc, Tổng thống Donald Trump tiếp tục đặt ưu tiên vào năng lực cạnh tranh của Mỹ.
Trả lời Fox News hôm 28/9 (giờ địa phương), ông Trump nói rằng không lo ngại về những sự cố liên quan các tác nhân AI hoạt động ngoài dự kiến. Theo Tổng thống Mỹ, Washington đang dẫn trước khoảng một năm rưỡi trong lĩnh vực này và không nên từ bỏ lợi thế được tạo dựng bằng hàng nghìn tỷ USD đầu tư.
Ông Trump thừa nhận mối quan tâm của Giám đốc điều hành Anthropic Dario Amodei rằng phát triển quá nhanh có thể làm gia tăng rủi ro, nhưng cho rằng giảm tốc sẽ tạo cơ hội để các đối thủ vượt lên.
Được biết, Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến có cuộc họp với các lãnh đạo các tập đoàn công nghệ tại Nhà Trắng. Theo Reuters, cuộc họp dự kiến có sự tham dự của Mark Zuckerberg từ Meta, Dario Amodei của Anthropic, Greg Brockman từ OpenAI và Giám đốc điều hành Nvidia Jensen Huang. Chủ tịch Hạ viện Mỹ Mike Johnson cho biết nội dung chính là tìm điểm cân bằng giữa đổi mới và giám sát.
Theo Reuters, ông Johnson phản đối việc tạm dừng hoặc điều chỉnh quá mức hoạt động phát triển AI vì lo ngại Mỹ sẽ đánh mất lợi thế. Tuy nhiên, ông thừa nhận cần có tính minh bạch, một mức độ giám sát nhất định và khả năng Bộ Tư pháp can thiệp nếu xảy ra sai phạm. Trong khi đó, lãnh đạo phe Dân chủ tại Hạ viện Hakeem Jeffries cho rằng Quốc hội cần hành động sớm để bảo vệ người dân trước các rủi ro an toàn, mất việc làm và tình trạng quyền lực tập trung vào một số tập đoàn công nghệ.
Cuộc tranh luận tại Washington cho thấy quản trị AI không đơn thuần là lựa chọn giữa “phát triển” và “ngăn cấm”. Vấn đề khó hơn nằm ở chỗ thiết lập các rào chắn đủ mạnh đối với những mô hình có rủi ro cao mà không áp dụng cùng một gánh nặng lên mọi sản phẩm và doanh nghiệp.
Áp lực cạnh tranh cũng tạo ra một nghịch lý. Ngay cả những công ty thừa nhận AI có thể gây hậu quả nghiêm trọng vẫn phải liên tục tung ra mô hình mới để giữ khách hàng, nhân tài và nguồn vốn. Nếu một doanh nghiệp tự giảm tốc trong khi đối thủ tiếp tục mở rộng, họ có nguy cơ nhanh chóng mất vị trí trên thị trường. Khi cuộc đua công nghệ được gắn với an ninh quốc gia và cạnh tranh, khả năng các bên tự nguyện cùng chậm lại càng thấp.
Báo cáo “An toàn AI quốc tế năm 2026” cho rằng các biện pháp kỹ thuật hiện nay, từ lọc dữ liệu, giám sát đầu vào, đầu ra đến kiểm soát sau triển khai, đều có giới hạn và có thể bị vượt qua. Vì vậy, cách tiếp cận nhiều tầng, kết hợp kiểm tra độc lập, giám sát của con người, báo cáo sự cố, hạn chế quyền truy cập vào hệ thống nhạy cảm và trách nhiệm pháp lý, được đánh giá thực tế hơn việc trông chờ vào một “phanh an toàn” duy nhất.
Giới chuyên gia nhận định, những cảnh báo hiện nay chưa chứng minh AI chắc chắn sẽ vượt khỏi tầm kiểm soát. Tuy nhiên, chúng cho thấy tốc độ phát triển của công nghệ đang nhanh hơn quá trình hình thành các chuẩn mực chung.
Vì vậy, cuộc họp sắp tới giữa Tổng thống Trump và lãnh đạo các tập đoàn công nghệ được kỳ vọng sẽ làm rõ hơn cách Washington cân bằng giữa duy trì lợi thế đổi mới và xây dựng những rào chắn cần thiết để kiểm soát rủi ro.
