Trong tài liệu mang tên “Chuẩn bị cho một Liên minh rộng lớn hơn” được công bố ngày 6/10, EC đưa ra định hướng và các biện pháp mà cơ quan này cho rằng cần triển khai để EU có thể thích ứng với quá trình mở rộng trong tương lai, trong bối cảnh một loạt quốc gia như Montenegro, Albania, Ukraine và Moldova đang thúc đẩy tiến trình gia nhập EU.
“Tương lai của châu Âu phụ thuộc vào những lựa chọn chúng ta đưa ra ngày hôm nay”, Chủ tịch EC Ursula von der Leyen nhấn mạnh. Theo bà, mở rộng EU là một “yêu cầu mang tính địa chính trị” và khối cần sẵn sàng để đón nhận các thành viên khi họ đáp ứng các tiêu chuẩn đề ra.
Theo đề xuất, EU cần cải cách thể chế, điều chỉnh chính sách và ngân sách nhằm phù hợp với quy mô thành viên lớn hơn. Ủy viên châu Âu phụ trách mở rộng Marta Kos cho biết đánh giá của EC cho thấy EU có khả năng tiếp nhận thêm thành viên, song vẫn tồn tại một số vấn đề cần giải quyết, trong đó có việc bảo đảm sự hợp tác thiện chí giữa các thành viên.
Một trong những đề xuất đáng chú ý của EC là việc các nước EU chuyển từ nguyên tắc đồng thuận sang bỏ phiếu theo đa số đủ điều kiện trong một số lĩnh vực, qua đó giúp quá trình ra quyết định của EU nhanh và hiệu quả hơn.
EC đồng thời gợi ý cơ chế hội nhập từng bước và có thể đẩy nhanh đối với các quốc gia ứng viên. Theo đó, các nước đang trong quá trình đàm phán gia nhập có thể được tiếp cận từng phần với một số chính sách, chương trình và lợi ích của EU để người dân và doanh nghiệp có thể hưởng lợi sớm. Quá trình này có thể bị đảo ngược nếu quốc gia ứng viên không tiếp tục đáp ứng các tiêu chuẩn đề ra.
Ngoài ra, EC muốn đưa vào các hiệp ước gia nhập trong tương lai những cơ chế bảo đảm mạnh hơn nhằm ngăn chặn tình trạng các nước giảm mức độ thực hiện những cam kết đã đưa ra trong quá trình đàm phán. Trong những trường hợp nghiêm trọng, các biện pháp có thể bao gồm cắt giảm nguồn tài chính hỗ trợ hoặc hạn chế quyền bỏ phiếu.
Vấn đề tài chính và nông nghiệp cũng được EC tính đến trong quá trình chuẩn bị cho việc mở rộng. Đối với Ukraine, quốc gia có ngành nông nghiệp quy mô lớn và năng suất cao, EC đề xuất các cơ chế có mục tiêu nhằm hạn chế đáng kể hỗ trợ tài chính và khả năng tiếp cận thị trường đối với một số “sản phẩm nông nghiệp nhạy cảm”.
Chưa rõ các sản phẩm “nông nghiệp nhạy cảm” mà EC đề cập gồm những mặt hàng cụ thể nào. Ngày 7/10, PravdaUkraine dẫn lời Bộ trưởng Chính sách Nông nghiệp Ukraine Taras Vysotsky khẳng định Kiev không đồng ý với việc bị hạn chế khả năng tiếp cận thị trường nông nghiệp, đồng thời cho rằng cách tiếp cận này đi ngược lại lợi ích cốt lõi của việc trở thành thành viên EU.
“Mục tiêu của chúng tôi không chỉ là bán ngũ cốc và các nguyên liệu thô cho châu Âu, mà còn cả thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu chế biến, sản phẩm chế biến và nhiên liệu sinh học”, ông nói.
Những năm qua, Ukraine từng có tranh cãi với một số quốc gia thành viên EU về vấn đề xuất khẩu nông sản. Năm 2023, Ba Lan và Hungary từng áp dụng lệnh cấm nhập khẩu một số loại nông sản từ Ukraine nhằm bảo vệ ngành nông nghiệp trong nước.
Theo DW, EU mở rộng mạnh mẽ sau Chiến tranh Lạnh. Từ 12 thành viên ban đầu, EU đã trở thành liên minh 28 thành viên trước khi giảm xuống còn 27 sau khi Anh rời đi năm 2016. Những năm sau đó, tiến trình mở rộng chững lại khi nhiều nước thành viên không mặn mà với việc kết nạp thành viên mới do lo ngại về ngân sách và chính sách.
Sau khi xung đột Nga-Ukraine bùng phát năm 2022, vấn đề EU mở rộng tiếp tục được quan tâm. Ukraine, Moldova và một số quốc gia Tây Balkan đang thúc đẩy mạnh hơn tiến trình hội nhập, trong khi EU coi việc mở rộng là một nội dung gắn với lợi ích chiến lược và địa chính trị của khối.
Hiện có 9 quốc gia có tư cách ứng viên chính thức gia nhập EU, gồm Albania, Bosnia và Herzegovina, Georgia, Moldova, Montenegro, Bắc Macedonia, Serbia, Thổ Nhĩ Kỳ và Ukraine. Ukraine được EU trao tư cách ứng viên vào tháng 6/2022 và chính thức bắt đầu đàm phán gia nhập vào tháng 6/2024.
Trong số các ứng viên, Montenegro hiện là nước có tiến trình đàm phán sâu nhất. EC cho biết nước này có thể hoàn tất phần kỹ thuật của đàm phán vào cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027. Nếu tiếp tục duy trì tiến độ cải cách, Montenegro có thể ký hiệp ước gia nhập trong năm 2027 và hướng tới khả năng trở thành thành viên EU vào năm 2028.
Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ đã có tư cách ứng viên trong nhiều năm nhưng tiến trình đàm phán không đạt được bước tiến đáng kể trong thời gian dài.
Ngoài các nước ứng viên chính thức, Kosovo hiện được EU xác định là “ứng viên tiềm năng”. Tiến trình của Kosovo chịu tác động bởi việc một số quốc gia thành viên EU chưa công nhận vùng lãnh thổ này là một quốc gia độc lập sau khi Kosovo đơn phương tuyên bố tách khỏi Serbia.
Dự kiến, các đề xuất mới của EC sẽ tiếp tục được các nhà lãnh đạo và chính phủ các nước thành viên thảo luận. EC cũng sẽ trình bày các lộ trình định hướng cho Montenegro, Albania, Moldova và Ukraine trong khuôn khổ gói mở rộng năm 2026, với điều kiện các nước này tiếp tục duy trì tiến độ cải cách.
